Кіріспе

Корея сәулеті – Кореяда ғасырлар бойы қалыптасқан сәулет стилін білдіреді. Корея тарихында әртүрлі мемлекеттер мен патшалықтар буддизм мен корей конфуциандығының ықпалымен ерекше сәулет стилін дамытты. Қытай сәулетінің күшті әсеріне тап болған дәстүрлі корей сәулеті көбінесе еңіс шатырларымен танылады. Корея өнерінің басқа салалары сияқты, корей сәулеті де табиғатқа жақындығымен, қарапайымдылығымен, пішіндерінің еңкейтілгендігімен және шектен тыс нәрседен сақтануымен ерекшеленеді.

Жалпы сипаттамалары

Корея сәулет өнерінде ғимараттар тік және көлденең бағытта құрылымдалған. Құрылыс әдетте тас негізден басталып, плиткамен жабылған иілген шатырға дейін көтеріледі, ол консольді құрылыммен ұсталады және бағаналарға сүйенеді; қабырғалар топырақтан (адобе) жасалған немесе кейде толығымен жылжымалы ағаш есіктерден тұрады. Сәулет екі бағана арасындағы қашықтыққа (шамамен 3,7 метр) негізделген "кан" бірлігі бойынша салынды және "ішкі" және "сыртқы" кеңістік арасында әрқашан өтпелі орын болуы үшін жобаланған. Консоль немесе тіреу құрылымы – уақыт өте келе әртүрлі жолдармен жасалған ерекше сәулеттік элемент. Егер қарапайым тіреу жүйесі Гогурё патшалығы тұсында (б.з.д. 37 – б.з. 668), мысалы, Пхеньяндағы сарайларда қолданылған болса, ғимараттың бағана басына орналасқан тіреулермен қисық нұсқасы Корё (Корей) әулетінің (918–1392) кезінде дамытылды. Йонгжудағы Бусеок ғибадатханасының Амита залы осыған жақсы мысал. Кейін (Корё дәуірінің ортасынан Жосон әулетінің басына дейін) Қытайдың ежелгі Хан әулетінің ықпалымен, Моңғол Юань әулетінің (1279–1368) кезінде көптігіне немесе бағаналар аралық тіреулер жүйесі жасалды. Бұл жүйеде консольдар көлденең арқалықтарға да орналастырылды. Сеулдегі Наммадемун қақпасы – Кореяның бірінші ұлттық қазынасы, бұл құрылымның ең символды мысалы болар. Жосон дәуірінің ортасында қанат тәрізді тіреу пішіні пайда болды (мысалы, Сеулдегі Джонгмё кешеніндегі Йонгёнджон залы), кейбір авторлардың пікірінше, бұл қайта-қайта болатын шабуылдардың салдарынан туындаған жарты аралының нашар экономикалық жағдайына жақсы сәйкес келді. Тек маңызды ғимараттарда, мысалы, сарайларда немесе кейде ғибадатханаларда (Тонгдоса сияқты) көп шоғырлы тіреулер әлі де қолданылды. Корей конфуциандығы да қарапайым және еңкейтілген шешімдерге әкелді.

Тарихқа дейінгі сәулет

Палеолит дәуірінде Корея түбегінің алғашқы тұрғындары үңгірлер, жартастар мен көшіруге болатын баспаналарды пайдаланған. Шамамен б.з.д. 30 000 жылға дейін салынған көшіруге болатын баспананың қалдықтары Оңтүстік Чхунчхон провинциясындағы Сокжан-ри орнында қазба жұмыстары кезінде табылған. Ұңғыма үйлер архитектурасының ең ерте мысалдары Желмұн тоқымдары дәуірінен жеткен. Б.з.д. 108 жылы Кочосон жойылғаннан кейін Қытай әкімшіліктері құрылды. Осы кезеңдегі ресми ғимараттар ағаштан және кірпіштен салынды, ал төбесі қытай құрылысының ерекшеліктерін көрсететін плиткалармен жабылды.

Ортақ архитектура

Үш патшалық дәуірінде кейбір адамдар жер үйлерде, ал басқалары қабатты үйлерде тұрды. Мысалы, Гьёнги провинциясындағы Сеундун ридегі Хансеоң (Сейулдың шығыс бөлігі және Гьёнги провинциясындағы Ханам қаласының батыс бөлігі) Бейкдже елді мекенінде тек жер үйлер болды, ал Үлкен Даегудағы Сидзи доңдағы Силла елді мекенінде тек қабатты үйлер кездесті.

