Кіріспе

Британдық тарихшы (1947 жылы туған)

Ричард Джон Эванс (Sir Richard John Evans) (1947 жылдың 29 қыркүйегінде туған) – Германияға ерекше назар аударған 19-шы және 20-шы ғасырлардағы Еуропа тарихын зерттейтін британдық тарихшы. Ол он сегіз кітаптың авторы, соның ішінде үш томдық «Үшінші рейх трилогиясы» (2003–2008). Эванс 2008 жылдан 2014 жылға дейін Кембридж университетінде тарих профессоры қызметін атқарды, ал 2010 жылдан 2017 жылға дейін Кембридждің Вольфсон колледжінің президенті болды. 2014 жылдан бері ол Лондондағы Грешем колледжінің проректоры. Эванс 2012 жылғы туған күнге арналған наградалар бойынша ғылымға қосқан үлесі үшін Бакалавр рыцары атағымен марапатталды.

Ерте өмір және білім

Ричард Эванс Эссекс графтығындағы Вудфордта, Уэльстен келген Иуан Трефор Эванс пен Эвелин (Джонс) Эванстың отбасында дүниеге келді. Ол Оксфордтың Forest School, Jesus College (MA) және St Antony's College (DPhil) колледждерінде білім алды. 2004 жылғы сұхбатында ол бала кезінде Уэльске жиі сапарлар жасауы тарихқа деген қызығушылығын және "өзгешелік" сезімін оятқанын айтты. Эванс үшін 19 ғасырдың неміс орта таптық құндылықтарында ұлттық социализмнің тұқымдары жатқан. Бұл ғалымдар "саясаттың тамырларының маңыздылығын және қарапайым адамдардың күнделікті өмірі мен тәжірибесін" атап көрсетті. "Тарих – адамдар мен олардың қарым-қатынасы туралы. Бұл – "адамның өз өмірін құруда және болашағын жасауда қаншалықты еркіндікке ие" деген мәңгілік сұраққа қатысты", – дейді Эванс. Ол "халық тарихының жаңа мектебін" құруды қолдады, ол "тарихи тақырыптардың, саяси көзқарастардың және әдістемелік тәсілдердің кең ауқымында пайда болған және түрлі жолдармен көрініс тапқан" үрдістің нәтижесі болды. Эванстың маңызды зерттеу жұмыстарының қатарында: "Гамбургтегі өлім" (1987) – 19 ғасырдағы Германиядағы таптық қақтығыстар мен либералды үкіметті зерттеу. Ол Гамбургтегі холера эпидемиясын мысалға келтіріп, индустрияланған қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті зерттеу үшін статистикалық әдістерді қолданды. Сондай-ақ "Жазалау рәсімдері" (1996) – неміс тарихындағы өлім жазасын зерттеу. Эванс "Гамбургтегі өлім" еңбегінде 1892 жылы Гамбургте болған холера індетін зерттеді және медициналық жүйенің мұндай оқиғаларға қарсы қорғанудағы сәтсіздігінен туындағанын қорытындылады. Тағы бір неміс әлеуметтік тарихындағы зерттеу – "Неміс әлемінің сырлары" (1998), онда Эванс 19 ғасырдың соңындағы төрт неміс қылмыскерінің өмір жолын баяндады: үйсіз әйел, жалған ақша жасаушы, жезөкше және алаяқ. Эванс Нольтенің мәлімдемелерін Холокостты жоққа шығару шегінен асып кеткендігін айтты және Нольтенің жеңімпаздар тарихты жазатынын ескеретін болса, Үшінші рейхтің жаман болып көрінуіне себеп соғыста жеңілуі екенін айтқан рационалдауын ерекше атап өтті. Эванс сонымен қатар Холокостты ақтауға жасалған тырыс ретінде Нольтенің 1939 жылғы 3 қыркүйектегі Хаим Вейцманның Невилл Чемберленге жазған хатындағы еврей агенттігі соғысқа қолдау көрсететінін уәделегенін "Германияға еврейлердің соғыс жариялауы" деп атап, еврейлерді концлагерьлерге алдын ала қамауды ақтауға тырысқанын сынады. 1989 жылы жарық көрген "Гитлердің көлеңкесінде" атты кітабында Эванс Хиллгрюбер мен Хилдебрандтың интенционалистік теорияларын сынға алды және Штюрмердің саяси тарихқа тым көп назар аударып, әлеуметтік жағдайларды ескірген "ұлы адамдар теориясына" кері оралғанын сынады. Эванс сэр Иан Кершоуды мақтады, ол "Аушвицке апаратын жол жеккөрушілікпен салынды, бірақ немқұрайдылықпен қаланды" деп жазған. (Адольф Гитлердің өмірбаянын жазуды Кершоуға бірінші болып Эванс ұсынған.) Эванстың "Тарихты қорғау" еңбегі тарих ғылымын постмодернистік скептицизмге қарсы қорғайды. Ол өткенді түсіну және одан сабақ алу қабілетіміздің шектеулі екенін ескерсе де, өткен оқиғаларды қайта құру әлі де мүмкін екенін айтады. Эванс 1980 және 1990 жылдары постмодернистік теориялардың таралуы, тарихты тек тарихшының құрастырған нәрсесі деп жариялап, Батыстың рационалистік дәстүрін қанаудың бір түрі ретінде бейнелегенінің міндетті түрде солшыл немесе прогрессивті емес екенін айтады, өйткені ол өткен фактілерге қол жеткізу мүмкіндігін жоққа шығара отырып, Холокостты жоққа шығарудың тартымдылығын арттыруға көмектесті.

