Кіріспе
Boeing E-3 Sentry – Boeing компаниясы жасаған әуедегі ерте ескерту және басқару (AEW&C) ұшағы. E-3 ұшақтары AWACS (Әуедегі ескерту және басқару жүйесі) деп белгілі. Boeing 707 ұшақ платформасы негізінде құрастырылған, ол кез келген ауа райында бақылау, басқару және байланыс жүйесін қамтамасыз етеді. Оны АҚШ Әуе күштері, НАТО, Франция Әуе және Ғарыш күштері, Сауд Арабиясы Корольдік Әуе күштері және Чили Әуе күштері пайдаланады. E-3 ұшағының ерекшелігі – фюзеляж үстінде орналасқан айналмалы радарлық күмбезі (ротодом). 68 ұшақ салынғаннан кейін 1992 жылы өндіріс тоқтатылды. 1960 жылдардың ортасында АҚШ Әуе күштері (USAF) он жылдан астам қызмет еткен поршеньді двигательді Lockheed EC-121 Warning Star ұшағын ауыстыруды жоспарлады. Үш компанияға алдын ала дамытуға келісімшарттар берілгеннен кейін, USAF Westinghouse Electric және Hughes компанияларының бәсекелес радарларын сынау үшін екі ұшақ құрастыруға Boeing компаниясын таңдады. Екі радар да импульстік Доплер технологиясын қолданды, бірақ Westinghouse дизайны жеңіске жетті. Бірінші өндірістік E-3 ұшағының сынақтары 1975 жылдың қазан айында басталды. Бірінші USAF E-3 1977 жылдың наурыз айында жеткізілді, ал келесі жеті жылда барлығы 34 ұшақ салынды. E-3 ұшақтарын НАТО (18), Ұлыбритания (7), Франция (4) және Сауд Арабиясы (5) да сатып алды. 1991 жылы соңғы ұшақ жеткізілген кезде, E-3 Персия шығанағы соғысына қатысып, коалициялық күштерді Ирак әскерлеріне қарсы бағыттауда маңызды рөл атқарды. Бұл ұшақ 34 жыл бойы үздіксіз өндірілген Boeing 707 ұшағының соңғы модификациясы болды. Ұшақтың мүмкіндіктері көптеген жаңартулар арқылы жақсартылып, сақталды. 1996 жылы Westinghouse Electric компаниясының Қорғаныс және Электрондық жүйелер бөлімі Northrop Corporation компаниясымен сатып алынды, кейін ол Northrop Grumman Mission Systems деп аталды, қазіргі таңда E-3 радарларын қолдайды. 2022 жылдың сәуір айында АҚШ Әуе күштері Boeing E-7 ұшағы 2027 жылдан бастап E-3 ұшағының орнын басатынын хабарлады.
The Boeing E 3 Sentry is an American airborne early warning and control (AEW&C) aircraft developed by Boeing. E 3s are commonly known as AWACS (Airborne Warning and Control System). Derived from the Boeing 707 airliner, it provides all weather surveillance, command, control, and communications, and is used by the United States Air Force, NATO, French Air and Space Force, Royal Saudi Air Force and Chilean Air Force. The E 3 has a distinctive rotating radar dome (rotodome) above the fuselage. Production ended in 1992 after 68 aircraft had been built. In the mid 1960s, the U. S. Air Force (USAF) was seeking an aircraft to replace its piston engined Lockheed EC 121 Warning Star, which had been in service for over a decade. After issuing preliminary development contracts to three companies, the USAF picked Boeing to construct two airframes to test Westinghouse Electric and Hughes's competing radars. Both radars used pulse Doppler technology, with Westinghouse's design emerging as the contract winner. Testing on the first production E 3 began in October 1975. The first USAF E 3 was delivered in March 1977, and during the next seven years, a total of 34 aircraft were manufactured. E 3s were also purchased by NATO (18), the United Kingdom (7), France (4) and Saudi Arabia (5). In 1991, when the last aircraft had been delivered, E 3s participated in the Persian Gulf War, playing a crucial role of directing coalition aircraft against Iraqi forces. The aircraft was also the last of the Boeing 707 derivatives after 34 years of continuous production. The aircraft's capabilities have been maintained and enhanced through numerous upgrades. In 1996, Westinghouse Electric's Defense & Electronic Systems division was acquired by Northrop Corporation, before being renamed Northrop Grumman Mission Systems, which currently supports the E 3's radar. In April 2022, the U. S. Air Force announced that the Boeing E 7 is to replace the E 3 beginning in 2027.
