Кіріспе

Фернандо Сааведраның шахмат ойынының соңы туралы зерттемесі

Сааведра позициясы – ең танымал шахмат ойынының соңы туралы зерттемелердің бірі. Ол 19 ғасырдың соңында Глазго қаласында тұрған испан дін қызметкері Фернандо Сааведраның (1849–1922) есімімен аталады. Ол күшті ойыншы болмаса да, бұрын тең деп есептелген позицияда, драматикалық түрде пешканы жоғарылатпай жеңіске жеткенін анықтады. Сааведра позициясы көптеген шахмат композиторларына шабыт берді. Бар болғаны төрт фигура бар, бірақ оларда әртүрлі айлалар мен қарсы айлалар кездеседі, бұл композитордың толық жиынмен неге қол жеткізе алатыны туралы қиялын серпітеді. Бұл король мен пешканың король мен мұнараға қарсы жеңіске жете алатын сирек позициялардың бірі және шахматта пешканы жоғарылатпаудың ең танымал мысалы. Сондай-ақ, бұл бір ғана жүргені үшін танымал болған ойыншының сирек кездесетін мысалы.

Шешім

Диаграммада әдеттегідей, ақ түсті қозғалып, жеңіп алу үшін бүгінгі таңда берілген позиция көрсетілген. Шешімі: 1. c7 Rd6+ 2. Kb5 (Егер 2. Kc5 болса, онда Rd1 3. Rc1 арқылы шанышқыға қауіп төндіреді; егер оның орнына 2. Kb7? болса, Rd7 пешканы тігіп қояды, содан кейін қаралар оны ұстап алып, теңдікке қол жеткізеді.) 2. Rd5+ немесе 2. Rd2 3. c8=Q Rb2+ 4. Ka4 Ra2+ 5. Kb3 Rb2+ 6. Kc3 және ақ жеңіске жетеді. Егер қараның патшасы b1-де болса, 6. Rc2+ жеңіске алып келеді, сондықтан ақтар мәңгілік шақ арқылы теңдікке келісуі керек. 3. Kb4 Rd4+ 4. Kb3 Rd3+ 5. Kc2. Қараның қозғалуға мүмкіндігі жоқ сияқты, бірақ оның соңғы әрекеті бар. 5. Rd4. Енді егер 6. c8=Q? болса, Rc4+! 7. Qxc4 – пат. 6. c8=R!! Осы қадамды Сааведра енгізді. Ақ 7. Ra8+ және матпен шабуылдайды. Материал тең, бірақ қараның патшасы мен мұнарасының қолайсыз орналасуы оны жеңіліске ұшыратады. 6. Ra4 7. Kb3. Қара мұнарасын жоғалтуы керек (аққа қарапайым мат жасауға мүмкіндік беру үшін) немесе 8. Rc1 арқылы мат болуы керек.

Тарих

Зерттеудің ұзақ тарихы 1875 жылы Ричард Фентон мен Уильям Поттер арасында өткен ойыннан бастау алады. Бұл позициядан ойын 1. Rxh3 Kxh3 2. Kc6 Rxa5 3. b7 Ra6+ деп жалғасты, және ойыншылар тең түсуге келісті. Алайда, Йоханнес Цукерторт 1875 жылғы «Лондон шахмат журналында» көрсеткендей, ақ 4. Kc5 (4. Kb5 Ra1 емес, онда ақ пешканы 5. Rb1+ арқасында жылдыра алмайды) 4. Ra5+ 5. Kc4 Ra4+ 6. Kc3 (немесе 6. Kb3 Ra1 7. Kb2) 6. Ra3+ 7. Kb2 арқылы жеңе алатын еді, сонда ақ пешканы патшайым мен ладьяның соңғы ойынында теориялық жеңіске жеткізеді (бұл жеңіс әдісі алдында Йозеф Клинг пен Бернхард Хорвицтің 1853 жылғы қыркүйекте «Шахматшы» журналында жарияланған зерттеуінде көрсетілген). Поттер 1895 жылғы наурыз айында қайтыс болғаннан кейін, Г. Е. Барбьер 1895 жылғы 27 сәуірдегі «Glasgow Weekly Citizen» газетінің шахмат бағанында Фентон–Поттер ойынында болған деп мәлімдеген позицияны жариялады. Шындығында, ол ойынды дұрыс есіне алмаған, ал ол жариялаған позиция (суретті қараңыз) ешқашан тумаған. Ол қара ойнайтын, ақ жеңетін зерттеу ретінде жарияланды; техника Цукерторттың және одан бұрын Клинг пен Хорвицтің көрсеткенімен бірдей: 1. Rd6+ 2. Kb5 Rd5+ 3. Kb4 Rd4+ 4. Kb3 Rd3+ 5. Kc2. Барбиер 4 мамырда осы шешімді жариялағанда, қара патшаны h6-дан a1-ге жылжыту арқылы позицияны «Қара ойнайды және тең түседі» зерттеуіне айналдыруға болатынын мәлімдеді. 11 мамырда ол 1. Rd6+ 2. Kb5 Rd5+ 3. Kb4 Rd4+ 4. Kb3 Rd3+ 5. Kc2 Rd4! 6. c8=Q Rc4+ 7. Qxc4 пат ретінде шешім берді; алайда, Сааведра көрскендей, 6. c8=R арқылы жеңіске жетуге болады, бұл шешімді Барбиер 18 мамырда жариялады. Сааведра, сол кезде Глазгода тұрған испан дін қызметкері, нашар әуесқой ойыншы еді; оның шахмат әлеміндегі жалғыз атағы – осы қозғалысты ашқаны. Позицияның қазіргі түрін Эммануэль Ласкер (The Brooklyn Daily Eagle, 1 маусым 1902, 53-бет) c7 пешкасын c6 пешкасына қайта жылжыту және шартты «Ақ ойнайды және жеңеді» стандартына өзгерту арқылы алды.