Қалдық архитектурасы

Кореяның үш патшалығының арасындағы ең ірі патшалық – Когурё – еңістердің бойымен көлденең және тік бойына салынған тау қамалдарымен әйгілі. Когурё қамалдарының жақсы сақталғандарының бірі – қазіргі Оңтүстік-Батыс Маньчжурияда 6 ғасырға дейін салынған Бейкам қамалы (白巖城). Қытай тарихшысы: «Когурё халқы сарайларын жақсы салады» деп жазған. Пхеньян астанасындағы және қазіргі Маньчжуриядағы басқа да қалалық қамалдардағы көптеген сарайларда өрнекті плиткалар мен әшекейлі тірек жүйелері қолданылған.

Діни сәулет

Буддизмдік ғибадатханалар 372 жылы Буддизмді Кореяның Гогурё қаласына Солтүстік Қытай арқылы енгізгеннен кейін салынды. 1936-1938 жылдары жүргізілген қазба жұмыстары кезінде Пхеньян маңындағы бірнеше ірі ғибадатханалар табылды, оның ішінде Чонгам ри, Вонно ри және Санго ри ғибадатханалары бар. Қазба жұмыстары ғибадатханалар Гогурё стилінде, "үш зал – бір пагода" деп аталатын үлгімен салынғандығын көрсетті. Әр зал шығыста, батыста және солтүстікте орналасқан, ал кіреберіс қақпасы оңтүстікте болды. Көп жағдайда орталық пагодалар сегізбұрышты жоспармен салынған. Сарай ғимараттары да осылай орналастырылған болуы мүмкін. Бэкже 18 жылы құрылды және оның аумағына ежелгі Кореяның батыс жағалауы кірді. Қытайдың Хан әулеті тұсында Наннанг округінің құлдырауынан кейін корейлік Бэкже Қытаймен және Жапониямен достық қарым-қатынас орнатты. Осы кезеңде үлкен ғибадатханалар салынды. Иксан округіндегі Миреукса ғибадатханасының ең көне тас пагодасы ерекше қызығушылық тудырады, себебі ол ағаш пагодадан тас пагодаға өтудің белгілерін көрсетеді. Бэкже әртүрлі ықпалдарды сіңіріп, қытай үлгілерінен алынғандығын көрсетті. Кейіннен Бэкже сәулет стиліне тән маңызды элементтер Жапонияда да қолданылды. Бэкжеге Гогурёнің күшті әсері болды, өйткені Бэкжедің алғашқы королі Онджо Гогурёнің алғашқы королі Го Джумонның ұлы болды, сондай-ақ оңтүстік Қытай да әсер етті. Оңтүстікке қарай кеңейіп, 475 жылы астанасын Унгжинге (қазіргі Гонгжу), ал 538 жылы Сабиге (қазіргі Буйо) көшірген кезде оның өнері Гогурё өнерінен бай және жетілдірілген болды. Бэкже архитектурасының тағы бір ерекшелігі – қисық сызықты дизайнды қолдану. Бэкжедегі ғимараттардың ешқайсысы сақталмаса да, үш патшалықтың ешқайсысының ағаш құрылысы да қалмаған, бірақ Жапониядағы Хорудзи ғибадатханасы, оның құрылысына Бэкже сәулетшілері мен техниктері көмектескен, Бэкже архитектурасының 384 жылы буддизм енгізілгеннен кейін толық гүлденгенін көрсетуге болады. Құрылыс орындарында қалған үлгілі кірпіштер, басқа да жәдігерлер және уақыттың сынағынан өткен тас пагодалар Бэкже мәдениетінің жоғары деңгейде дамығандығын куәландырады. Бэкжедегі ең үлкен Миреукса ғибадатханасының орны 1980 жылы Джеоллабук провинциясының Иксан қаласында қазылып алынды. Қазба жұмыстары Бэкже архитектурасы туралы бұрын белгісіз көптеген деректерді ашты. Миреукса ғибадатханасындағы тас пагода – Бэкжедегі екі сақталған пагоданың бірі. Бұл Кореядағы ең үлкен және ең көне пагода. Миреукса ғибадатханасы үш пагодадан тұратын ерекше құрылымға ие болды. Әр пагода мен залда айналасын жабық дәліздер қоршап тұрғандай, бұл "бір зал – бір пагода" стиліндегі үш бөлек ғибадатхананың көрінісін береді. Ортадағы пагода ағаштан, ал қалған екеуі тастан жасалған. Ағаш пагоданың солтүстігінде және оңтүстігінде үлкен бас зал мен ортаңғы қақпаның орны табылды. 1982 жылы Бэкже ғибадатханасының орнында қазба жұмыстары жүргізілгенде, ғибадатхананың солтүстігінде негізгі зал мен лекция залының қалдықтары табылды. Оның оңтүстігінде ортаңғы қақпаның, басты қақпаның және басты оське біріне-бірі қарама-қарсы орналасқан тоғанның қалдықтары табылған. Ғибадатхананың ортаңғы қақпадан лекция залына дейінгі аралықта дәліздер бар екені анықталды. Бұл "бір пагода" стилі Бэкжеге тән болды, өйткені 1964 жылы Гунсуридегі ғибадатхана және Буйодағы Гумгангса ғибадатханасының қазбаларында осы үлгіге тап болды. Алайда Гумгангса ғибадатханасының құрылыс алаңдары солтүстік-оңтүстік емес, шығыстан батысқа қарай бағытталған негізгі оське орналастырылған. Силладағы ертедегі буддизм Гогурё ықпалымен дамыды. Кейбір монахтар Гогурёдан Силлаға келіп, халыққа уағыз айтып, бірнеше адамды дінге көндірді. Силла үш патшалықтың соңғысы болып, толыққанды патшалыққа айналды. Силлада будда ғибадатханалары салынды. Силла архитектурасының ең танымал үлгілерінің бірі – Азиядағы алғашқы тас обсерватория деп саналатын Чхомсонгдай. Ол Сеондок патшайымының (632-646) тұсында салынған. Құрылымы өзінің ерекше және сәнді пішінімен танымал. Ең ежелгі Силла ғибадатханаларының бірі Хвангньонгса ғибадатханасы 1976 жылы жүйелі түрде қазылып, зерттеліп, едәуір көлемде болғаны анықталды. Ол төртбұрышты қабырғалы аймақта тұрды, оның ең ұзын жағы 288 метр болды. Тек дәліздермен қоршалған аумақ шамамен 19 040 шаршы метрді құрады. Самгук Саги (Үш патшалықтың ескерткіштері) 645 жылы мұнда тоғыз қабатты ағаш пагода тұрғызылғандығы туралы жазған. Сакиямуни Будданың үлкен мүсіні бас залда сақталған.

