Кіріспе

Католицизмнің діни, кейіннен зайырлы саясатпен өзара әрекеттесуі – Католик шіркеуі мен саясат арасындағы қарым-қатынасты қамтиды. Католик шіркеуінің көзқарастары мен үйретіктері тарих барысында өзгеріп, кейде елдерде маңызды саяси күшке айналды.

Шолу

Тарихи тұрғыдан алғанда, шіркеу қатаң бейтараптық саясатын ұстанды, католик ойшылдары, мысалы, Кесариялық Евсевий шіркеудің саяси мәселелерге араласпауы керек деп сенді. Алайда, шіркеудің докторларының бірі, әулие Августин, саясатқа минималды араласу теориясымен шіркеуге ықпал етті, оған сәйкес шіркеу "христиандарға да пайдалы әлеуметтік тәртіпті сақтаған тіпті пұтқа табынушы үкіметтердің заңдылығын қабылдады және шіркеудің евангелистік міндетін атқаруына рұқсат етілген шамада". Шіркеу ілімі бойынша, христиан қауымдары дін қызметкерлерімен бірге "құдайлық рақым мен рухтың иелері" болып саналады. Пол Э. Зигмунд демократиялық ойлау ертедегі шіркеуде болғанын айтады, өйткені ертедегі католиктер "қоғамдық мәселелер туралы шешім қабылдау үшін қауымдастық ретінде әрекет етті, қудалау кезеңдерінде дерлік дербес, өзін-өзі басқарушы ұйымға айналды". Демократиялық және либералды антиклерикализмге қарсы күреске қарамастан, шіркеудің қауымдастық және христиандық демократияға деген ұмтылысын Папа Лео XIII өзінің "Au Milieu des Sollicitudes" және "Graves de communi re" энцикликаларында ресми түрде бекітті. Саяси даму тұрғысынан алғанда, католиктік әлеуметтік ілім демократияны адам қадір-қасиеті мен адамгершілік заңды қорғауды қамтамасыз ету шартымен қолдайды және жалпы игілікті жекелеген мүдделерден жоғары бағалайды. Ол сондай-ақ, қауымдастық пен католик құндылықтарына сай келетін "нағыз демократияның" қажеттілігін растады:

blockquote
Нағыз демократия тек заңмен басқарылатын және адам туралы дұрыс түсінік негізінде ғана мүмкін. Ол жеке адамның білім беру және шынайы идеалдарға тәрбиелеу арқылы және қоғамның "субъективтілігінің" қатысу мен ортақ жауапкершілік құрылымдарын құру арқылы алға басуы үшін қажетті жағдайлардың болуын қажет етеді. Қазіргі уақытта агностицизм мен скептикалық релятивизмнің саяси өмірдің демократиялық формаларына сәйкес келетін философия және негізгі көзқарас екенін айтуға бейімділік бар. Шындықты білетіндеріне және оған берік ұстанатындарына демократиялық тұрғыдан сенімсіздікпен қаралады, өйткені олар шындықты көпшілік анықтайтынын немесе әртүрлі саяси бағыттарға сәйкес өзгеретінін қабылдамайды. Осыған байланысты, егер саяси әрекетті бағыттайтын және басқаратын түпкілікті шындық болмаса, идеялар мен нанымдар билік үшін оңай манипуляциялануы мүмкін. Тарих көрсеткендей, құндылықтары жоқ демократия ашық немесе жасырын тоталитаризмге айналады. Католик белсенділері Солтүстік Германия парламентіне осындай қорғау шараларын қабылдауды өтінгенде, "Солтүстік Германия парламентінің мүшелері, протестант либералдары бұл өтінішке вето қойып, оны католиктердің адалдықсыздығы деп атады". Хахо Холборнның айтуынша, неміс либералдары либералды принциптерінен бас тартып, антикатоликтік сезімнен Kulturkampf-ті қолдауға дайын болды. Холборн Католик шіркеуіне қарсы шаралардың "либералды қағидаттарды шошыта бұзуды" және "неміс либерализмі бұрын оның өмірлік күші болған заңды рәсімдер мен саяси және мәдени бостандық идеяларына адалдық танытпады" деп атап өтті. Културкампф заңдарының екі мақсаты болды: олар біріккен неміс мемлекетінің қарсыластары болып саналатын және француздық симпатияларды дамытатын неміс католиктеріне қарсы, сондай-ақ неміс мемлекеті этностық тазалау науқанын жүргізіп жатқан поляктарға қарсы бағытталған. Бисмарк католик шіркеуін "поляк тенденцияларын" қорғауда және неміс католиктерін белсенді түрде "полонизациялауда" айыптады; Бисмарк шіркеуді Германиядағы поляктарға қарсы неміс саясатына үлкен кедергі ретінде қарастырды. Католик дінбасылары да, неміс католиктері де поляк ұлттық қозғалысына көмектесті деп айыпталды, Бисмарк Германиядағы католиктердің "Рейхстагқа поляк кандидаттарын белсенді түрде қолдайтынын" мәлімдеді. Батыс Пруссияның лауазымды адамдары неміс католиктерінің арасында "күмәнділікпен қобалжыған көңіл-күйді" сипаттады, ал 1871 жылғы Данцигтегі баяндамада поляк және неміс католиктерінің "сұмсақ, күмәнді ұстанымында тұратыны; тіпті қазір де француз қаруларының табысқа жетуіне үміт осы шеңберлерден естіледі". Културкампф неміс католиктерін және поляктарды біріктірді, өйткені екеуі де католиктерге қарсы саясаттың салдарынан қатты зардап шекті, ал Германия католиктері поляк ұлттық қозғалысын қолдады. Юрген В. Фальтердің айтуынша, НСДАП-қа қабылданғандардың 83% протестанттар болды, ал нацистік партия католиктер арасында ешқандай қадам жасай алмады. Ричард Штейгман Галл сайлаушылар тұрғысынан алғанда, католик аймақтарда "нацистерге толық қарсылық болды" және "нацистік партияның аймақтың дауыс үлесі аймақтың католик халқының пайызына кері пропорционал" деген қорытынды жасады.