Ирвинг пен Пингвин кітаптары және Липштадт ісінде сарапшы куәгер ретінде рөлі

Эванс 2000 жылы америкалық тарихшы Дебора Липштадтқа қарсы Дэвид Ирвингтің жоғары беделді жала жабу ісінде қорғаныс тарапының сарапшы куәгері ретінде ең көп танылды. Липштадтты Ирвинг өзінің 1993 жылғы «Холокостты жоққа шығару» кітабында оны «Холокостты жоққа шығарушы» және «Адольф Гитлердің жақтасы» деп атағаннан кейін, жала жабу үшін сотқа берді. Липштадт Ирвингті «өз мақсатына жету үшін дәлелдерді бұрмалаумен және құжаттарды манипуляциялаумен, сондай-ақ тарихи тұрғыдан негіссіз тұжырымдарға, әсіресе Гитлерді ақтауға жету үшін құжаттарды бұрмалаумен және деректерді өзгертумен» айыптады. Эванс осы істе қорғаныс тарапының сарапшы куәгері болды. 1997 жылдың күзінен бастап Эванс, оның докторантура студенттері Томас Скелтон Робинсон мен Ник Вахсманмен бірге Ирвингтің жұмысын мұқият зерттеді. Олар оның жалған құжаттарды қолданғанын, қарсы дәлелдерді назарға алмағанын, тарихи құжаттарды контекстен тыс алып келгенін және тарихи жазбаларды қате көрсеткенін, осылайша өзінің көзқарасын қолдау үшін тарихи деректерді бұрмалағанын анықтады. Кейін Эванс Липштадттың сәтті қорғанысында маңызды куәгер болып танылды. Ол сарапшы куәгерлік баяндамасында былай деп жазды: «Ирвингтің бірде-бір кітабында, сөйлеген сөзінде, жазған мақаласында, бірде-бір абзацында, бірде-бір сөйлемінде тарихи мәнін дәл жеткізгенін сеніммен қабылдауға болмайды. Олардың барлығы тарихи құндылығы жоқ, өйткені Ирвингке еш жерде, ешқайсысында да оның айтып жатқан немесе жазған нәрселерін сенімді түрде баяндауға сенім артпауға болады. Егер біз тарихшы деп өткенді туралы шындықты табуға және оны мүмкіндігінше дәл бейнелеуге ұмтылған адамды айтсақ, онда Ирвинг тарихшы емес». Ирвингтің Эвансқа қарсы тергеуі екі адамның арасындағы жеке пікір қақтығысына толы болды. Ирвинг Эванстан өте ұсақ мәселелерде талап етті, мысалы, Эванстың 1936 жылғы Германия сайлауының әділдігіне күмән келтіруі, онда нацистік партия (сол кезде Германиядағы жалғыз заңды саяси партия) 98,8% дауыс алды (бұл бұрмаланған сайлау болды). Ирвинг пен Эвансты қызу пікірге салған мәселе – рейх канцеляриясының басшысы Ханс Ламмерстің рейх әділет министрі Франц Шлегельбергерге жазған меморандумы, онда Ламмерс Гитлердің оған соғыстан кейін «еврей мәселесін» шешуді кейінге қалдыруды бұйырғанын жазды. Эванс 1970 жылдары Эберхард Якель ұсынған меморандумның түсіндіруін қабылдады, ал Ирвинг меморандумды сөзбе-сөз түсіндіруге тырысты және Эвансты былай деп мазақ етті: «Бұл қорқынышты проблема, біз осы қызықты кесектер мен үзінділерге тап болдық, олар түйіршіктей ғана, соңғы түтін шығаратын дұрыс дәлел болуы керек еді, бірақ мұрағаттардың ешқайсысында біз түсіндіруге немесе жолдар арасында оқуға міндетті емеспіз, бірақ дәл сол дәлелдер тізбегінде Гитлердің басқаша араласуын нақты көрсететін құжаттар бар». Эванс: «Жоқ, мен мұны мүлдем қабылдамаймын. Себебі сіз эвфемизмдерді сөзбе-сөз түсіндіруге тырысасыз, және бұл бүкіл мәселе. Әр кезде, мырза Ирвинг, Мадагаскар туралы эвфемизмдер немесе маскировкалық мәлімдемелер немесе тілдер пайда болған сайын, сіз оларды шындық деп қабылдағыңыз келеді, өйткені олар Гитлерді ақтауға тырысу мақсатына қызмет етеді. Бұл сіздердің құжаттарды бұрмалап, манипуляциялау тәсілдеріңіздің бір бөлігі». 2001 жылғы сұхбатында Эванс канадалық журналист Роберт Фулфордқа Ирвинг туралы ойын былайша жеткізді: «Ол [Ирвинг] тыңдамайтын, жайсыз студент сияқты еді. Егер ол қалаған жауабын алмаса, сұрағын қайталап сұрайтын». Оның зерттеулері мен сот процесі туралы есебі 2001 жылы «Гитлер туралы өтірік айту: тарих, Холокост және Дэвид Ирвинг соты» деген кітабында жарияланды, ал АҚШ-та 2002 жылы «Гитлер туралы жалған» деген атпен жарық көрді. Жоғары сот Ирвингтің жала жабу туралы талабын қабылдамады және қорғаныс тарапына сот шығындарын төлеуді міндеттеді. Эванстың сот процесіне қатысуы 2016 жылы шыққан «Жасыру» (Denial) фильмінде көрсетілді, онда оның рөлін британдық актер Джон Сешнс ойнады.