Өмірбаян
1963 жылы АҚШ Әскери-әуе күштері он жылдан астам уақыт бойы әуедегі ерте ескерту рөлінде қызмет еткен EC 121 ескерту жұлдыздарын алмастыру үшін әуедегі ескерту және бақылау жүйесі (AWACS) бойынша ұсыныстар сұрады. Жаңа ұшақ радар технологиясының жетістіктерін, компьютерлік радарлық деректерді талдауды және деректерді қысқартуды пайдаланатын болады. Бұл жетістіктер әуедегі радарларға "төмен қарауға", яғни төмен ұшып бара жатқан ұшақтардың қозғалысын анықтауға және тіпті құрлық үстінде де нысана ұшақтың қозғалысын ажыратуға мүмкіндік берді; бұрын ұшақтың траекториясын жердің кедергілерінен ажырату мүмкін болмаған. Келісімшарттар Boeing, Douglas және Lockheed компанияларына берілді, соңғысы 1966 жылдың шілдесінде істен шығарылды. 1967 жылы радарды әзірлеу үшін параллель бағдарлама іске қосылды, Westinghouse Electric Corporation және Hughes Aircraft компанияларына радар жүйесін өндіруде бәсекелесу ұсынылды. 1968 жылы өзгертілген EC 121Q ұшағында жүргізілген сынақтар кезінде ол Overland Radar Technology (ORT) деп аталды. Радарлық жарысты жеңген компания Westinghouse радарлық антеннасын пайдаланатын болады, себебі Westinghouse жоғары қуатты радиожиілік (RF) фазалық ауыстырғыштарды жасауда алғашқылардың бірі болды, олар RF-ты қалам тәрізді шоғырландыруға және биіктікті анықтау үшін электронды түрде сканерлеуге қолданылады. Boeing бастапқыда арнайы құрылған ұшақты ұсынды, бірақ сынақтар көрсеткендей, ол қазірдің өзінде пайдаланылып жатқан 707 ұшағынан артық емес еді, сондықтан соңғысы таңдалды. Ұшу ұзақтығын арттыру үшін бұл конструкцияны сегіз General Electric TF34 қозғалтқышымен жабдықтау жоспарланды. Радары ұшақ корпусының үстінде, алдыңғы бөлігіне қарай бұрылатын құйрығының үстіне орнатылған айналмалы күмбезде орналасатын болады. 1970 жылдың шілдесінде McDonnell Douglas DC 8 ұшағына негіделген ұсыныстан бұрын Boeing таңдалды. Бастапқы тапсырыс екі EC 137D ұшағына жасалды, олар екі бәсекелес радарды бағалау үшін сынақ платформасы ретінде пайдаланылатын болады. Сериялық ұшақтарға талап етілген 14 сағаттық ұшу ұзақтығы сынақ платформаларына қажет болмағандықтан, EC 137 ұшақтары Pratt & Whitney JT3D коммерциялық қозғалтқыштарын сақтап қалды, ал кейіннен ұшу ұзақтығы талабын төмендету өндірісте де JT3D қозғалтқыштарын қолдануға әкелді. Бірінші EC 137 ұшағы 1972 жылдың 9 ақпанында алғашқы ұшуын жасады, ал екі радар арасындағы сынақтар сол жылдың наурыз айынан шілдесіне дейін өтті. Hughes радары жаңа F 15 Eagle ұшағы үшін APG 63 радарының дамуымен байланысты болғандықтан, бастапқыда жеңіске жететіні күтілді. Westinghouse радары 128 Допплер жиілігін цифрлық түрде анықтау үшін құбырлы жылдам Фурье түрлендіруін (FFT) пайдаланды, ал Hughes радары F 15 ұшағы үшін жасалған аналогты сүзгілерді қолданды. Westinghouse инженерлері бағдарламаланатын 18 биттік компьютерді пайдаланып осы жарыста жеңіске жетті, оның бағдарламалық жасақтамасын әрбір миссия алдында өзгертуге болады. Бұл компьютер B 57G бағдарламасының AN/AYK 8 дизайны болды және жадысы кеңейтілгендіктен AYK 8 EP1 деп аталды. Бұл радар импульстік Допплер радар режимін толықтыратын горизонттан тыс (BTH) импульстік режимді де қолдады. Бұл әсіресе радар сәулесі көкжиектен төмен бағытталған кезде теңіздегі кемелерді анықтау үшін BTH режимі қолданылғанда тиімді болып шықты.
