Кіріспе

Шахматтың 1962 жылы Роберт Эбботт жасаған нұсқасы

Барокко шахматы – Роберт Эбботттың 1962 жылы ойлап тапқан шахматтың бір түрі. 1963 жылы, баспагерінің ұсынысымен, ол атауын Ultima деп өзгертті, және ол осы атпен де танымал. Кейін Эбботт өзінің бұл ойынын кемшілік деп санап, ережелерге өзгерістер енгізуді ұсынды, бірақ ойын қауымдастығы осы ұсыныстарды көптеп қабылдамады, 1962 жылғы ережелер бойынша ойнауды жалғастыруда. Барокко шахматының ережелері алғаш рет 1962 жылы қабылданғаннан бері, аймақтық ерекшеліктер туындап, ойын Ultima нұсқасынан айырмашылыққа ие болды.

Сипаттама

Барокко шахматы әдетте стандартты 8×8 шахмат тақтасында, стандартты Стаунтон шахмат фигураларының дизайнымен ойналады. Төмендегі ережелер интернетте кеңінен таралған, бірақ басқа да нұсқалары бар. 1974 жылы Кембридж университетінің студенттері арасында бір нұсқасы танымал болды. Фигуралардың бастапқы орналасуы стандартты шахматтағыдай, бірақ ойыншылар екі нәрсені алдымен шешуі керек: орталыққа қатысты кері симметрия және бұрыштарға қатысты кері симметрия.

Симметрия дәрежесін анықтау

Орталық қарсы симметрия кез келген ойыншыға өзінің патшасы мен кері тартылатын ("ханыша") фигураларын ауыстыруды шешуге мүмкіндік береді, ал бұрыштық қарсы симметрия әр ойыншыдан өзінің "мұнараларының" қайсысын кері бұру керектігін анықтауды талап етеді. (Тік қалған мұнара – координатор, ал кері бұрылған мұнара – иммобилизатор.) Осы екі симметрия түрі анықталғаннан кейін, ақ түсті ойыншы бірінші қозғалады. Ойында жасалған қозғалыстарды жазу үшін шахматтағыдай алгебралық нотацияны қолдану жеткілікті, фигуралардың атауларын және оларды орналастыруға болатын жайларды жазу керек. Мысалы, 1. Kd1 & We1, Ke8 & Wd8 (орталық қарсы симметрия), және 2. Ia1 & Ch1, Ih8 & Ca8 (бұрыштық қарсы симметрия). Егер ойынның басындағы симметрияны шешу кезеңдерін кейінірекке шегерсе, олардың шахматтағы рокировкаға қаншалықты ұқсас екенін байқау оңай. Олардың мақсаты – бастапқы позициядан бастап мүмкін болатын ойындар санын арттыру.

Көшу

Бароккода патша – бір мезгілде дәл бір шаршыға жылжуға шектелген жалғыз ғана фигура; ол шахматтағы патша сияқты қозғалады және соққы береді. Бірінші қатардағы қалған барлық фигуралар патшайым сияқты, барлық бағытта қозғала алады. Олардың бұл мүмкіндігі олардың асыл тегінен туындайды, себебі олардың барлығы да ақсүйек фигуралар саналады. Бұл оларға туғаннан бері, яғни ойын басында берілген және ешқашан азаймайтын артықшылық; олар бұл артықшылықты қайда барса да сақтайды, тек ІММОБИЛИЗЕРдің жанына келгенде ғана (төменде қараңыз). Ал пешкалар шахматтағы мұнара сияқты қозғалады, диагональ бойынша жылжуға мүмкіндігі жоқ. Шахматтағыдай, пешкалар осы ойындағы қарапайым халық. Шахматтан айырмашылығы, пешкалар ешқашан басқа фигураға айналмайды. (Пешкаларды жылжытып, басқа фигураға түрлендіруге арналған ешқандай арнайы шаршы жоқ.)

Ұстау

Патшадан басқа барлық фигуралар шахматтағы әріптестерінен өзгеше түрде ұстайды, ал патша мен пиядадан басқаларының барлығы әртүрлі атаулары бар. Патша – жау фигурасы тұрған қалпына келіп, шахмат фигуралары сияқты ұстайтын жалғыз фигура. Қалған фигуралар жау фигураларын күрделірек жолдармен ұстайды. Өз достарына қарсы фигураларды ұстауға ешқашан рұқсат етілмейді.