Балама желі

Компьютерлік ойын қорытындылары көрсеткендей, қаралар 3...Кб2 арқылы ұзаққа созылған қарсылық көрсете алады, ал ақтардың жеңіске жететін жалғыз жауабы – 4. c8=Q, тоқтыға емес, патшайымға көтерілу. Содан кейін ақтар 26-шы жүрісте шахматты мәжбүрлей алады. Дегенмен, ойын соңы зерттеулерінің қалыпты конвенцияларына сәйкес, теориялық тұрғыдан ұтылатын позицияларға алып келетін жүрістер, мысалы, патшайымға қарсы тоқты ойын соңы, қосымша бағыттар деп есептеледі.

Мұра

Бұл зерттеу кеңінен қайта жарияланды, ал Джон Ройкрофт "Тест-Тюб-Шахмат" кітабында оны "эндшпиль зерттеулерінің арасындағы ең танымал зерттеу" деп атайды. Ол көптеген басқа композиторларды шабыттандырды: мысалы, Гарольд Ломмердің зерттеулеріндегі көптеген промоушендер Сааведра позициясынан шабыт алды. Марк Либуркин де осындай композиторлардың бірі болды. Пласкеттің жұмбағы – бұл төмендетілген промоушенді айқын көрсететін тағы бір танымал эндшпиль проблемасы. Сааведраның негізгі идеясын дамытқан көптеген композиторлар бар. Сол жақтағы зерттеу ең танымал; оны Марк Либуркин (екінші жүлде, "Шахматы в СССР", 1931) жасаған. Бірінші жүрістен кейін 1. Nc1, қараның екі негізгі қорғанысы бар; олардың біріншісі Сааведра тақырыбын көрсетеді: 1. Nc1 Rxb5 (1. Kb2 2. Nd3+ жеңіске жеткізеді) 2. c7 Rd5+ 3. Nd3! Rxd3+ 4. Kc2 Rd4 және біз Сааведра позициясындағыдай позицияға ие боладымыз; ақ 5. c8=R Ra4 6. Kb3-пен жеңіп алады. Екінші қара қорғанысында екі жаңа паттық қорғаныс және екінші төмендетілген промоушен, бұл жолы епископқа дейін; осы себепті бұл зерттеу жақсы белгілі, ал Сааведра позициясы бойынша жасалған көптеген басқа дамытулар ұмытылып кетті: 1. Nc1 Rd5+ 2. Kc2 (2. Nd3? Rxd3+ 3. Kc2 Rd5! 4. Kc3 Rxb5 тең) 2. Rc5+ 3. Kd3! (3. Kd2? Rxb5 4. c7 [4. Nb3+ Rxb3 5. c7 Rb2+! – төменде қараңыз] Rb2+! 5. Kd1 Rc2! 6. Kxc2 пат) 3. Rxb5 (3. Rxc1 4. Kd4, 5. Kd5 және 6. b6 жеңіске жеткізеді) 4. c7 Rb8! енді 5. cxb8=Q және 5. cxb8=R патқа алып келеді, 5. cxb8=N теңдікке әкеледі, ал 5. Nb3+ Rxb3+ 6. Kc2 Rb2+! 7. Kc1 (7. Kc3 Kb1! және қара жеңіп алады) тек 7. Rb1+ немесе 7. Rb4 8. c8=Q (8. c8=R Ra4 енді қауіпсіз) Rc4+ арқылы теңдеседі. Ақ тек 5. cxb8=B! арқылы жеңе алады, содан кейін епископ пен жылқымен мат қояды.