Толық көлемді даму
1973 жылғы 26 қаңтарда AWACS жүйесін толық көлемде дамытуға рұқсат берілді. Ұшақтың жүйелерін одан әрі жетілдіру үшін үш сынақ үлгісіне тапсырыс берілді, олардың біріншісі 1975 жылғы ақпанда алғашқы ұшуын жасады. IBM және Hazeltine компаниялары миссиялық компьютерді және дисплей жүйесін әзірлеуге таңдалды. IBM компьютері 4PI деп белгіленді, ал бағдарламалық қамтамасы JOVIAL тілінде жазылды. Жартылай автоматтандырылған жерлік орта (SAGE) немесе резервтік ұшқыштарды басқару (BUIC) операторы іздеу және кестелік дисплейлермен бірден таныс болар еді, бірақ символикадағы айырмашылықтар 11 (TADIL A) байланысы арқылы Исландия, Еуропа және Оңтүстік Кореядағы тактикалық жер радар жүйелерімен үйлесімсіздік тудырар еді. 1977 жылы Иран он E-3 ұшағына тапсырыс берді, алайда Иран революциясынан кейін бұл тапсырыс күшін жойды. Бірінші E-3 Sentry ұшағының инженерлік сынақтары мен бағалауы 1975 жылғы қазан айында басталды. 1977 мен 1992 жылдар аралығында барлығы 68 E-3 ұшағы салынды.
Болашақ мәртебесі
Боинг 707 ұшағы енді өндірілмейтіндіктен, E 3 миссиялық жиынтығы Жапонияның Әуе өзін қорғау күштері үшін Boeing E 767 ұшағына орнатылды. E 10 MC2A, USAF E 3 ұшақтарымен қатар RC 135 және E 8 Joint STARS ұшақтарын алмастыру жоспарланған, бірақ бағдарлама Қорғаныс министрлігі тарапынан тоқтатылды. НАТО өздерінің AWACS ұшақтарының қызмет ету мерзімін 2035 жылға дейін ұзартуды көздеп отыр, одан кейін олар Альянстың Жаңа қадағалау және басқару (AFSC) бағдарламасымен алмастырылады. Корольдік әуе күштері (RAF) 2000-жылдардың басында E 3D паркіне инвестицияларды шектеуді ұйғарды, Sentry жаңарту қаражатын жаңа ұшақтарды алу бағдарламасына жұмсады. 2019 жылдың 22 наурызында Ұлыбританияның қорғаныс министрі бес E 7 Wedgetail ұшағын сатып алуға 1,98 миллиард долларлық (~ доллар) келісімшарт жасалды деп хабарлады. АҚШ Әуе күштері 31 E 3 ұшағының 15-ін зейнеткерлікке шығарып, E 7 ұшағын алуды жоспарлап отыр. 2023 жылдың 31 наурызында АҚШ Әуе күштері алғаш рет E 3 ұшағын қызметтен шығарды.
Шолу
E-3 Sentry ұшағының корпусы Boeing 707-320B Advanced үлгісінің модификацияланған нұсқасы болып табылады. Өзгерістерге айналмалы радарлық күмбезі (ротодом), ротодомды қозғау үшін 241 бардан 345 барға дейін (3500–5000 PSI) күшейтілген гидравликалық жүйе, бір нүктедегі жердегі жанармай құю, ауадағы жанармай құю және эвакуациялық туннель немесе шұңқыр кіреді. Орнату құнының төмендетілуі үшін екінші эвакуациялық парашют алынып тасталды. Әуе күштері мен НАТО-ның E-3 ұшақтары жанармай құйылмаған күйде 8 сағатқа дейін ұша алады. Франция, Сауд Арабиясы және Ұлыбритания сатып алған жаңа E-3 нұсқалары жаңа CFM56-2 турбовентиляторлық қозғалтқыштармен жабдықталған, олар шамамен 11 сағат немесе одан да көп уақыт ұша алады. Ұшақтың ұшу қашықтығы мен жұмыс істеу уақытын ауадағы жанармай құю арқылы ұлғайтуға болады, ал экипаж бортындағы демалыс және тамақтану орнының көмегімен кезеңмен жұмыс істей алады. Ұшақта артқы жағында бір дәретхана және кабинаның артында шұқырхана орналасқан. Сауд Арабиясының E-3 ұшақтары қосымша дәретханамен жеткізілді.
