Кіріспе
Тынық мұхитындағы дауыл маусымы
2005 жылғы Тынық мұхитындағы дауыл маусымы – орташа деңгейдегі дауыл маусымы болды, он бес аталатын дауыл, жеті дауыл және екі күшті дауыл тудырды. Бұл сонымен қатар, кем дегенде тропикалық дауыл қарқындылығындағы тропикалық циклонның құрлыққа соқпағаны екінші рет болды. Маусым ресми түрде Шығыс Тынық мұхитында 15 мамырда, ал Орталық Тынық мұхитында 1 маусымда басталды; олар 30 қарашада аяқталды. Бұл мерзімдер әдетте Тынық мұхиты алабында тропикалық циклондардың көпшілігі пайда болатын кезеңді белгілейді. Дегенмен, тропикалық циклондар жылдың кез келген уақытында пайда болуы мүмкін. Маусым сол кездегі алапта тіркелген төртінші ең ерте қалыптасқан тропикалық дауыл – Адрианның пайда болуымен басталды. Адриан Орталық Америкада кенеттен су басу мен бірнеше көшкінге әкеліп соқты, нәтижесінде бес адам қаза тауып, 12 миллион доллар (2005 жылғы АҚШ доллары) көлемінде шығын келді. Тропикалық дауылдар Кальвин мен Дора жағалауда аз ғана зақым келтірді, ал Тропикалық дауыл Юджин Акапулькода бір адамның өліміне себеп болды. Қазан айының басында Отис тропикалық дауыл күшіндегі жел мен Баха-Калифорния түбегінде шағын су тасқыны туғызды. Орталық Тынық мұхитындағы 1С тропикалық депрессияның қалдықтары, сондай-ақ Гавайиде аз әсер етті. Маусымның ең күшті дауылы – Кеннет болды, ол ашық Тынық мұхитында сағатына 130 миль (215 км/сағ) жылдамдыққа жетті.
Маусымдық жиынтық
2005 жылы Тынық мұхитындағы дауыл маусымының жинақталған циклондық энергиясы (ACE) индексі, Ұлттық дауыл орталығының деректерін пайдаланып Колорадо мемлекеттік университеті есептеуі бойынша, 96,6 бірлікке тең болды. Жалпы айтқанда, ACE – тропикалық немесе субтропикалық дауылдың қуатын оның бар болған уақытына көбейту арқылы есептелінеді. Ол тек 39 миль/сағ (63 км/сағ) немесе одан жоғары жел жылдамдығына жеткен тропикалық және субтропикалық жүйелерге қатысты толық хабарламалар үшін ғана есептеледі. Маусымның алғашқы тропикалық циклоны Адриан 17 мамырда пайда болып, 1-санаттағы дауылға дейін күшейді. Май айында аталған дауылдар сирек болады – екі жылда бір тропикалық дауыл, ал төрт жылда бір рет дауыл тіркеледі. Сол кезде Адриан 1971 жылдан бері сенімді деректер жинала басталысынан соң, Тынық мұхитының шығысында пайда болған төртінші тропикалық циклон еді. Маусымның қалған бөлігіндегі жағдайлар айтарлықтай ерекшеленбеді, 16 тропикалық циклон, 15 аталған дауыл, 7 дауыл және 2 ірі дауыл тіркелді. 1971–2004 жылдар аралығындағы ұзақ мерзімді орташа көрсеткіштерге сәйкес, орташа маусымда 15 аталған дауыл, 9 дауыл және 4 ірі дауыл болады. Атап айтқанда, қазан айы тыныш болды, бір ғана тропикалық депрессия пайда болды; тек 1989, 1995 және 1996 жылдардағы үш маусым ғана айды аталған дауылсыз аяқтады. Ортаны талдау көрсеткендей, көптеген дауылдар оң Мадден-Жулиан осцилляциясы және оған байланысты жоғарғы қабаттағы ауытқу кезінде қалыптасты, бұл тропикалық циклонның пайда болуына қолайлы жағдай жасайды. Тропикалық белсенділіктің ұзақ үзілісі жоғарғы деңгейдегі конвергенциямен байланысты болды. Маусымның орташадан төмен болуына себеп болған тағы бір фактор – шың жағдайындағы мұхит температурасының орташадан төмен болуы, бұл 1995 жылдан бері Тынық мұхитының шығысында басталған белсенділіктің төмендеу кезеңін ұзартуға көмектесті.