Үшінші рейх трилогиясы

2003-2008 жылдар аралығында Эванс Үшінші рейхтің үш томдық тарихын жариялады. Германия тарихының жетекші зерттеушісі ретінде көп жылдық тәжірибесіне сүйене отырып, Эванс кейбір тарихшылардың пікірінше, Гитлер режимінің туысы мен құлауына арналған ең толық және жан-жақты тарихты жазды. Сыншы Питер Мансур «Соғыстағы Үшінші рейх» туралы: «Бұл Гитлердің қанға батқан Үшінші рейхіндегі өмір мен өлім туралы түпкілікті есеп ретінде танылатын ғалымдардың керемет еңбегі», – дейді. Роберт Ситино: «Егер үш томды бірге оқысаңыз, ол Гитлер режимінің пайда болуы, дамуы және құлауы туралы таңғаларлықтай толық зерттеу болып табылады және ұзақ жылдар бойы стандартты еңбек болып қалады», – дейді. Эд Эриксон былай дейді: Эванс ондаған жылдар бойына жарық көрген куәліктерді жүздеген авторлардың салмақты пікірлерімен үйлестіріп, теңдестірілген және ойлы повесть құрады. Осылайша, бұл кітап «Соғыстағы Үшінші рейх» тақырыбындағы шешімді еңбекке айналады. Бірінші том, «Үшінші рейхтің келуі: Нацистер Германияда демократияны қалай жойды және билікті қалай басып алды» (2003 жылы Penguin баспасында жарық көрді), Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан қираған елдің, Версаль келісімінің шарттарының, гиперинфляцияның және Ұлы депрессияның қалай авторитарлық шешімге қарай итергенін көрсетеді. Кітапта 1933 жылғы қаңтарда Адольф Гитлердің канцлер болып тағайындалуы және нацистердің Германияны бірпартиялық диктатураға айналдыруы егжей-тегжейлі түсіндіріледі. Бірінші томның мұқабасында Эванстың досы Ян Кершоутың мақтау сөздері жазылған. Үшінші том, «Соғыстағы Үшінші рейх: Нацистер Германияны қалай жаулап алды және апатқа ұшырады» (2008 жылы Penguin баспасында жарық көрді), 1939 жылдан 1945 жылға дейінгі маңызды оқиғаларды, соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыстың шешуші шайқастарын, Холокост кезінде жасалған жаппай қырғынды және Гитлердің 1945 жылы Берлиндегі күрт құлауын жанды, қозғаушы және егжей-тегжейлі көрсетеді. 