Кіріспе

2-ғасыр грек математигі және философы Смирналық Тео (Θέων ὁ Σμυρναῖος Theon ho Smyrnaios, gen. Θέωνος Theonos; шамамен 100 ж.б.д.) – грек философы және математигі, оның еңбектеріне пифагорлық мектеп ойлары күшті ықпал еткен. Оның сақталған "Платонды түсінуге пайдалы математика туралы" трактаты грек математикасына кіріспе ретінде қызмет етеді.

Өмір

Смирналық Теоның өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. Оның қайтыс болғанда жасалған және ұлы арнаған бюсті Смирнада табылған, ал өнер тарихшылары оны шамамен 135 жылға жатқызады. Птолемей өзінің "Альмагестінде" Александрияда байқаулар жасаған Тео туралы бірнеше рет айтады, бірақ оның Смирналық Тео туралы баяндап отырғаны белгісіз. Ай бетіндегі Тео Ескі кратері оның құрметіне аталған.

Шығармалары

Теон замандас математиктер мен философтардың еңбектеріне, оның ішінде Платон философиясына қатысты бірнеше түсіндірме жазды. Осы еңбектерінің көп бөлігі жоғалып кетті. Қалған ең маңыздысы – «Платонды түсінуге пайдалы математика туралы» еңбегі. Ал Платонның еңбектерін оқу реті туралы екінші еңбек жақында араб тіліндегі аудармасынан табылды.

Платонды түсіну үшін пайдалы математика туралы

Оның "Платонды түсіну үшін пайдалы математика" атты еңбегі Платонның жазбаларына түсініктеме емес, математиканы оқып үйренушіге арналған жалпы нұсқаулық. Бұл еңбек жаңалық ашқан туынды емес, сол кездегі белгілі идеялардың анықтамалық жинағы. Оның жинақталған білімдері мен бұрынғы дереккөздерге жасаған мұқият сілтемелер оның құндылығын арттырады. Бұл шығарманың бірінші бөлігі екіге бөлінеді: біріншісі сандар туралы, ал екіншісі музыка мен үйлесім туралы. Бірінші бөлім, математика, қазіргі кезде сандар теориясы деп аталатын салаға негізделген: тақ сандар, жұп сандар, жай сандар, толық сандар, артық сандар және осыған ұқсас қасиеттер. Онда "жақ және диаметр сандары" туралы мәлімет бар, бұл Пифагор әдісі арқылы √2-нің жақын рационалдық шамаларын табу тәсілі, онда бөлшектің бөлімі Пелл сандарынан алынған. Бұл сонымен қатар "кубты екі еселеу" классикалық есебінің шығу тегі туралы біліміміздің бір көзі. Екінші бөлім, музыка, үш бөлікке бөлінеді: сандар музыкасы (hē en arithmois mousikē), аспаптық музыка (hē en organois mousikē) және "көк сфералардың музыкасы" (hē en kosmō harmonia kai hē en toutō harmonia). "Сандар музыкасы" – бұл қатынастар, пропорциялар және орташа шамаларды қолдана отырып, темперамент пен үйлесімді зерттеу; аспаптық музыка бөлімдері әуенмен емес, Пифагордың еңбектеріндегідей аралықтар мен консонанстарға қатысты. Тео интервалдарды олардың үйлесімділік дәрежесі бойынша қарастырады, яғни олардың қатынастарының қарапайымдылығына қарай. (Мысалы, октава бірінші болып табылады, өйткені октава мен негізгі тон арасындағы қатынас 2:1 қарапайым.) Ол оларды бір-бірінен алшақтығы бойынша да қарастырады. Ол үшінші бөлімді, ғаламның музыкасы туралы бөлімді ең маңызды деп санады және оны алдыңғы бөлімдерде берілген қажетті негізден кейін орналастырды. Тео Ефестік Александрдың өлеңінен үзінді келтіріп, әр планетаға хроматикалық гаммадағы белгілі бір биіктіктерді тағайындаған, бұл идея мың жыл бойы танымал болды. Екінші кітап астрономияға арналған. Мұнда Тео Жердің шар тәрізділігі мен үлкен өлшемдерін растайды; сондай-ақ ол оккультацияларды, транзиттерді, қосылуларды және күн мен ай тұтылуларын сипаттайды. Дегенмен, еңбектің сапасы Отто Нойгебауэрді оның ұсынған материалды толыққанды түсінбегендігі үшін сынауға мәжбүр етті.

Пифагорлық үйлесім туралы

Теоно – гармонияның ұлы философы болды және ол өзінің трактатында жарты тон туралы талқылайды. Грек музыкасында бірнеше жарты тон қолданылды, бірақ осы әртүрліліктің ішінде ең көп таралған екеуі бар. 16/15 мәні бар диатоникалық жарты тон және 25/24 мәні бар хроматикалық жарты тон – ең көп қолданылатын екі жарты тон (Пападопулос, 2002). Сол кезде пифагорейлер гармонияны түсіну үшін иррационал сандарға сүйенбеді, ал осы жарты тон үшін логарифм олардың философиясына сай келмеді. Олардың логарифмдері иррационал сандарға әкелмеді, бірақ Теоно осы мәселені тікелей қарап, шешті. Ол 9/8 мәнінің тең бөліктерге бөлінбейтінін, яғни ол өзіндік сан екенін мойындады. Көптеген пифагорейлер иррационал сандардың бар екеніне сенді, бірақ оларды қолдануға сенбеді, себебі олар табиғи емес және оң бүтін сандар емес еді. Теоно бүтін сандардың үлестері мен музыкалық интервалдарды байланыстыруда да керемет жұмыс жасады. Ол бұл идеяны өзінің жазбаларында және тәжірибелері арқылы көрсетті. Ол пифагорейлердің гармония мен консонанстарды жартылай толтырылған құмыралар арқылы қарау әдісін талқылады және октавалардың, бестіктердің және төрттіктердің сәйкесінше 2/1, 3/2 және 4/3 бөлшектерімен сәйкес келетінін атап көрсетіп, осы тәжірибелерді тереңірек деңгейде түсіндірді. Оның еңбектері музыка және физика салаларына зор үлес қосты (Пападопулос, 2002).