Адриан даулымы
Мамыр айының басында-ортасында Орталық Америкадан батысқа қарай жылжыған бірнеше аудандар Мексиканың оңтүстігінде кең аумақты төмен қысым аймағының қалыптасуына көмектесті. Келесі күндері нашар анықталған тропикалық толқын үлкен жүйемен бірігіп, 17 мамыр күні 18:00 UTC-де тропикалық депрессияның пайда болуына әкелді. Жаңадан пайда болған циклон алты сағаттан кейін Адриан тропикалық дауылға айналды. Желдің орташа қиылысының әсеріне қарамастан, конвекция орталыққа шоғырланған сайын жүйе тұрақты түрде ұйымдасып, Адриан 19 мамыр күні 18:00 UTC-де 80 миль/сағ (130 км/сағ) жылдамдықпен ең жоғарғы деңгейіне жетті. Содан кейін жағдай нашарлай бастады, себебі Мексика жағалауындағы таулардан төмен құлау және жоғары деңгейдегі желдердің бұрыннан болған әсері бірікті. Циклон 20 мамыр күні 00:00 UTC-де тропикалық дауылдың, сол күні 18:00 UTC-де тропикалық депрессияның күйіне түсіп, 21 мамыр күні 06:00 UTC-де Гондурас жағалауындағы Фонсека шығанағында тарады. Адриан даулы салдарынан бес адам қаза тапты: Гватемалада екі адам топырақ көшкінінде, Сальвадорда бір адам суға батып, Никарагуада су тасқынынан бір адам қаза тапты, ал бір ұшқыш қатты желде ұшақта құлап кетті. Гондураста бірнеше лашықтар қирады, бірнеше жолдар жабылды және су тасқыны болды; Гватемала мен Никарагуада да ұқсас әсерлер байқалды. Сальвадорда ғана ақшалай шығын 12 миллион долларды (2005 жылғы USD) құрады.
Беатрис тропикалық дауыл
8 маусымда Атлантика мұхитына тропикалық толқын кірді, бір аптадан кейін Шығыс Тынық мұхитына өтіп, 17 маусымда Мексиканың оңтүстігіндегі кең аумақты төмен қысым аймағындағы бірнеше бұзылыстармен бірікті. Бұл тоқыраудың бұлтты құрылымы бастапқыда созылғанмен, біртіндеп бірігіп, 21 маусымда сағат 18:00 UTC-де тропикалық депрессияға айналды, ал 22 маусымда сағат 12:00 UTC-де "Беатриз" тропикалық дауылға күшейді. Жүйе батыс-солтүстік-батыс бағытта қозғалысы кезінде шығыс желдің әсеріне және мұхит суының төмен температурасына қарсы күресті, келесі күні 50 миль/сағ (85 км/сағ) ең жоғары жел жылдамдығына жетті, бірақ 24 маусымда сағат 00:00 UTC-де тропикалық депрессия деңгейіне дейін әлсіреді. Алты сағаттан кейін ол қалдық төмен қысымға айналып, 26 маусымның басында таралу алдында оңтүстікке қарай баяулады.
Тропикалық дауыл Кальвин
11 маусымда Африканың батыс жағалауынан тропикалық толқын пайда болды, ол сегіз күннен кейін оңтүстік-батыс Кариб теңізіне жеткенше көзге түспеді. Жүйе 21 маусымда Тынық мұхитының шығысына енді, онда тұрақты ұйымдасу 26 маусымда сағат 06:00 UTC шамасында тропикалық депрессияның қалыптасуына әкелді, ол Мексиканың Акапулько қаласынан 330 миль (530 км) оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Қалыптасқаннан кейін, циклон субтропикалық жотаның ықпалымен солтүстік-батысқа, содан кейін батыс-солтүстік-батысқа қарай жылжыды. 26 маусымда 18:00 UTC-де ол "Кальвин" тропикалық дауылына айналды, келесі күні таңертең радарда анық спиральды жолақпен бірге ең жоғары қарқыны 50 миль/сағ (85 км/сағ) шамасына жетті. Содан кейін "Кальвин" батыс-оңтүстік-батысқа қарай батып, күшті желдің әсерінен дауылдың айналымы әшкереленіп әлсірегеніне дейін. 28 маусымда 12:00 UTC-де ол тропикалық депрессия деңгейіне төмендеді, ал келесі күні 06:00 UTC-де қалдық төмен қысым аймағына дейін деградацияланды. Төмен қысым аймағы 3 шілдеде Баха-Калифорния түбегінің оңтүстік-батысынан жоғалып кеткенше батысқа қарай жылжыды.