Патшалық сәулет

Бейкжеде көптеген сарайлар салынғаны туралы жазбалар бар. Олардың іздерінің бір бөлігін осы мемлекеттің үшінші сарайы болған Бусосансеонгтан және Самгук саги (Үш патшалық тарихы) кітабында еске алынған Гуннамджи тоғанының орнынан табуға болады. Гуннамджи дегеніміз – "сарайдың оңтүстігіндегі тоған".

Мазар архитектурасы

Үш патшалық дәуіріндегі жерлеу архитектурасы монументальді масштабта болды. Мысалы, Гогурёде осы кезеңде екі түрлі жерлеу архитектурасы дамыды: бір түрі тастан салынған сатылы пирамида, ал екіншісі – үлкен топырақ үйіндісі. Чхонмачхон үйіндісіндегі жерлеу – ежелгі Силла астанасы Кёнджудағы монументальді стильдегі жерлеу архитектурасының мысалы. Гогурё қабірлеріндегі қабырға суреттері сол кезеңнің архитектурасы туралы көп мәлімет береді, себебі олардың көпшілігі корей тілінде "baeheulimgidoong" (배흘림기둥) деп аталатын иілісқан бағаналары бар ғимараттарды бейнелейді. Көптеген бағаналардың үстінде капительдер орналасқан. Суреттер сол кездегі корей архитектурасына тән ағаштан жасалған тіреу құрылымдары мен ағаштарды бояудың қолданылғанын көрсетеді. Корея қабірлер мен қала қабырғаларын салудың бай архитектуралық мұрасына ие. Мюрьонг патшасының (501–523 ж.) кірпіштен салынған қабірі күмбезді төбесі мен аркалық құрылысымен ерекшеленеді.

