Кіріспе

Пальмет – сәндік өнердегі ең айқын түрі пальма ағашының желдей жайылған жапырақтарына ұқсайтын мотив. Оның тарихы ежелгі Египеттен бастау алады және Еуразияның көптеген елдерінің өнерінде дамыды, көбінесе бастапқы нұсқасына аз ұқсас формаларда кездеседі. Ежелгі грек және рим өнерінде бұл мотив антемион деп те аталады (грекше ανθέμιον – гүл). Пальметтің түрлері көптеген көркемдік материалдарда қолданылады, бірақ ең көп сәулеттік безендіруде кездеседі, қашап жасалған немесе боялған түрде, сондай-ақ керамикада да қолданылады. Көбінесе ол фриздер мен шекаралардың құрамына кіреді. Пальметтің күрделі эволюциясын алғаш рет 1893 жылы Алоис Ригл өзінің "Стилфраген" еңбегінде зерттеген. Тік бойынан екіге бөлінген жартылай пальмет те жиі кездесетін мотив, ол көптеген өзгерген және қалдық түрлерінде табылады, сонымен қатар өсімдік негізіндегі орамалық өрнектің дамуында маңызды рөл атқарады.

Сипаттама

Пальметтің мәні – бір негізден тараған, әдетте сыртқа қарай кеңейіп, дөңгелек немесе сәл тұйық ұшпен аяқталатын «жапырақтардың» симметриялық тобы. Орталық жапырағы қалғандарынан ірі болуы мүмкін. Жапырақтарының саны өзгеріп отырады, бірақ әдетте беседен он бесе дейін болады. Антемион деп аталатын қайталама шекаралық дизайнда пальма жапырақтары құрт гүлдерінің жапырақтарына көбірек ұқсайды, құнарлы жәндіктерді тартуға арналғандай. Кейбір адамдар бұл пішіннің ашық қолға ұқсайтынын айтады, осылайша қолдың «ішкі жағының» кең таралғандығын және шығуын түсіндіреді. Мотивтің кейбір түрлерінде иректер немесе шиыршықтар көзге ұқсайды, мысалы, Тибет немесе Непал ступаларының гармикасында және египеттік стелалардың тажындағы көздер мен күн дискісінде. Кейбір нұсқаларында бет пішіні толыққанды дамыған және грек өнеріне әсер еткен. Египеттік пальметтер (грекше антемия) бастапқыда әртүрлі гүлдердің ерекшеліктеріне негізделген, соның ішінде папирус пен лотос немесе лала, төменгі және жоғарғы Египетті және олардың құнарлы одағын бейнелейтін, кейіннен пальма ағашымен байланысты болғанға дейін. Ерте заманнан бері күнмен тығыз байланысты, бұл галоның ерте түрі болуы мүмкін. Ежелгі Египеттегі пальметтің ең көне формаларының бірі – «розетка» немесе дайзи тәрізді лотос гүлі, жапырақтары немесе жапырақтары «V» пішінінен шығып, күннің батуын немесе шығуын бейнелейтін ахетикалық иероглифке ұқсайтын, көкжиектің екі тауына тиетін жерде «өліп», «қайта туылады» және жерге өмір сыйлайды. Екінші формасы, көрінетіндей, одан да толыққанды дамыған пальмет, ежелгі Грекияда кездесетін формаларға ұқсас. Үшінші нұсқасы – биік сабақтарында лотос немесе папирус гүлдерінің шоғырынан тұратын, екі жағынан төмен иілген бүршік немесе гүл, (алғашқы) батпақтан шыққан. Лотос пен папирус шоғыры жыл сайынғы Нилдің су тасқынының маңызды өмірлік құдайы Хапимен байланысты, ол олардың сабақтарын құрбандық үстелінің айналасына біріктіреді, өзі көкжиектің «ахет» пішіндерін қайталайтын сема тауи мотиві. Бұл біріктіру көрінісі бірнеше патшалардың тағында пайда болды, олар екі елдің (жоғарғы және төменгі, сондай-ақ физикалық және рухани) Египетінің одағын сақтап, осылайша жаңару күштерін бағындырды деп есептелді. Бұл «байланыстыру» көріністері мен оларда пайда болатын гелиотроптық батпақ өсімдіктері күнделікті тәжірибенің шашыраңқы және бөлек көрінетін бөлшектерін