Патша

Ақ патша Kc4 d5 қозғалысын жасайды, шахматты береді. Әдетте екі патшаның жанында болуы мүмкін емес, бірақ бұл жағдайда қара патша f4-тегі ақ иммобилизатордың кесірінен қозғала алмайды, сондықтан d5 шаршысына қарадан шабуыл жоқ, ал ақ патша шахқа қадам баспайды. Ақ Kc4 d4 ойнай алмайтынын ескеріңіз, себебі бұл оның өзінің патшасын қараның қанатын (Withdrawer) шабуылға ұшыратады. Kc4xd3 арқылы қанатты (Withdrawer) ұстап алу теңдікке (stalemate) әкеледі, өйткені қарада енді заңды қозғалыстар болмайды.

Қарулы қақпақ

Ақ пеш (немесе Pincer) Pg4 d4-ке жылжып, қара Иммобилизатор мен қара пешті ұстайды. Pincer Хасами шогидегі пеш сияқты қозғалады. e5-тегі қара Алып тастаушы ұсталмайды, себебі пештер тек тік және көлденең бағытта ғана ұстайды, диагональмен емес. d3-дегі қара Imitator (Chameleon) ұсталмайды, өйткені d2-де ақ фигура жоқ. Соңында, g3-дегі қара Ұзын секіруші қауіпсіз болды, себебі ол екі ақ пештің арасында қозғалды, ал ақ пеш күзеттік ұстауды аяқтау үшін жылмады.

Алып тастаушы

Ақ саптық Wg6 d3-ті жылжытып, h7-дегі қара сапты басып алады. g7-дегі пешка мен h6-дағы Imitator (Chameleon) өзгермейді, себебі саптық кері қайтушы олардың тиісті қатарында жылжылмады, бірақ саптық кері қайтушы g қатарында немесе алтыншы қатарда жылжу арқылы оларды басып алуға мүмкіндігі болған. Назар аударыңыз: саптық кері қайтушы d қатарынан жылжу арқылы қара патшаға шақ береді.

Ұзақ секіруші

Ақ ұзын секіруші Ld2 d4 d6 d8 қозғалысын жасайды, үш қара фигураны алады. Оның орнына Ld2 g5 немесе Ld2 h6 арқылы қара Алып кетушіні де алуға мүмкіндігі болған. Екінші жағынан, b2-дегі қара пешка және d1-дегі қара Хамелеон ұзын секірушіден қауіпсіз, себебі ұзын секірушінің қарсы жаққа секіріп түсуі үшін бос алаң жоқ. Сондай-ақ, f2 және g2-дегі қара пешкаларды Ld2 h2 ала алмайды, өйткені екі пешканың арасында ұзын секірушіге екі жеке секіру жасауға мүмкіндік беретін бос орын жоқ. Ld2 b4 қозғалысы заңсыз, себебі ұзын секірушілер өз достарының фигуралары арқылы секіре алмайды. Барокконың кейбір нұсқалары көп секіруді тыйымдайды, себебі секірушінің күші азайса, ойын ойнауға ыңғайлы болады деп саналады. Бірінші фигураны алғаннан кейін секірушінің қозғалысын тоқтатуды талап ету арқылы осы мақсатқа қол жеткізіледі.

Үйлестіруші

Ақ координатор Cd4 f6 қозғалысын жасайды, қараның c6-дағы Leaper-ін және f2-дегі Immobilizer-ін басып алады. Егер ақ Cd4 d6 ойнағанда, ол қараның Leaper-ін және піядасын басып алатын еді. Координатор тек достық корольмен бір қатар немесе бір тік сызықта тұрған фигураларды ғана шабуылдай алады. Мұндай басып алуды король отырған қалдан және координатор келген қалдан шығатын көзге көрінбейтін кресттер арқылы көруге болады. Осы екі кресттің қиылысқан жерлері – басып алу мүмкін болатын орындар.