Дора тропикалық даулы
Дора тропикалық дауылдың пайда болуына 18 маусымда Африкадан батысқа қарай жылжыған тропикалық толқын себеп болды. 3 шілдеде бұл толқын Техуантепек шығанағынан өтті, онда оның осі бойымен кең циклоникалық ағым қалыптаса бастады. Одан әрі ұйымдасқаннан кейін, бұл бұзылыс 4 шілдеде 00:00 UTC-де тропикалық депрессияға дейін күшейді, ал алты сағаттан кейін Дора тропикалық дауылға айналды. Циклон солтүстік-солтүстік-батысқа, содан кейін батыс-солтүстік-батысқа қарай жылжыды, Мексика жағалауымен қатар субтропикалық жотаның ықпалында, нәтижесінде 12 таулы ауылдағы байланыс жер көшкіні мен лайлы ағын салдарынан үзілді. Орташа шығыс желдің жылдамдық айырмасының әсерімен Дора күшінде айтарлықтай өзгеріс болмады, оның ортасы өте терең конвекцияның шығыс жиегінде жасырынған кезде желдің жылдамдығы 45 миль/сағ (75 км/сағ) шамасына жетті. 5 шілдеде салқындаған сулардың үстінен өтуі салдарынан дауыл тропикалық депрессия деңгейіне төмендеді, ал 6 шілдеде 12:00 UTC-ге дейін қалдық төмен қысым аймағына айналды. Алты сағаттан кейін бұл төмен қысым аймағы тарап кетті. Дегенмен, дауылдың қысқа мерзімге қана дауыл деңгейіне жеткен болуы мүмкін. Суық сулар үстінен жылжуын жалғастырған Эуген, 20 шілдеде 12:00 UTC-ге дейін тропикалық депрессияға дейін әлсіреді, ал он екі сағаттан кейін қалдық төмен қысым аймағына айналды. Бұл төмен қысым аймағы 22 шілдеге дейін солтүстік-батысқа қарай жылжуын жалғастырды.
Тропикалық депрессия 1-С
Шілде айының соңынан тамыз айының басына дейін, тропикалық конвергенция аймағында (ТКА) ұйымдасқан дауылдық жүйе сақталды. Одан әрі дамығаннан кейін, бұл алапаттық тропикалық депрессия ретінде тіркелді, ол батысқа жылдам қозғалды. Маусым бойы орталық Тынық мұхитында пайда болған алғашқы және жалғыз циклон осы болды. Бастапқыда әлсіз тропикалық дауыл болады деген болжам болғанымен, желдің күшеюі және судың салқындауы салдарынан 5 тамызда сағат 00:00 UTC-ге дейін депрессия тарап кетті, ең жоғары жел жылдамдығы 30 миль/сағ (45 км/сағ) құрады. Тропикалық циклон ретінде, Тропикалық депрессия Бір С құрлыққа ешқандай әсер етпеді. Дегенмен, депрессияның қалдықтары Гавайиде, әсіресе Гавайи аралында орташадан ауыр жаңбыр жаудырды. Гленвудта (Гавайи) жауын-шашын мөлшері 223,5 мм-ге дейін жетті. Кейбір кофе өсімдіктері зақымданды.