Солтүстік-Оңтүстік мемлекеттер кезеңі (698926)

Солтүстік-Оңтүстік мемлекеттер кезеңі (698–926) – Корея тарихындағы Силла және Балхае мемлекеттерінің Кореяның оңтүстік және солтүстік бөліктерінде бірге өмір сүрген кезеңі.

Діни сәулет

Буддистік ғибадатханалардың жоспарлары орталық бас залдың алдында екі пагодамен сипатталатын, солтүстік-оңтүстік осында симметриялы құрылыммен және басқа да ғимараттармен үйлесімді болып келді. Кёнджу қаласының жанындағы Тохам тауының етегінде тас платформаға салынған Бұлғұкса ғибадатханасы Кореядағы ең көне сақталған ғибадатхана. Ғибадатхана алғаш рет 6 ғасырдың басында негізделген, ал 752 жылы толығымен қайта салынған және кеңейтілген. Алғашқы платформа мен іргетастары қазірге дейін сақталған, бірақ қазіргі ағаш ғимараттар Жосон әулеті кезінде қайта құрылған. Екі қабатты платформаның тас жұмыстары сәулеттік ұйымдастырудың керемет деңгейін және құрылыс әдістерінің жетілгендігін көрсетеді. Ғибадатхананың басты залының алдында екі тас пагода тұр. Ауланың сол жағында орналасқан қарапайым Сеокгатап Будданың жоғары тыныштықтағы бейнесін көрсетеді. Оның үш қабаты, екі пьедестал қабаты бар, жалпы биіктігі шамамен жиырма бес футқа жетеді. Пагода безендірілмеген пьедестал тақталарынан және әрқайсысы бес сатылы қос қабатты және қиық шатырлары бар үш қабатты ступадан тұрады. Бұл ерекшеліктер корей тас пагодаларының классикалық үлгісін құрайды. Ауланың оң жағындағы күрделі Даботап Будданың сан алуан әлемдегі бейнесін көрсетеді және Кореяда, тіпті Азияда да бірегей. Биіктігі отыз бес фут болатын бұл пагодада әр жағында баспалдақтары бар бір пьедестал, балюстрадасы бар төрт негізгі қабат және соңғы тәж шарлы табақ тізбегі бар. Пагоданың қалыптарында және басқа да бөлшектерінде лотос гүлінің дизайны айқын көрінеді. Сеокурам тас үңгір ғибадатханасы Тохам тауының шаңырағында орналасқан. Оны Бұлғұкса ғибадатханасының бас сәулетшісі салған, және ол шамамен бір уақытта салынған. Бұл үңгір ғибадатханасы гранит блоктарынан қолмен салынған және табиғи ландшафтқа ұқсас көрініс беру үшін үстіне топырақ үйіндісі жабылған. Ғибадатхана қабырғаларының екі жағында буддизмнің қорғаушыларының бейнелері ойылып салынған үлкен тас тақташаларымен қапталған төртбұрышты кіреберіспен мақтанады, ал бас бөлмеге апаратын кіреберіс жолында да олар бейнеленген. Дөңгелек негізгі бөлме әсем күмбезді төбемен жабылған және Бодхисаттвалар мен он шәкірттерді бейнелейтін оюлы тас қабырға панельдерімен қоршалған. Ортасында лотос тұғырына орналасқан Будданың әсем мүсіні бөлменің басты көрнектілігі болып табылады. Азияда тас үңгір ғибадатханалары сирек емес, бірақ олардың өте аз ғибадатханалары мен мүсіндері осындай жоғары деңгейдегі шеберлікті көрсетеді. Сеокурамдағыдай діни және көркемдік тұрғыдан толыққанды дизайнға ешқайсысы жетпейді.