Австрия

Германиядан саяси католиктік әлеуметтік қозғалыстар Австрия-Мажарстанға, әсіресе қазіргі Австрия, Украина, Словения және Хорватияға тарады. Католиктік әрекет – католиктердің саяси қоғамға ықпалын күшейтуге тырысқан көптеген мирян католиктерінің топтарын білдіретін атау. 19 ғасырда Австрияда Вильфрид Даим және Эрнст Карл Винтер сияқты ойшылдар тарапынан қолдау көрсетілген Прогрессивті католиктік қозғалыс сияқты көптеген католиктік қозғалыстар пайда болды. Бұрынғыда дінге қарсы көзқарастары үшін Шіркеу тарапынан қатаң қарсылыққа ұшыраған либерализм, католиктердің қайта қарауына түсіп, Австрияда католиктік либералды қозғалыстың құрылуына әкелді. Австрия 1930 жылға дейін негізінен аграрлық ел болғандықтан, католиктік әлеуметтік қозғалысты көбінесе аграрлық лигалар және ауылдық кәсіподақтар ұсынып келді. Католик көшбасшыларының бастаулары шаруалар мен қолөнершілер ортасында жатты, ал саяси католицизмнің әлеуметтік ой-пікірлері қауымдық және дистрибьютистік сипатта болды, бұл "ауылдың әлеуметтік моделін" көрсетеді. Антон Бургардт Австриядағы әлеуметтік католицизмнің "ешқашан капитализмге жақын болмағанын, керісінше, католиктер арасында индустриалды капитализмге үнемі қарсылық болғанын" атап көрсетті. Бұл солшыл католиктік ұйымдарға социалистік және социал-демократиялық белсенділермен диалог құруға мүмкіндік берді.

Испания

XIX ғасырдың екінші жартысындағы Испаниядағы саяси өзгерістер шіркеу мен мемлекеттің бөлінуіне қарсы күрескен католиктік интегрализм мен карлизмнің дамуына себеп болды. Бұл күрестің ең айқын көрінісі 1884 жылы рим-католик діни қызметкері Феликс Сарда-и-Сальванидің "Либерализм – күнә" кітабы жарық көрген кезде туды. Кітап тез арада Римге жіберілді, онда ол оң, бірақ сақтықпен қарсы алынды.