Жаңартулар
1987 және 2001 жылдар аралығында USAF E-3 ұшақтары "Блок 30/35 Модификация бағдарламасы" бойынша жаңартылды. Жақсартулардың ішінде:
Электрондық барлау және белсенді және пассивті әдістермен анықтау мүмкіндіктерін қамтамасыз ететін ЭСМ (электрондық соғыс жүйесі) орнатылды. Ақпаратты, оның ішінде нысаналардың координаттары мен идентификациялық деректерін басқа достық платформаларға жылдам және қауіпсіз жіберуге мүмкіндік беретін Бірлескен тактикалық ақпарат тарату жүйесі (JTIDS) орнатылды. GPS жүйесі қосылды. JTIDS, Link 16, жаңа ЭСМ жүйелерін және болашақ жаңартуларды қолдау үшін борттағы компьютерлер жаңартылды.
The installation of ESM and an electronic surveillance capability, for both active and passive means of detection. Installation of the Joint Tactical Information Distribution System (JTIDS), which provides rapid and secure communication for transmitting information, including target positions and identification data, to other friendly platforms. Global Positioning System (GPS) capability was added. Onboard computers were overhauled to accommodate JTIDS, Link 16, the new ESM systems and to allow for future enhancements.
РСИП
Радар жүйесін жетілдіру бағдарламасы (RSIP) – АҚШ және НАТО-ның бірлескен әзірлеу бағдарламасы болды. Сауд Арабиясы 2013 жылы RSIP жаңартуларын бастады; алғашқы ұшақ Сиэтлдегі Boeing компаниясымен жаңартылды, ал қалған төрт ұшақ 2014 және 2016 жылдар аралығында Эр-Риядта жаңартылды.
НАТО-ның орта мерзімді бағдарламасы
2000 және 2008 жылдар аралығында НАТО E-3 ұшақтарын орта мерзімді бағдарлама (MTP) стандартына жаңартудан өтті. Бұл техникалық жаңартулар мен барлық көп сенсорлы жүйелерді біріктіруді қамтыды.
АЛТАН
2009 жылы АҚШ Әуе күштері НАТО-мен бірлесіп, әлемдік әуе кеңістігі талаптарына сәйкес болу мақсатында ұшу палубасының авиациялық құралдарын жаңғыртуға бағытталған ірі бағдарламаны іске қосты. Бағдарлама, DRAGON (Global Operation and Navigation үшін DMS-тің ауыстырылуы), 2010 жылы Boeing және Rockwell Collins компанияларына тапсырылды. Flight2 ұшуды басқару жүйесін (FMS) пайдалана отырып, барлық дерлік авиациялық құралдар Rockwell Collins компаниясының жаңа заманауи цифрлық жабдықтарымен ауыстырылды. Негізгі жаңартуларға цифрлық аудио тарату жүйесі, 5-режимді/ADS-B транспондеры, Inmarsat және VDL дерек байланыстары, сондай-ақ жер бедерін анықтау және ескерту жүйесі (TAWS) кіреді. Ұшу палубасының негізгі жабдығы бес 6x8 түсті графикалық дисплей және екі түсті CDU-дан тұрады. DRAGON GPS M Code, Iridium ATC және автопилот сияқты келешек жаңартулардың негізін қалады. АҚШ Әуе күштерінің DRAGON өндірісі 2018 жылы басталды.