Фернанда даулымы
Шілде айының соңында Батыс Африкада байқалған күшті тропикалық толқын, желсіз аралдардан өткенге дейін өзінің күшін сақтап, 5 тамызда Оңтүстік Американы кезіп өтіп, шығыс Тынық мұхитында тарап кетті. Конвекция Мексиканың оңтүстігінде біртіндеп қайта дамыды, нәтижесінде 9 тамызда сағат 12:00 UTC-де тропикалық депрессия пайда болды және он екі сағаттан кейін Фернанда тропикалық дауылға айналды. Жаңадан пайда болған циклон қолайлы серпіліс жағдайында батыс-солтүстік-батыс бағытта қозғалды; 11 тамызда сағат 06:00 UTC-де дауылға айналып, келесі күні таңертең 85 миль/сағ (140 км/сағ) ең жоғары жел жылдамдығына жетті, сонда көзге көрінетін бұлттардың дөңгелегі байқалды. Өз қарқындылығын сақтап тұрған Фернанда 14 тамызда тропикалық дауыл деңгейіне дейін әлсіреп, 15 тамызда кешке тропикалық депрессияға дейін төмендеді және 16 тамызда сағат 06:00 UTC-ге дейін қалдық төмен қысым аймағына айналды, бұл кезде батыс-оңтүстік-батысқа қарай жылжыды. Төмен қысым аймағы келесі күні тарап кеткенге дейін үзіліс-үзіліс конвекцияны тудырды.
Грег тропикалық дауыл
27 шілдеде Африканың батыс жағалауын кесіп өткен тропикалық толқын он күннен кейін Тынық мұхитының шығысына кірді, 11 тамызда 06:00 UTC-ге қарай тропикалық депрессияға айналды. Депрессия субтропикалық жотаның оңтүстік шетімен батыс-солтүстік бағытта жылжып, қалыптасқаннан кейін алты сағаттан соң Грег тропикалық дауылға айналды. Ол 12 тамызда 00:00 UTC-ге қарай 50 миль/сағ (85 км/сағ) ең жоғары жел жылдамдығына жетті, осы кезде ортасының үстінде терең конвекция күшейді және жоғары деңгейдегі жел ағыны жақсы қалыптасты. Жақын орналасқан Фернандадан соққан солтүстік жел және жоғары деңгейдегі құлама Грегтің күшін теңестіріп, бірнеше күн бойы тропикалық дауыл ретіндегі төменгі деңгейдегі мәртебесін сақтады. 14 тамызда 18:00 UTC-ге дейін күшейген оңтүстік жел Грегті тропикалық депрессия деңгейіне дейін әлсіретті, ал 16 тамызда 00:00 UTC-ге дейін ол қалдық төмен қысым аймағына айналды. Бұл төмен қысым аймағы көп ұзамай ITCZ-ге сіңіп кетті, инфрақызыл спутниктік суреттерде көздің бұзылған түріне сәйкес келді. Гилари шыңынан кейін бірте-бірте салқын мұхит суына кірді, нәтижесінде терең конвекция жоғалды. 24 тамызда ол тропикалық дауылға дейін күшейді, 25 тамызда тропикалық депрессияға дейін күшейді, ал 26 тамызда 00:00 UTC-ге дейін қалдық төмен қысым аймағына айналды. 28 тамызда төмен қысым аймағы батысқа қарай жылжып, жойылды. Орталығы терең конвекцияның шетінде орналасқан Ирвин 26 тамызда 50 миль/сағ (85 км/сағ) ең жоғары жел жылдамдығына жетті, бірақ солтүстік-шығыстан соққан желдің әсерінен әлсірегенімен, 28 тамызда тропикалық депрессия деңгейіне дейін төмендеді және 28 тамызда 18:00 UTC-ге дейін қалдық төмен қысым аймағына айналды. Бұл төмен қысым аймағы батысқа, содан кейін оңтүстік-батысқа қарай жылжып, 3 қыркүйекте жойылды. Жақын жердегі құрғақ ауа Жованың спиральды жолақтарын уақытша, бірақ едәуір әлсіретті, жоғарғы деңгейдегі жағдайлар қолайлы болғанына қарамастан. Алайда, 19 қыркүйекте сағат 12:00 UTC-де ол маусымның алғашқы ірі дауылына – Саффир-Симпсон дауыл шкаласы бойынша 3-ші немесе одан жоғары санатқа айналды; он екі сағаттан кейін ол 125 миль/сағ (205 км/сағ) ең жоғары жел жылдамдығына жетті. Океанның салқындаған суы Жоваға батысқа қарай жылжу барысында өз әсерін тигізді, 23 қыркүйекте тропикалық дауылға дейін әлсіреп, 24 қыркүйекте тропикалық депрессияға дейін әлсіреп, 25 қыркүйекте сағат 06:00 UTC-ге дейін жойылды, Гавай аралдарының Хило қаласынан бірнеше жүз миль солтүстікке орналасқан. Күндіз дауылдың көз қабырғасы ауыстырылды, бұл дауылдың дамуын уақытша тоқтатты. Алайда, 17 қыркүйекте сағат 06:00 UTC-де Кеннет ірі дауыл мәртебесіне ие болды, ал келесі күні таңғы сағат 12:00 UTC-де 4-ші санаттағы дауыл ретінде 130 миль/сағ (215 км/сағ) жел жылдамдығына жетті. Гавай жолының 61-ші нөмірі бойындағы бірнеше үйлерге ағын сулардың әсерінен бір футқа дейін су кірді. Гавай аралдарының жағалауында 8-10 фут (2-3 метр) биіктіктегі толқындар сезілді.
