Кіріспе

Шахмат фигурасы

Королева (♕, ♛) – шахмат ойынындағы ең күшті фигура. Ол кез келген сандағы қыштарды тік, көлденең немесе диагональ бойынша жылжыта алады, мұнара мен пілдің мүмкіндіктерін біріктіре отырып. Әр ойыншы ойынды бір королевамен бастайды, ол бірінші қатардағы корольдің жанына орналасады. Королева ең күшті фигура болғандықтан, көп жағдайда піл королеваға айналады. Королеваның алдыңғы түрі – ферзь, ол персиялық шатранж ойынынан шыққан, тек бір қадамға диагональ бойынша ғана жылжуға немесе соққы беруге қабілетті әлсіз фигура. Қазіргі заманғы королева өзінің күшін және қазіргі қозғалысын 15 ғасырда, Испанияда Изабелла I билігі кезінде алған, мүмкін оның үлкен саяси күшімен шабыттанған болуы мүмкін.

Орналастыру және жылжыту

Ақ патшайым d1-ден, ал қара патшайым d8-ден басталады. Шахмат тақтасы дұрыс бағытталған кезде ақ патшайым ақ түсті алаңнан, ал қара патшайым қара түсті алаңнан басталады. Сондықтан "патшайым өз түсіне ие", "патшайым [өзінің] түсінде" немесе "киім [патшайым фигурасы] аяқ киіммен үйлеседі" (латынша: servat rēgīna colōrem) деген еске түсірулер бар. Патшайым тік, көлденең немесе диагональ бойынша кез келген бос алаңға тік сызықта жылжуға болады, осылайша мұнара мен пілдің қимылдарын біріктіреді. Патшайым жау фигурасы тұрған алаңға көшу арқылы оны ұстайды. Екі ойыншы да бір патшайымнан бастаса да, піл ойыншының ең алыс қатарына (оппоненттің бірінші қатарына) жеткенде, патшайымды қоса алғанда, әртүрлі фигуралардың кез келгеніне айналуы мүмкін. Осылайша, пілден айналған патшайым қосымша патшайым немесе, егер ойыншының патшайымы алынса, оның орнына қойылған патшайым болуы мүмкін. Патшайымның күшіне байланысты пілдің патшайымға айналуы ең көп кездеседі; патшайымға айналуды әдетте "патшайым ету" деп атайды.

Бөлшектік құны

Королева әдетте тоғыз пешке тең, бұл мұнара мен бішкектен сәл күшті, бірақ екі мұнарадан сәл әлсіз, дегенмен ерекшеліктер болады. Көбінесе королеваны жау королевасынан басқа бір ғана фигураға айырбастау тиімсіз. Королеваның мұнара мен бішкектің біріккен күшінен артық болуының себебі екі еселі. Біріншіден, королева мұнара мен бішкектен мобильдірек, себебі королеваның күшінің барлығы бір жүрісте басқа жерге ауыстырылуы мүмкін, ал мұнара мен бішкектің толық күшін ауыстыру екі жүріс қажет етеді, бішкек әрқашан бір түсті қыштарға шектеледі. Екіншіден, бішкектен айырмашылығы, королева өзі тұрған қыштардың қарама-қарсы түсіндегі қыштарды бақылау мүмкіндігінен шектеледі. Мұнара мен бішкектің бірге болуының артықшылығы – олар бір қыштарға екі рет шабуылдай (немесе қорғай) алады, ал королева мұны бір рет қана істей алады. Дегенмен, тәжірибе көрсеткендей, бұл фактор көбінесе королеваға пайдалы болатын нәрселерден кем маңызды. Королева шахмат тақтасы ашық болғанда, жау патшасы нашар қорғалғанда немесе жау лагерінде қорғалмаған фигуралар болғанда ең күшті болады. Ұзақ қашықтықта және көп бағытта жылжу қабілетінің арқасында королева бұрақты орындауға өте қолайлы. Басқа ұзақ қашықтықтағы фигуралармен (мысалы, мұнаралар мен бішкектермен) салыстырғанда, королева жабық позицияларда аз шектеуде және күштірек.

Стратегия

Ойыншы әдетте патшайымды дамытуды кейінге қалдыруы керек, себебі оны тым ерте дамыту жау мүсіндерінің шабуылына ұшыратып, патшайымды қауіптен құтқаруға уақыт жұмсауға мәжбүр етеді. Дегенмен, жаңа ойнаушылар көбінесе ойынның басында патшайымды ерте шығарып, жау позициясын тонауға және ертерек шахмат қоюға тырысады, мысалы, «ғалымның шабуылы» сияқты. Жоғары деңгейдегі шахматта патшайымның ерте шабуылдары сирек кездеседі, бірақ жоғары деңгейдегі ойыншылар қолданатын патшайымды ерте дамытуға мүмкіндік беретін кейбір дебюттер бар. Мысалы, Скандинавия қорғанысы (1. e4 d5), онда қара көбінесе екінші және үшінші жүрістерде патшайымын қозғайды, дұрыс деп есептеледі және әлем чемпионаттары деңгейінде ойнатылған. Жоғары деңгейдегі ойындарда сирек кездесетін мысалдар да кездеседі. Данверс дебюті (1. e4 e5 2. Qh5), көбінесе жаңадан бастаушыларға арналған дебют ретінде танымал, кейде американдық гроссмейстер Хикару Накамурадан да ойнатылады. Патшайымдардың алмасуы көбінесе эндшпильдің басталуын білдіреді, бірақ патшайымдық эндшпильдер де бар, және кейде патшайымдар эндшпильге жетпес бұрын, дебют кезінде де алысады. Эндшпильдегі басты мақсат – пешканы патшайымға айналдыру. Патшайымның ең үлкен радиусы мен жылдамдығы болғандықтан, патшайым мен корольге қарсы жалғыз корольге қарағанда жеңіске жету оңай. Патшайым мен корольге қарсы ладья мен король да патшайымды ойнаған ойыншы үшін жеңіс әкеледі, бірақ бұл оңай емес.

Патшаша құрбандығы

Қыз патшаны құрбан ету – бұл тиімдірек тактикалық жағдайға қол жеткізу үшін патшайымды әдейі құрбан ету. Осыған ең кең танымал мысал – 1851 жылғы Андерсен–Киерицкий ойыны, онда Андерсен шахмат матқа жету үшін патшайымын (тағы үш фигурамен бірге) құрбан еткен.

Номенклатура

Көптеген тілдерде бұл фигура "патшайым" немесе "ханым" (мысалы, итальян тілінде regina немесе испан тілінде dama) деп аталады. Азия және Шығыс Еуропа тілдерінде оны визир, министр немесе кеңесші деп атайды (мысалы, араб/парсы тілінде وزیر وزیر (вазир), орыс/парсы тілінде ферзь/فرز ferz). Польша тілінде ол гетман деп аталады, бұл маңызды тарихи әскери-саяси лауазымның атауы, ал эстон тілінде ол lipp ("ту", "стандарт") деп аталады.