Кіріспе

Орта Азияның аңызға толы өсімдігі

Татар қозысы (лат. Agnus scythicus немесе Planta Tartarica Barometz) – Орта Азияға тән аңыз зоофит, бұрын оның жемісі ретінде қой өсірілетініне сенген. Қойлардың өсімдікке омыртқа арқылы байланысқандығы және өсімдіктің төңірегіндегі жайылымдарда мал өсіргендігі айтылған. Қолжетімді жапырақтарының барлығы жойылғанда, өсімдік де, қой да қырылады. Бұл аңыздың түбінде мақта өсімдігі жатыр, ол Нормандықтар Сицилияны жаулап алғанға дейін Солтүстік Еуропаға белгісіз болған.

Сипаттамалары

Томас Браунның "Псевдодоксия эпидемика" еңбегінде оны Борамез деп атаған. Эфраим Чемберстің "Циклопедиясында" Агнус скифик (Agnus scythicus) – Тартарияда өсетін, тоқтының пішіні мен құрылысына ұқсас зоофит түрі деп сипатталған. Ол сондай-ақ Агнус Вегетабилис, Агнус Тартарикус деп аталды және Борометц, Бораметц және Боранец деген жергілікті аттармен белгілі болды. Генри Ли өзінің "Татарстанның көкөніс тоқтысы" (1887) атты кітабында осы аңыз тоқтының нағыз жануар да, тірі өсімдік те деп есептелгенін жазады. Бірақ, кейбір авторлар оның дәнек сияқты өсіп шығатын өсімдік жемісі екеніне сенгенін айтады. Ал басқалары тоқты – өсімдіктің тірі бөлігі, одан ажыратылса, қырылады деп ойлаған. Көкөніс тоқтының қаны, сүйектері мен еті қалыпты тоқты сияқты болған деп сенген. Ол сабақ арқылы жермен байланысқан, ол кіндікке ұқсас және тоқтыны жер бетінен жоғары тіктеп тұрғызған. Сабақ иіліп, тоқтыға айналасындағы шөп пен өсімдіктерді жеуге мүмкіндік берген. Жақын жердегі өсімдіктерді жеп болған соң, тоқты өлген. Оны өлгеннен кейін жеуге болатын, ал қаны бал тәрізді тәтті болған. Жергілікті халық оның жүнін бас киім және басқа да киім-кешек жасауға пайдаланған. Адамдардан басқа, көкөніс тоқтыға қызыққан жалғыз жыртқыш жануарлар – қасқырлар болған.

Мүмкін шығу тегі

Грек тарихшысы Ктесиас Үндістандағы ағаштар туралы былай деп жазды: «Олардың жемісі қой жүнінен де әдемі әрі сапалы. Жергілікті тұрғындар осы ағаш жүнінен киім тігеді». Еврей халық әңгімелерінде 436 жылдан бері осыған ұқсас өсімдік-жануар туралы айтылады. Бұл жаратылыс, Едуа (ידוע, ידעוני, немесе [[:he:אדני השדה]) деп аталады, ол қой сияқты болған және сабақтан өсіп шыққан. Едуаны аулауға шыққандар оны тек қана оқ немесе жебемен сабағынан бөліп алуға болатын. Жануар сабағынан ажыратылған соң өліп, оның сүйектері болжам жасау және пайғамбарлық рәсімдерде қолданылған. Аңыздың тағы бір нұсқасында «едюа» деп аталатын, адам пішініндегі өсімдік-жануар туралы айтылады, ол сабағы арқылы денесінің ортасынан (көбелек сүйегінен) жерге бекітілген. Едуа агрессивті болып саналатын, жақын келген кез келген тіршілік иесін ұстап өлтіретін. Баромец сияқты, ол да сабағынан ажыратылғаннан кейін өліп қалған. Минориттік монах Одорик Порденоне, көкөніс қой туралы алғаш естігенін еске түсіріп, Ирландия теңізінің жағалауындағы ағаштар туралы айтты, олардың жемістері суға түсіп, Bernacles деп аталатын құстарға айналған. Ол Оркней аралдарының жанында өсетін және піскен жемістерін теңізге түсіретін, аңызға айналған балықша ағашы туралы айтып отыр. Піскен жемістерден суда өмір сүретін «балықша қаздары» шығып, олар өсіп, толыққан қаздарға айналған. Осы өсімдік-жануардың болуы солтүстіктен қаздардың көшіп келуін түсіндіретін болған. Гюстав Шлегель өзінің «Су қойы» және «Агнус Скиф» (1892) атты еңбектерінде «су қойы» туралы қытай аңыздарын «Тартарияның көкөніс қойы» аңызына шабыт көзі ретінде көрсетеді. Көкөніс қойы сияқты, су қойы да өсімдік және жануар екеніне сендірілген, ал оның болуы туралы әңгімелер оны Персияға жақын жерде орналастырған. Ол сабағымен жерге бекітілген, сабағы кесілсе өліп қалатын. Жануарды қорғау үшін оның айналасына қоршау салынып, қарулы адамдар барабан соғып, дауыс көтеріп, оны қорқытып отырған. Оның жүнінен де әдемі киімдер мен бас киімдер жасалған. (Осыдан кейін, су қойының шығу тегі теңіз жібегін түсіндіруге пайдаланылған.)