Патшалық сәулет

Біріккен Силла сәулеті 7-ші ғасырдан 10-шы ғасырға дейінгі кезең ретінде анықталады. Корея түбегі Біріккен Силла патшалығына біріктірілгеннен кейін, Корея Силласының институттары түбірімен өзгерді. Біріккен Силла Қытайдағы Тан әулетінің толыққанды дамыған мәдениетін сіңіріп алды, сонымен бірге ерекше мәдени өзіндігін қалыптастырды. Тан әулетінен жаңа буддалық бағыттар келді және буддалық өнер гүлденді. Бұл өнердің барлық саласындағы бейбітшілік пен мәдени дамудың кезеңі болды. Сәулеттік өнер Гьончжудың патшалық астанасында өркендеді, бірақ бұрынғы даңқтың ізі әлдеқашан жойылды. Қаланың өркендеген шағында шамамен 200 000 тұрғыны болды және ол екі өзен мен үш таудың тоғысқан жерінде стратегиялық тұрғыдан орналасқан, олардың арасында 170 км² шамасындағы құнарлы аймақ жатыр. Қаланың қалалық аймағы үш кезеңде дамытылып, кеңейтілді. Екінші кезеңде, Хвангньонса ғибадатханасы орталықта орналасқанда, аймақ кең көшелері бар жолдардың торлы желісімен құрылды. Сарайлардың бірі Анапжидің жасанды көлімен белгіленген, ал қоршау қабырғалары бұрынғы ғимараттардың орналасқан жерін көрсетеді. Қаланың ақсүйектерінің тұрғын ауданы ақсүйектерге жеңілдіктер берген, бірақ қара халыққа тыйым салынған құрылыс ережелеріне сәйкес салынған үлкен үйлерден тұрды. Ғимараттардың қираған орындарынан көптеген плиткалар табылған. Олардың сақталғандары әдемі және талғамды дизайнды көрсетеді.

Балха (698926)

Солтүстік Кореяның Балхэ патшалығының (698–926) өнерінің күрделі табиғатын Балхэ ханшайымдарының екі қабірінен көруге болады. Бұл қабірлерде Балхэ халқының аристократтары, жауынгерлері, музыканттары және қызметші қыздары бейнеленген. Патшалықтың үшінші билеушісі Мун патшаның (737–793) қызы, Ханшайым Чжонхёның қабіріндегі қабырға суреттерінде олардың бейнесі сомдалған. Бұл суреттер Балхэ халқының толыққанды келбетін көрсетеді. 793 жылы Балхэ патшалығының алғашқы халқы салған Ханшайым Чжонхё мавзолеі (hangul=정효공주묘, Chinese: Zhēnxiào Gōngzhǔ mù 贞孝公主墓) Балхэ суретшілерінің жасаған алғашқы толыққанды және егжей-тегжейлі қабырға суреттерін қамтиды, осылайша тарихшыларға құнды мәліметтер береді. Мавзолейде бастапқыда кірпіш пен тас плиталардан тұрғызылған жерлеу пагодасы және күмбез болған. Қазірде пагоданың негізі ғана сақталған, ол оның бастапқыда 5.50x5.65 метрлік шаршы пішінде болғанын көрсетеді. Жерлеу пагодасы мен күмбездің астында ханшайымның қабірі кіреберіс жолы, қабірдің кіреберісі, ішкі дәліз және жерлеу камерасынан тұрады. Жерлеу камерасы жер астында орналасқан және 1980 жылдың қазан айында қазылған. Камераның өлшемдері 2.10x3.10 метр, ол кірпіштен салынған, ал төбесі тас плиталардан жасалған. Таспен қапталған топырақ үйінділері Гогурё стиліндегі қабірлердің сабақтастығын көрсетеді. Ішкі дәліздің артқы қабырғаларында және жерлеу камерасының солтүстік, шығыс және батыс қабырғаларында 12 қабырға суреті сақталған, олар адамдарды бейнелейді. Камераның әр қабырғасында төрттен сурет орналасқан, оларда қызыл, көк, сары, күлгін және қоңыр киім киген он үш адам бейнеленген – жауынгерлер (3), қызметшілер, музыканттар және қызметші қыздар. Бұл суреттер Балхэ халқының бейнесін алғаш рет толыққанды көрсетті.