Қозғалыссыздатушы

Ақ иммобилизатор If3 d5 қозғалысын жасайды, бес қара фигураны қозғалмайтын етеді. G4-тегі қара Leaper бұрын қозғалмайтын болған, енді қайтадан қозғала алады. Иммобилизаторды ешқашан иммобилизатор немесе имитатор (хамелеон) жалмауы мүмкін емес. Иммобилизаторды патша немесе кері қайтарғыш та жалмауы мүмкін емес, егер Кембриджде танымал ереже қолданылмаса, онда иммобилизатордың өзі алдымен қозғалмайтын болуы керек. Иммобилизатор жау хамелеонымен немесе иммобилизаторымен жанасқанда, екеуі де бір-бірін тоқтатып қояды, содан кейін екіншісі жалмалмаса, екеуі де қозғала алмайды. Кембридж нұсқасында, жау иммобилизаторының достық фигураның қозғалысын тоқтату қабілеті, егер басқа достық иммобилизатор немесе хамелеон оған жақындатылса, күшін жояды, бұл олардың қозғалысты тоқтату қабілетін тиімді түрде бейтараптандырады. Барокко ережелерінің кейбір нұсқалары, қозғалмайтын фигураның өздігінен тақтадан алынуына (өз-өзіне қол жұмсауына) рұқсат береді, яғни сол ойыншының кез келген әдеттегі қозғалысының орнына. Сызықты ашудың стратегиялық мақсаты болуы мүмкін. Мысалы, жоғарыда көрсетілген қозғалыстан кейін, c5-тегі қара Leaper өздігінен тақтадан алынуы мүмкін, сонда басқа Leaper бесінші қатарда секіріп өтіп, ақ иммобилизаторды жалай алады. Ақ бұл жоспарға кедергі келтіре алмайды, себебі иммобилизатордың өзі қара хамелеонмен тоқтатылған.

Хамелеон/Ентілеуші

Жақын диаграммада ақ хамелеон Xg6 e6 c6 қимылын жасайды, патшадан басқа барлық жеті қара фигураны бір қимылда жеңіп алады және шах жасайды. Ол қара қарсыласын одан қашықтау арқылы жеңіп алады. Ол қара ұзын секірушілерді олардың үстінен секіріп жеңіп алады. Ол үш қара піяданы қоршап алып жеңіп алады. (Хамелеон піядаларды тек көлденең немесе тік қозғалыста ғана жеңіп ала алады, диагональ қозғалыста емес.) Ол қара координаторды ақ патшамен қатар және баған бойынша үйлесімділік арқылы жеңіп алады. Ол қара патшаға жақын жылжу арқылы шах жасайды. Кембридж ережелері бойынша, мұндай жеңіп алу мүмкін емес. Бұл қимыл заңды, бірақ ол тек екі секірушіні жеңіп алады, себебі бұл қимыл басқа мақсатты фигуралардың ешқайсысы үшін заңды емес. Егер екі қара секіруші болмаса, сол қимыл қалған бес фигураны жеңіп алар еді.

Максима

Максиманы 2003 жылы Роберто Лавьери ойлап тапты. Бұл Барокконың бір түрі, бірақ көбінесе тіктөртбұрышты және 8×9 (a2–h10) өлшемді тақтада ойналады. Бірақ патша мен патшайымның орналасқан жерлерінен кейін, тақтадан тыс d1 және e1 деген екі қосымша алаңша бар. Тақтаның екінші жағында да қара патша мен патшайымнан кейін (d11 және e11) бір-біріне сәйкес келетін екі алаңша орналасқан. Ойынның бір мақсаты патшаны матқа салу болса, екінші мақсаты тақтаның екінші жағындағы жұп алаңшаларға фигураларды орналастыру болып табылады. Бос патша да жеңіске жетеді. Бароккодан өзгешелігі, Максимада патша шахматтағы жылқы сияқты қозғалады, және тақтаны цилиндр ретінде қарастырады (мысалы, Kb2–h3 – заңды қозғалыс).