қайта жалғастыратын барлық пішіннің бастауын білдіретін негізгі үйлесімділікті анықтау және ашу қажеттілігін тудырды. Бұл сөздің тағы бір мағынасы, осы көзге көрінбейтін және сиқырлы, бөлінбейтін бастаудан құнарлылық пен жаңа өмір пайда болады. Бұл мотивтің тағы бір нұсқасы – екі тік бүршік арасында бір лотос гүлі, сүйікті хош иісті құрбандық. Хош иісті құдай Нефертем осындай лотос гүлінің бейнесі ретінде бейнеленген немесе оның тәжінде лотос гүлінің бейнесі бар. Нефертемнің бас киіміне салынған лотос әдетте гүлдің түбіне екі жағынан ілінген екі «менат» немесе мойынтірек тепе-теңдіктерін (әдетте құнарлылықты білдіреді) қамтиды, бұл жоғарыда аталған лотос пен папирус шоғырындағы симметриялы төмен иілген сабақ жұптарын еске түсіреді. Египеттік қабір қабырғаларында және бақ көріністерінде бейнеленген кезде, құрмалар әрқашан ұқсас стильдік келісімде көрсетіледі, құрмалар шоғыры осы күйде тақтың астында екі жағынан төмен қарай ілінеді. Бұл аспалы шоғырлар мен пальметтің ирекшелері арасындағы байланыс визуалды түрде анық, бірақ толыққанды түсіндірілмейді. Күннің көтерілуі мен батуы, лотостың ашылуы мен жабылуы Озирис аңызы бойынша күн мен түнмен, өмір мен өліммен және түнгі аспанның құдайы Нут жұтып, Дуаттан («жер асты әлемі») өтіп, әр таңертең қайтадан туылатын күннің түнгі азаптарымен байланысты. Бұл гүлдер, гүл шоқтары немесе желектері бар, гүлдері мен жемістерінің жұптарымен «мемлекелген» өсімдіктер, әсіресе, күннің құрбандық циклына еліктейді және қатысады, одан адамзатқа сабақ алуға болатындығын көрсетеді. Осы құнарлы пішіндердің негізгі үлгісі, аналық құдайы Хатордың мүйізді перукасы мен систрум ирекшелері, аналық құрсағы, оның жұмыртқалық жасушаларының егіз жұмыртқалық топтамалары болды. Күн таңертең қайта туғанда, ол Нуттың құрсағынан туған дейді. Лотостың және папирустың стильді пальметтік формалары, күн розеткасы немесе дайзи доңғалағы, тостағанның ирекшелерінен шығады, бұл «ахет» – бұл қасиетті сәт, адамның өлімге ұшырауы немесе өлімнен асып, «күндіз шығу» және қанатты, жарқын, барлық қамтитын және барлық көретін өмірдің жоғары түрі болуы. Көптеген ерте египеттік мотив формалары кейінірек Крит, Месопотамия, Ассирия және ежелгі Парсыда пайда болады, соның ішінде дайзи доңғалағы стиліндегі лотос және бүршік шекарасы. Грек керамикасында ең көп кездесетін пальмет түрінде, кейде батырлық істердің көріністерімен араласады, осы мотив жапырақ тәрізді немесе лотос бүршігі тәрізді сыртқы сызыққа енгізілген. Сыртқы сызық стилденген лотос пен пальметтің кезектесетін фризінен дамыған деп есептелуі мүмкін. Бұл Ренессанс мүсіншілігінен Барокко фонтандарына дейін, жартылай шатыр қабығының ішкі жағындағы пішінге ұқсас, онда пальма жапырақтары қабықтың желпуішіне айналды, ал ирекшелер желпуіштің жиналыс нүктесінде қалды. Мұнда пішін Венера немесе Нептунмен байланысты болды және әдетте дельфиндер жұбымен шектеліп немесе теңіз аттары тартылған көлік құралы болды. Кейінірек бұл дөңгелек немесе сопақ сыртқы сызық өзіндік мотивке айналды, екі жағында өсетін ирекшелері бар С әріпін құрады. Көптеген Барокко және Рококо жиһаздары, штукатурлық әшекейлері немесе қақпалар мен балкондардың темір жұмыстары осы С ирекшелерінің сан алуан комбинацияларынан тұрады, өзіндік, бір-біріне қарсы немесе толыққанды пальметтерді қолдайды.