Лидия тропикалық дауыл
Қыркүйектің ортасында Кариб теңізінен шығыс Тынық мұхитына тропикалық толқындар тізбегі кірді. Осы толқындардың бірі 17 қыркүйектегі 12:00 UTC бойынша тропикалық депрессияның қалыптасуына себеп болды, ол Лидия тропикалық дауылға өсті және алты сағаттан кейін 65 км/сағ (40 миль/сағ) ең жоғары жел жылдамдығына жетті. Бастапқы болжамдардың сенімділігі төмен болды, болжамшылар Лидияның немесе оның шығысында дамып жатқан бұзылыстың үстемдікке ие циклонға айналуындағы белгісіздікті атап өтті. Циклонның бұлт пішіні дерлік қозғалмай тұрып, дамып келе жатқан Макс тропикалық дауылдың әлдеқайда ірі айналымымен бұрмаланды. Лидия 18 қыркүйек күні кешке тропикалық депрессия деңгейіне дейін әлсіреп, он екі сағаттан кейін Макс оны толығымен жұтып қойды.
Норма тропикалық дауыл
19 қыркүйекте Мексиканың оңтүстігінде ауа райының қозыңқы аймағы қалыптасты, екі күннен кейін бұл қозыңқылықтың ішінде кең аумақты төмен қысым пайда болды. Келесі күндері кең төмен қысым аймағында бірнеше шағын құйын байқалды, олардың бірі 23 қыркүйекте 00:00 UTC-ге дейін тропикалық депрессияға айналуына себеп болды. Батыс-солтүстік-батыс бағытында қозғалып, депрессия он екі сағаттан кейін "Норма" тропикалық дауылына күшейді және 24 қыркүйекте 18:00 UTC шамасына дейін 60 миль/сағ (95 км/сағ) ең жоғары жел жылдамдығына жетті, мұнда айналым конвекция мен жолақты құрылымдардың орталық бөлігінде орналасқан болатын. "Норма" шығыстан соққан желдің күшеюіне байланысты солтүстік-батысқа бұрылып, 26 қыркүйекте 18:00 UTC-ге қарай тропикалық депрессияға дейін әлсіреді және бір күннен кейін қалдық төмен қысымға айналды. Бұл төмен қысым оңтүстік және шығысқа қарай бұрылып, 1 қазанға дейін тарап кеткенге дейін бірнеше күн бойы сақталды.
Маусымдық әсерлер
Бұл 2005 жылғы Тынық мұхиты маусымында пайда болған барлық дауылдардың тізімі. Онда олардың атауы, соқтығысу мерзімі, ең жоғары санатталуы мен қарқындылығы, әсер еткен аймақтар, келтірген зиян және қаза болғандардың саны көрсетілген. Қаушақтағы өлімдер қосымша және тікелей емес (мысалы, жол апаты тікелей емес өлімге жатады), бірақ бәрібір сол дауылға байланысты. Зиян мен қаза болғандардың саны дауыл экстратропикалық аймаққа өткенде, толқынға айналғанда немесе қысым төмендегендегі жалпы соманы қамтиды, ал барлық зиян сомасы 2005 жылғы АҚШ долларымен есептелген.