Қайта тірілтуші (немесе алмастырушы немесе Анкх) әдетте патшайым сияқты қозғалады, бірақ орын ауыстыру үшін патша сияқты қозғалып, жақ немесе жау фигурасымен жанындағы орынды ауыстырады, бірақ оны ұстамайды. Қайта тірілтушінің өлтіруге қабілетсіз екендігіне сәйкес, ол жанындағы бос алаңшаға көшіп, бұрын ұсталған фигураны бос қалған алаңшаға орналастырып, қайта тірілте алады. Осы тұрғыдан алғанда, Қайта тірілтуші – өмірдің символы сияқты, бірақ ұсталғанда және тақтаға қайта кіргізілгенде 1 алаңшалық бомбаға айналады, бірақ тек өлімге ғана қабілетті. Бомба қозғалмай, жарылып, өзімен жанындағы достық және жау фигураларын жойып, содан кейін өзін-өзі жояды. Осылайша жойылған фигураларды қайта тірілту мүмкін емес. Координатор сияқты, өздігінен ұстауға қабілетсіз тағы екі фигура бар: Итеруші және Тартушы. Олар әдетте патшайым сияқты қозғалады, бірақ олардың арнайы қабілеттерін пайдалану үшін, олар айналымның басында әсер етуі керек фигураның жанында болуы керек. Егер олар бір фигураның жанында болса (дос немесе жау болсын), оны 1 алаңшаға итеру немесе тартуға болады. Итеруші үшін, екінші жағындағы бос алаңша бос болуы керек (патканы жау фигурасына немесе Имитаторды патшаға итеру сияқты ерекше жағдайларды қоспағанда). Итерушілер мен Тартушылар өздері ұстай алмайды, бірақ олардың итеру және тарту амалдары басқа фигураларды ұстауға мәжбүр етуі мүмкін, ұсталған фигура достық немесе жау болса да. (Егер Тартушы жау Тартушысын тартса, онда жау Тартушысы да бір фигураны бірге тартады.)

Рококо

Рококоны Питер Аронсон мен Дэвид Хоу 2002 жылы ойлап тапты. Бұл барокконың бір түрі, ол 10х10 тақтада ойналады, бірақ тұтқынға алу мақсатымен, ал қозғалыс үшін оның ішкі 8х8 шаршысында ойналады. Басқаша айтқанда, шаршылардың сыртқы шебіне тек тұтқынға алу маневрі арқылы ғана кіруге болады. Барокконың дәстүрлі фигураларынан өзге, Рококода королева сияқты қозғалатын, бірақ жанына жеткен жау фигурасын тұтқынға алып, алынған фигурадан бір шаршы қалып тоқтайтын «Advancer» фигурасы бар. Барокко отбасының көптеген фигураларындағыдай, Advancer тұтқынға алынған фигураның орнына кірмейді, оған жай ғана жақындап, бір шаршыдан тоқтайды. Жоғарыда сипатталған Ренессанс ойынынан айырмашылығы, Рококода соған ұқсас «Swapper» фигурасы бар, ол королева сияқты қозғалады, бірақ жаумен орындарын ауыстырады, толық королеваның қозғалысын жасап. Рококоның Swapper фигурасының ерекше қасиеті – қозғалмай, өздігінен жойылу мүмкіндігі, бірақ ол қозғалмайтын болса, бірге жау фигурасын да алып тастайды. Рококоны бароккодан ең басты ерекшелейтін нәрсе – қалалардың (пешкалардың) жұмыс істеу тәсілі; олар «cannonball» қалалары деп аталады және король сияқты қозғалады, барлық бағытта бір шаршыға жылжиды немесе кез келген жақын фигурадан (дос немесе жау) секіріп өтеді. Олар тұтқынға алу үшін тек секіріп өту және жау фигурасына қону арқылы ғана мүмкіндік алады. Олар король сияқты тұтқынға ала алмайды. Cannonball қалаларын тақтаның екінші жағына жеткенде басқа фигураларға айналдыруға болады. Барокконың аналық ойынына тән қалалардың формациясы, дәстүрлі шахматтан айтарлықтай ерекшеленеді, Рококода кездеспейді. Керісінше, Рококоның cannonball қалалары жау фигураларынан екі-үш шаршы қашықтықта тұратын сияқты көрінеді, алдын ала дайындықсыз бір-бірімен сирек байланыс жасайды. Шахмат пен бароккода да маневрлеудің нәзік нюанстары позицияларды бекіту арқылы мүмкін болады, бұл жақсы анықталған қалалар құрылымдарымен нақтыланады. Мұндай мүмкіндік Рококода жоқ.