Горё династиясы (9181392)

Горёо архитектурасы 10-шы ғасыр мен 14-шы ғасыр аралығындағы кезең ретінде анықталады. Осы кезеңдегі архитектураның көп бөлігі дінмен байланысты болды және саяси билік/мемлекеттің ықпалында дамыды. Буддалық ғибадатханалар мен пагодалар сияқты көптеген ғимараттар діни қажеттіліктерге сәйкес салынды, себебі буддизм сол кездегі мәдениет пен қоғамда маңызды рөл атқарды. Ағаштан салынғандықтан, осы кезеңдегі архитектураның көп бөлігі қазірге дейін жетпеді, бұл өкінішті жағдай. Сонымен қатар, Горёо әулетінің астанасы қазіргі Солтүстік Кореядағы Кэсон қаласында орналасқан. Оның географиялық орны Оңтүстік Корея тарихшыларына осы дәуірдің архитектурасын зерттеу және талдауды қиындатады. Оңтүстік Кореяда сақталған Горёо дәуірінің соңғы кезеңінен қалған ағаш құрылымдар "Чосон" дәуірінің архитектурасына қарағанда айтарлықтай қарапайым тіреу жүйесін (кранштейнді) көрсетеді. Бұл құрылыстардың ашық және нәзік түс схемасы Үш Корольдық дәуірден бері одан әрі дамыған.

Колониялық кезеңнің сәулет өнері

1910-1945 жылдардағы Корея отарлау дәуірінде Жапонияның отарлық үкіметі корей сәулетін жапон сәулет дәстүрлерімен алмастыруға тырысты. Корей императорлық сарайларының маңызды құрылыстары мен олардың дәстүрлі корей бақтары бұзылды. Ландшафттың маңызды элементтері алынып, Жапонияға сатылды немесе пайдалану үшін алынды. Ежелгі бунджай ағаштары жапон бақшаларында бонсай ретінде отырғызылу үшін алынды. Жапон оккупациясы кезінде дәстүрлі корей діни ғимараттарының (буддистік немесе конфуциандық) салынуы шектелді, сондай-ақ христиан шіркеулеріндегі өзгерістерге де рұқсат берілмеді. Кейбір корей халқы жапон ұлтшылдық идеологиясына қарсы тұрып, Чонджу ауылындағы үйлер сияқты дәстүрлі корей ханок үйлерін салды. Корей сәулетіне және оның тарихына отарлық үкімет тарапынан көрсетілген немқұрайлылықтың салдарынан маңызды корей ескерткіштері күтсіз қалды және күтімсіздіктен зардап шекті, соның нәтижесінде сәулеттің маңызды үлгілері бұзылды немесе нашарлады. Кейбір тарихи ғимараттар жапондық әшекейлеу тәсілдерін қолданып қайта безендірілді. Осы аралықта, жапон үкіметі мен жеке азаматтар корей сәулетін зерттеу, қалпына келтіру және сақтау жұмыстарын жүргізді. 1918 жылы Болгукса ғибадатханасының және 1915 жылы Мирексаджи тас пагодасының қалпына келтірілуі осының бір мысалы. Жапон отарлық сәулеті алғаш рет Кореяға көлік инфрақұрылымын дамыту бағдарламалары арқылы енгізілді. Жаңа теміржол желілерінде жапон үлгісіндегі теміржол станциялары мен қонақүйлер салынды. Жапондықтар жаңа қалалық әкімдіктер, пошта бөлімдері, казармалар мен әскери базалар, түрмелер, полиция бөлімдері мен полиция бекеттері (кобан) салды. Корей тілін бұқаралық ақпарат құралдарында және білім беруде қолдануға тыйым салғаннан кейін, жапондық білім беру жүйесі үшін жаңа мектептер салынды. Кореядағы жапон оккупациясы үшін маңызды болған кейбір жаңа ғимараттар салуда батыс «Еуроамерикандық» жаңғыру сәулет стилі қолданылды. Мысалы, неоклассикалық стильдегі Жапон бас үкіметі ғимараты (1926), Сеул вокзалы (1925) және Сеул қалалық әкімдігі (1926). Кореяда құрылыс материалдары жетіспеді. Кореяның ежелгі ормандары, әсіресе ірі кипарис ағаштары жапондықтар тарапынан кесіліп, басқа экспортталатын құрылыс материалдарымен бірге Жапонияға тасылды. Жапон оккупациясы 20 ғасырдың батыс дизайн бағыттарын, соның ішінде Ар-деко және модернистік сәулетті Кореяға жеткізбеді. Корей сәулеті 20 ғасырдың ықпалымен 1946 жылы Корея тәуелсіздік алғаннан кейін ғана дамыды.