Әуе күштері 40/45 блогы
2014 жылы АҚШ Әскери-әуе күштері 30/35 E 3B/C блогын 40/45 E 3G блогына жаңарту жұмыстарын бастады. Бұл жаңарту негізгі ұшу компьютерін Red Hat Linux негізіндегі жүйемен алмастырады, сондай-ақ операторлық станциялардағы DOS 2.0 сияқты операциялық жүйені Windows 95 сияқты жүйемен алмастырады. 2016 жылы үш апталық киберқауіпсіздік сынағы 40/45 блогының және оны қолдаушы құрлықтағы жабдықтардың кибершабуылдарға осал екенін көрсетті, осылайша олар "қорғаныссыз" деп танылды. Бұл шамамен екі жылға кешіктірді. 2020 қаржы жылының соңына дейін 24 E 3 ұшағы осы жаңартуды 40/45 блогына дейін аяқтау жоспарлануда, ал жеті ұшақ жаңартуға кететін шығындарды үнемдеу және өндірістен алынған компоненттерді алу мақсатында қызметтен шығарылады.
НАТО-ның өмір бойына ұзарту бағдарламасы
НАТО 2019-2026 жылдар аралығында "Қызмет ету мерзімін ұзартудың соңғы бағдарламасы" (FLEP) аясында он төрт ұшақты күрт жаңарту арқылы AWACS ұшақтарының операциялық статусын 2035 жылға дейін ұзартуды жоспарлап отыр.
Америка Құрама Штаттары
1977 жылғы наурыз айында 552-ші әуедегі ескерту және басқару қанаты Оклахома штатындағы Тинкер әуе базасында алғашқы E-3 ұшағын алды. АҚШ Әскери-әуе күштерінің қарулы күштерінде барлығы отыз E-3 ұшағы бар. Оның 26-сы Тинкер әуе базасында орналасқан және Әуе шабуылына қарсы қолбасшылыққа (ACC) қарасты. Төртеуі Тынық мұхиты әуе күштеріне (PACAF) бекітілді және Окинавадағы Кадена әуе базасында және Аляскадағы Эльмендорф әуе базасында дислокацияланған. Бір ұшақ (TS-3) сынақтар мен әзірлемелер үшін Boeing компаниясына берілді (2012 жылғы маусымда қызметтен шығарылды/жойылды). E-3 радары мен компьютерлік жүйелерінің деректерді жинау мүмкіндігі алғаш рет толыққанды әуе соғысын тіркеуге мүмкіндік берді. Жоғары басшылыққа қарсы күштердің әрекеттері туралы уақтылы ақпарат берумен қатар, E-3 операторлары қақтығыс кезінде тіркелген 41 әуе шайқасының 38-іне көмектесті. Германия мен Италиядағы базалардан ұшқан 1000-нан астам ұшақ Югославияның әуе қорғанысын және Дунай өзеніндегі көпірлер, зауыттар, электр станциялары, байланыс құралдары және әскери нысандар сияқты маңызды объектілерді жою мақсатындағы әуе операциясына қатысты. 2015 жылғы 18 қарашада E-3G ұшағы ИДИЛ-ге қарсы "Inherent Resolve" операциясын қолдау үшін Орта Шығысқа жөнелтілді, бұл жаңартылған Block 40/45 ұшағының алғашқы жауынгерлік тапсырмасы болды.
Ұлыбритания
1987 жылдың ақпан айында Ұлыбритания мен Франция бірлескен жоба аясында E-3 ұшақтарына тапсырыс берді, олардың жеткізілімі 1991 жылы басталды. Ұлыбританияның қажеттілігі BAE Nimrod AEW3 жобасының тоқтатылуына байланысты туындады. Ұлыбританияның E-3D ұшақтары НАТО-ның Әуедегі ерте ескерту және басқару күшінің (NAEWCF) E-3D бөлігін құрады, көптеген тапсырмаларын тікелей НАТО-дан алды. Дегенмен, RAF E-3D ұшақтары британдық экипажмен жабдықталған және тәуелсіз, ұлттық тапсырмаларды орындауға қабілетті болып қала береді. Бұл көптеген реттерде орындалды, атап айтқанда, 2001 жылы Ауғанстан және 2003 жылы Ирак операцияларына E-3D ұшақтары жөнелтілді. Ұлыбритания флоты 2011 жылдан бері 7 ұшақтан азайтылды. 2009 жылы Ұлыбритания E-3D флотының қызмет мерзімін шектеді, Project Eagle жаңарту жобасын қаржыландырудан бас тартты, бұл USAF Block 40/45 стандартына сәйкес жаңартуға мүмкіндік берген болар еді. AirForces Monthly журналының мәліметінше, 2020 жылдың желтоқсанына қарай бір уақытта операцияларға тек 2 ұшақ қолданысты болды. 1,51 миллиард фунт стерлингтік келісім-шарт бәсекелес тендерсіз Boeing компаниясына тапсырылды, бұл шешім Boeing компаниясының бәсекелестері де, Ұлыбританияның Қорғаныс комитеті де сынға алды. 2021 жылғы интеграцияланған қорғаныс шолуы үш ұшақтың тапсырысын азайтуды растады. 2015 жылдың 27 қаңтарында Корольдік әуе күштері АҚШ бастаған коалицияның Ирак пен Сириядағы Ислам мемлекетіне қарсы әуе шабуылдарын қолдау үшін Кипрге E-3D Sentry ұшағын орналастырды. RAF E3 Sentry ұшағының соңғы жоспарланған рейсі 2021 жылдың шілдесінде болды, содан кейін Sentry қызметтен шығарылуға тиіс болды. Алайда, RAF ZH101 және ZH106 ұшақтары 2022 жылдың ақпан/наурыз айларының соңында Ресейдің Украинаға басып кіру кезінде Польша/Шығыс Еуропа үстінен патрульдік рейстер жасады.