Классикалық сәулет

Классикалық архитектурада кездесетін әшекейлік мотив ретінде пальмет пен антемьон көптеген және әртүрлі формаларда кездеседі. Әдетте, мотивтің жоғарғы бөлігі бір үшбұрышты немесе ромб тәрізді негізден жоғары қарай ырғақты түрде жайылған бес немесе одан да көп жапырақтан немесе гүл жапырақтарынан тұрады. Кейде, негіздің үстінде және ең төменгі жапырақтардың астында құрма жемісіне ұқсас жемістер екі жағынан төмен қарай ілінеді. Төменгі бөлігі – жапырақтардың негізінен жанына қарай және төмен қарай иілген симметриялық әсем "S" иілімдері немесе бұрамаларынан тұрады. Жоғарғы бөлігі жапырақтар мен гүлдердің өсуін еске түсіреді, ал төменгі бөлігінің бұрамалары құнарлы энергияны беруді және одан туындаған жемістерді білдіреді. Ол көбінесе иондық ордердегі бағаналардың бас қаламының мойнында кездеседі; бірақ Коринф ордеріндегі бағаналық бас қаламасында бас қаламаның абакусына (жоғарғы тақтасына) тіреліп, кейбір нұсқаларында күрделі бұрамалар мен акант әшекейін тудыратын екі бұрамадан шығатын 'fleuron' немесе гүл пішінін алады.

Ботаникалық комбинациялар

Бордманның пікірінше, лотос немесе пальметтік фриздер Месопотамияда ғасырлар бұрыннан белгілі болғанмен, жабайы табиғатта байланысы жоқ әртүрлі ботаникалық элементтердің, мысалы, пальмет, лотос және кейде розетка гүлдерінің табиғи емес үйлесімі – гректердің толық жаңалығы. Бұл жаңалық кейіннен эллинистік әлемнің кең аумағында қабылданып, тарады.

Геллендік "Жалын пальметтері"

V ғасырдан бастап пальметталардың жапырақтары кеңінен жайыла бастады. Бірақ IV ғасырдан бастап жапырақтарының ұштары ішке қарай бұрылып, «жалынды пальметта» деп аталатын өрнек құрайтын болды. Осы өрнек эллинистік архитектурада қабылданып, кең географиялық ауқымда кең таралды. Бұл өрнек б.з.д. III ғасырында Үндістан тарапынан Ашока бағаналарының абактарындағы немесе Паталипутра астанасының орталық өрнегіндегі кейбір мүсіндік фриздерде қолданылды, бұл, әдетте, Селевкид империясы немесе Ай-Ханум сияқты эллинистік қалалар арқылы тараған болуы мүмкін.