Аңызды іздеу

Аңыздың ертеректегі нұсқаларында қошқар жеміс ретінде сипатталған, ол пісіп тұрған қарбыз немесе лақ сияқты тұқымнан шығып, табиғи түрде туғандай толыққанды қалыптасқан. Уақыт өте келе, бұл идеяның орнына, тірі жануар да, тірі өсімдік те болатын түсінік қалыптасты. Шлегель өзінің "көкөніс қошқарының әртүрлі аңыздары" еңбегінде, қошқардың мүйізсіз туылғанын, бірақ оның орнына екі жұмсақ, иілген ақ түк болғанын айтады. Онда Тартарияда өсетін ерекше қарбызға ұқсас жеміс туралы айтылады. Жеміс піскенде кесілгенде, ішінде жүнсіз, бірақ еті мен қаны бар қошқар көрінеді. Содан кейін жемісті де, қошқарды да жеуге болады. 16 ғасырдың ортасында, 1517 және 1526 жылдары императорлар Максимилиан I және Карл V-ке елшілік қызметін атқарған Зигмунд фон Герберштейн, өзінің "Ресей туралы жазбаларында" Баромец туралы толыққанды мәлімет берген. Ол қошқардың бар екендігіне күмән келтірмейтіндей көп сенімді деректерден естігенін мәлімдеді және оның орналасқан жерін Каспий теңізіне жақын, Яик (Урал) және Еділ өзендері арасында деп көрсетті. Оның ұзындығы 1 метрге жететін, көп жағынан қошқарға ұқсас, бірақ бірнеше ерекшеліктері бар екені айтылды. Оның қаны бар, бірақ нағыз еті жоқ, оның құрамы шағалаға ұқсас. Қарапайым қошқардан айырмашылығы, оның тұяқтары бөлінген түктерден жасалған делінеді. Бұл қасқырлар мен басқа да жануарлардың сүйікті тағамы болған. 1698 жылы сэр Ханс Слоан осы аңыздың бастауы қытайлық Cibotium barometz ағаш папоротнигі екенін мәлімдеді. Слоан бұл үлгіні ол сатып алған қытайлық қызықты заттар жинағынан тапқан. "Қошқар" папоротник тамырының қысқа бөлігінен жапырақтарын алып тастау арқылы жасалады. Тамырша кері бұрылғанда, кесілген сабақ тамырларынан жасалған аяқтары бар, жүнді қошқарға ұқсайды. 1683 жылы неміс ғалымы және дәрігері Энгельберт Кемпфер Персияға елшілікпен бара жатып, қошқарды табуға тырысты. Жергілікті тұрғындармен сөйлескеннен кейін және қошқар өсімдігінің нақты дәлелін таппағаннан кейін, Кемпфер бұл тек аңыз ғана деген қорытындыға келді. Алайда, ол анасынан туа алмай қалған қошқарды алып, оның жұмсақ жүнін жинау салтын байқады және осы әдет аңыздың бастауы болуы мүмкін деп есептеді. Ол мұражайдағы ұрықтың жүнін өсімдік заты деп жаңылыстыруға болатынын болжады.

Мәдени сілтемелер

Дени Дидро энциклопедияның бірінші басылымында (1751) «өсімдік тоқты», яғни *agnus scythicus* туралы мақала жазды. Ол осы «тоқтының» табиғатының таза өсімдік екенін сипаттағаннан кейін былай деді: «Бұл мақала бізге қанды түкіруді емдеу үшін скиф тоғысының пайдалылығына ғана күмән келтірмей, сонымен қатар ырым-жырым мен көңілкештілікке қарсы тиімді ойларды білдіруге мүмкіндік береді». *Monster Musume* манга сериясында Котт пен Тон кейіпкерлері антропоморфтанған Барометц ретінде бейнеленген. *Odin Sphere* видеоойынында батырлар Барометт тұқымын отырғызып, олардан қой жинап, өмірлік күшін толықтыру және рецепттер жасау үшін пайдалана алады. *Delicious in Dungeon* мангасында Барометц өсімдігі бейнеленген, оның жемісі табиғи түрде қой пішініне айналады. *Little Witch Academia* аниме сериясының 18-ші эпизодында Констанзе мен Акко кейіпкерлері Stanship Mecha-ны дамыту үшін Барометц өсімдігін қажет етеді. *Madou Monogatari* RPG сериясында және оның пазл-ойыны *Puyo Puyo* сериясында Барометт атты жау кейіпкері бар, ол қой ретінде бейнеленген, оның төменгі жартысы үлкен қызыл қызанақпен жабылған.