Соғыстан кейінгі кезең және Корея соғысының сәулеті

1945 жылы Жапонияның капитуляциясынан кейін американдық сәулет өнері басымдыққа ие болды. Дуглас Макартурдың басшылығымен, ол Токиодағы одақтас державалардың жоғарғы бас штабы арқылы Кореяның ішкі және саяси бағытын белгіледі. Кореялықтар корей сәулетін отандық аймақтарда қайта жандандырды, мұнда миссионерлік шіркеулерді жөндеуге басымдық берілді. Одан кейін инфрақұрылымды күрделі жөндеу жүргізілді, көбінесе жаңа жобалар емес, толықтыру жұмыстары болды, сондай-ақ әскери бақылаудағы қарапайым ауруханалар, мектептер мен өнеркәсіптік нысандар салына бастады. Сеул Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігін бастан кешірді, бірақ Корея соғысы (1950–1953) кезінде көптеген ғимараттар қиратылды, қала Солтүстік және Оңтүстік Корея күштері арасында бес рет иелігі ауысты. Көшедегі шайқастар мен артиллериялық оқ жауын қаланың көп бөлігін, соның ішінде Хан өзенінің үстіндегі көпірлерді қиратты. Маңызды архитектуралық нысандар басып кірген әскерлер тарапынан тоналып, өртелді, тонау кеңінен таралды, ал қалалық ландшафт жөндеуге қаражат жетіспеуден зардап шекті. Соғысты тоқтатудан кейін, шетелдік үкіметтер анықтаған ерекше архитектуралық стильдермен дамудың ұзақ кезеңі басталды. Солтүстікте сталиндік, абсолюттік және көбінесе бруталистік сәулет өнері қолдау тапты. Солтүстік Кореялық сәулетшілер Мәскеуде немесе Советтің серіктес елдерінде білім алып, социалистік жұмысшы стилі мен үлкен мерекелік халық сәулетін әкелді. Қала тұрғындары мен бюрократтар Совет стиліндегі пәтерлерде тұрды, ал шаруалар мен ауылдық жұмысшылар дәстүрлі үйлерде тұрды, қала құрылысы соңғы кезде ғана дамыды. Пхеньянда сәулеттік көрме ретінде үлкен ғимараттар мен алаңдар салынды. Бұл нысандар ресми процессиялық ландшафттармен толықтырылды. Көптеген архитектуралық жобалар мемлекеттік қаржыландырумен жүзеге асырылды және функциясы мен стилінде біртектілік сақталды. Оңтүстікте американдық үлгілер кез келген маңызды корей ғимараттарының жаңа дизайнын анықтады, ал тұрғын үй архитектурасы, азаматтық және ауылдық, дәстүрлі құрылыс техникаларын, жергілікті материалдар мен стильдерді сақтады. Геноцид пен азаматтық соғыс салдарынан қираған елді қайта құру қажеттілігі арнайы стильдері жоқ, бірақ бірнеше рет кеңейтілген, қарапайым және арзан ғимараттардың пайда болуына әкелді. Корея қалаларының көпшілігінде желілік жоспар болмады және көбінесе таулармен шектелгендіктен, қалалық ландшафттардың ерекшелігі сезілмеді. 1950 жылдардың ортасына қарай ауылдық аймақтар жеткіліксіз қаржыландырылды, ал қалалар тығыз халқымен толды, соның салдарынан қалалардың кеңеюі басталды, бірақ ерекше ғимараттар салуға ақша жетіспеді. Ғимараттар жергілікті ерекшеліктерге мән бермей, жылдам салынып жатты. Жұмысшыларға баспана қажеттілігі артып, дәстүрлі ханок ауылдары бұзылды, жүздеген қарапайым және арзан пәтерлер тез салынып, қала орталықтарының шетінде жаңа қауымдастықтар пайда болды, олар компаниялардың қаражатымен салынды және қаржыландырылды.