Варианттар мен ұқсас мотивтер

Пальмет әр түрлі мәдениеттер мен кезеңдердегі әртүрлі мотивтермен байланысты. Ежелгі Египетте пальмет мотивтері гүл түрінде де, стильденген ағаш түрінде де кездесетін, оны көбінесе Өмір ағашы деп атаған. Ежелгі Египеттен басқа мысалдар: лотос гүлдері мен бүршіктерінің шекара дизайны, Хорус құдайының қанатты дискісі, оның жұп Урей жыландары, Хорус құдайының көзі және қисық еңселі ескерткіш стеласы. Ассириялықтардың Өмір ағашының кейінгі нұсқаларында египеттік қанатты дискінің қауырсынды қанаттары пальма ағашының жапырақтарымен байланысты болды. Месопотамияда да осындай лотос гүлдері мен бүршіктерінің шекаралары, пальметтер мен розеткалар кездеседі. Мүйізді жаратылыстардың мүйіздері, қанатты жандардың қанаттары (періштелер, гриффиндер мен сфинкстер сияқты) мен пальметтің желкені мен иілімдері арасында ұқсастық байқалады; сонымен қатар, осы нысандардың әрқайсысында жеңіс, энергия және оптимизммен байланысты «V» пішіні бар. Б.з.д. 6 ғасырға жататын Аттикалық вазадағы (галереяны қараңыз) Жеңіс құдайы Нике бейнесі, құрбандық шалуға арналған алтарь мен жалын, құдайдың қанаттары және тойланып жатқан жеңіс – бәрі пальмет мотивінің құрамдас бөліктеріндегі бірнеше негізгі байланыстармен үйлеседі. Осыған ұқсас формалар Месопотамияның қанатты дискісі мен қасиетті ағаштарында, Гермес құдайының кадуцей таяғында, грек және рим саркофагтарынан бастау алған, Ренессанс мүсіндік нишаларының шатыршасында, театрлық проскуниум аркаларында, сарайлар мен сәнді үйлердің есіктерінде, терезелерінде, темір қоршауларында және балкондарында кездеседі; Георг және осыған ұқсас қалалық сәулеттегі есік үстіндегі қабықша тәрізді жарық терезесі, Орталық Азия кілемдері мен маталарындағы гүл және бөтке мотивтері, Нептун/Посейдон құдайының үштігі, Шива құдайының тришуласы мен лингамы, Тай ғибадатханасының «бай сема» лотос пішіндес шекара белгілері, Вишну құдайының айғыры Гарруда, күн күркіреуі, Тибет пен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы лотос және симметриялық бұйралы суыршық мотивтері, сондай-ақ Қытай дәстүріндегі ұзын немесе қысқа сырғақ және бұйралы руи/жуи жездісі және ұзақ өмірдің саңырауы – линчжи. Батпақтан өсіп, күнге ұмтылған лотос сияқты, немесе жерден аспанға жететін пальма ағашы сияқты, пальмет әлемдік оське немесе әлем ағашына тән қасиеттерді білдіреді. Құдайлардың билігінің күшті және жұмбақ символы болған флер-де-лис, ерте француз патшаларына періште берген деп есептеледі, ол Египетте және Месопотамияда пальметтің бір түрі ретінде пайда болды. Сол сияқты, 13 ғасырдың басынан 1806 жылға дейін Киелі Рим императорларының құдайлық билігі Императорлық регалия арқылы берілді, оған тәж кию мантиясы кірді, онда екі жеміс шоғыры бар Өмір ағашы түріндегі пальманы күзетіп тұрған егіз арыстандар бейнеленген (жоғарыдағы Акердің егіз арыстандарын еске түсіреді). Тіпті батыс қалаларындағы қарапайым бақша қақпалары да ақхет пен пальметке байланысты мотивтерден алынған сияқты, олардың үстінде екі көзбен қоршалған қанатты күн мен күн дискісі бар, бір-біріне ұқсас екі орамасы бар. Қабір тастары да әртүрлі формада осы мотивтерді қайта-қайта көрсетеді. Антемион сонымен қатар Грекия Монетасының таңбасы болып табылады және ол айналысқа арналған барлық грек евро монеталарында, сондай-ақ барлық грек коллекционерлік монеталарында көрсетіледі.