Франция
1987 жылдың ақпан айында Ұлыбритания және Франция бірлескен жоба бойынша E-3 ұшақтарын тапсырыс етті, ал олардың жеткізілімі 1991 жылы басталды.
Чили
3 Boeing E 3D Sentry (Sentry AEW.1) ұшағы 2021 жылдың қыркүйегінде Ұлыбританиядан қолданылған күйінде сатып алынып, 2022 жылдың шілдесінде Чилиге жеткізілді; ZH103 және ZH106 тіңдері II Әуе бригадасының "Grupo de Aviación N.º 10" тобына қосылады.
НАТО
НАТО 18 E-3A және қосалқы жабдықтарды сатып алды, алғашқы ұшақ 1982 жылдың қаңтарында жеткізілді. Ұшақтар Люксембургте тіркелген. 18 E-3 ұшағы НАТО-ның Геленкирхен әуе базасында орналасқан E-3 құрауының 1, 2 және 3-ші эскадрильяларымен пайдаланылды. НАТО және RAF E-3 ұшақтары Ливиядағы әскери араласуға қатысты. 2011 жылдың қаңтарынан 2014 жылдың қыркүйегіне дейін НАТО-ның E-3 ұшақтары НАТО-ның Халықаралық қауіпсіздікке көмектесу күштері (ISAF) миссиясының аясында Ауғанстанның Мазар-и-Шариф халықаралық әуежайына орналастырылды. Ұшақтар елдегі әскери ұшақтардың әуе трафигін бақылау, сондай-ақ барлау және дос ұшақтарды тактикалық басқару үшін қолданылды. Ауғанстанға жасалған миссия барысында НАТО-ның E-3 ұшақтары 1240 рейс орындап, 12 240 сағат ұшқыштық уақытын жинақтады. Қазіргі таңда 14 НАТО E-3A қызметте, себебі бір E-3 апатқа ұшырады және үш ұшақ 2015, 2017 және 2018 жылдары қызметтен шығарылды. Біреуі алты жылдық циклмен жүзеге асырылатын, өте қымбатқа түсетін "Депо деңгейіндегі техникалық қызмет көрсету" (DLM) тексеруіне жарады. "449 зейнеткерлік жобасы" нәтижесінде 40 миллион доллардан астам құндылығы бар маңызды бөліктер қайта қалпына келтірілді, олар қалған қолданыстағы ұшақтарды ұстауға пайдаланылады. Алдын ала алынып тасталған кейбір бөліктер қазір нарықта жоқ немесе өте қымбатқа түсіп кеткен.
Нұсқалар
[[File:Boeing E 3 Sentry LX N 90454 3. JPG|thumb|НАТО-ның E-3 ұшақтары LX тіркеу белгісіне ие, Боинг компаниясы сынақтар үшін сақтап қалған қосымша бір ұшақ, E-3G(II) Block 40/45 жаңартуы, оған экипаж мөлшерін бір адамға азайтатын шыны пилот кабинасы және жаңа авионика жиынтығы қосылды.