Қазіргі заманғы сәулет және жерді пайдалану

Оңтүстік Кореяның ерекше тарихи дамуы және оның көп бөлігін құрайтын таулы жері елдің сәулет ландшафтын қалыптастыруда шешуші рөл атқарды. Оңтүстік Кореяның шамамен 70 пайызы таулармен жабылған, бұл географиялық ерекшелік дәстүрлі де, заманауи де құрылыс тәжірибесіне терең ықпал етті. Бұл қиын-қыстау жер бедері құрылыс жобалары үшін шектеулі жазық алаңдардың тудырған қиындықтарын шешу үшін жаңаша сәулеттік шешімдерді қажет етті. Оңтүстік Кореяның 20 ғасырдың екінші жартысындағы қарқынды модернизациясы оның сәулетінің дамуын одан әрі үдетті. Соғыстан кейінгі экономикалық өркендеу, әсіресе 1960 жылдардан бастап, Оңтүстік Кореяның негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын қоғамнан технологиялық тұрғыдан дамыған қалалық қоғамға айналуына әкелді. Бұл өту кезеңі тұрғын үй кешендерінен бастап, коммерциялық және өнеркәсіптік объектілерге дейін жаңа типтегі ғимараттарды қажет етті, олардың барлығы кеңістікті тиімді пайдалануды барынша арттыруға бағытталған.

Қазіргі заманғы сәулетке тарихи әсер

Қазіргі корей сәулетінің тамыры үш патшалық дәуіріне дейін, патша сарайлары, храмдар мен бекіністер салынған тарихи кезеңдерге жетеді. Ол сондай-ақ, еңіс шатырларымен белгілі қытай сәулетімен де байланысты. Қазіргі корей ағаш қаңқалы сәулеті – осының кең таралған маңызды мысалы. Бұл техника Корея сәулетшілеріне Хан әулеті тұсында енгізілген. Сеулдегі британдық елшілігі мен Кёнгунгұнгтағы жаңа корей сарайларының ғимараттары 19 ғасырғы қытайдың ашық портындағы сәулетке ұқсас. Бұл ғимараттар қытай сәулетшілері салған ғимараттармен дерлік бірдей болды (Nate және басқалар, 2019). Оңтүстік Кореяның барлық жерінде көкжайлар, сауда орталықтары және биік үйлерді көруге болады. Сәулетшілер осы құрылыстарға тұрақтылық пен қоғамдық қатысуға баса назар аудара отырып, дәстүрлі корей элементтерін енгізіп келеді.

Жерді барынша тиімді пайдалану

Оңтүстік Корея негізінен таулы ел, оның аумағының шамамен 70% -ын таулар құрайды (Р. Адам Даструп, 2020). Бұл қиын географиялық жағдай жерді тиімді пайдалану және тығыз халықты орналастыру үшін ерекше архитектуралық техникаларды дамытуды қажет етті. Мұндай техникалардың бірі – террасалы үйлер салу, яғни қабаттастырылған тұрғын үйлер. Бұл құрылыстар бір-бірімен қабырғаларымен бөлісіп, бірнеше деңгейге орналасқан. Бұл тұрғындардың көп санын кішкентай жер учаскесінде орналастыруға мүмкіндік береді, сонымен бірге жеке өмір мен жайлы тұру ортасын сақтайды. Кореялық сәулетшілер тек бейімделіп қана қоймай, тік беткейлерде құрылыс салуда шеберлік танытты, бұрын адамдар тұрмаған таулы аймақтарды тұрғын және коммерциялық кеңістіктерге айналдырды. Көптеген жазық жерлері бар елдер мұндай күрделі құрылыстардан қашып жүрсе, Оңтүстік Корея осы қиындықтарды қабылдады. Эрозияны болдырмау және тау беткейлеріндегі құрылыстардың беріктігін сақтау үшін көлбеуді тұрақтандыру сияқты әдістер жиі қолданылады. Бұл әдісге тіреу қабырғалары, террасалар жасау және топырақты байлау үшін өсімдіктерді пайдалану сияқты әртүрлі инженерлік тәсілдер кіреді, олардың барлығы жер көшкінінің және басқа да жердің бұзылу түрлерінің алдын алуда маңызды. Заманауи инженерлік технологияның дәстүрлі корейлік архитектура элементтерімен үйлесуі, кеңістікті тиімді пайдалану және табиғатпен үйлесімділік сияқты ерекшеліктері байқалады. Қосымша технологияларды және тұрақты құрылыс тәжірибесін енгізу Оңтүстік Кореяның архитектурадағы инновациялар мен экологиялық тұтастыққа берілгендігін көрсетеді. Бұл тәсіл ғимараттардың эстетикалық құндылығын арттырып қана қоймай, олардың тұрақтылығын және елдің қатал ландшафтының ерекше қиындықтарына төтеп беру қабілетін де қамтамасыз етеді.