2008 жылғы қазан айында «Таймс» газетінде жарияланған үшінші том туралы рецензиясында, ең көп сатылатын автор Антони Бивор: «Ричард Эванс осы үшінші томда тарихи зерттеулерде шедевр жасады. Ол соңғы онжылдықтарда осы тақырып бойынша жасалған зор жұмыстың ең жақсы және ең жаңа синтезін жасады», – деп жазды. Алайда, оның кейбір аспектілерін Тимоти Снайдер қатаң сынады. Вашингтондағы Холокост мемориалдық мұражайының бұрынғы директоры Уолтер Райх үш томдықтың үшінші томы, «Соғыстағы Үшінші рейх» туралы: «Егер де тарихи шындықты дәл жеткізетін бір еңбек болса, осы кітап – соның бірі», – дейді. Үшінші рейх трилогиясы он алты шет тіліне аударылды немесе аударылуда.

Соңғы басылымдар мен қазіргі жұмыс

2013 жылы Эванс Израиль тарихи қоғамына Менахем Стерннің Иерусалим лекцияларын оқыды, оларды 2014 жылы «Өзгертілген өткендер: тарихтағы альтернативті жағдайлар» деп жариялады. Кітап тарихи түсінікті тереңдету үшін ұзақ мерзімді баламалы тарихи уақыт сызықтарын пайдалануға қарсы түрлі аргументтер келтіреді. «Космополиттік арал тұрғындары: британдық тарихшылар және Еуропа құрлығы» (2009, Regius профессоры лауазымындағы тұсаукесерлік лекциясының кеңейтілген нұсқасы) еңбегінде ол көптеген британдық тарихшылардың басқа Еуропа елдерінің тарихын түсінуге үлкен үлес қосу себептерін зерттеді. «Үшінші рейх тарихы мен естелікте» (2015) – ғасыр басынан бері жарияланған қазіргі заманғы неміс тарихына арналған 28 мақала мен шолудан тұратын жинақ. 2016 жылы Эванс «The Pursuit of Power: Europe 1815–1914» еңбегінің 7-томын «Еуропа тарихы» (Penguin History of Europe) сериясынан шығарды. Кітапқа көптеген сынды пікірлер жазылды. «The Times» газетінде жазған Джерард де Грот бұл кітапты «көрнекті және шатастырған ғасырдың құлшынысын және оқиғаларын ең жоғары деңгейдегі егжей-тегжейлілік пен көркемдікпен, әрі әлемдік тарихтың ең жақсы үлгісі ретінде тамаша бейнелейді» деп бағалады. Доминик Сэндбрук «The Sunday Times» газетінде оны «көрнекті білімді және қызықты» деп сипаттады. Кітап голланд, испан, неміс, грек, қытай, корей, жапон, португал және итальян тілдеріне аударылған немесе аударылуда. Ол тарихшы Эрик Хобсбаум туралы «Эрик Хобсбаум: тарихтағы өмір» атты өмірбаян жазды. 2013 жылдан 2018 жылға дейін ол 1,6 миллион фунт стерлингтік Леверхулм бағдарламалық грантының конспирологиялық теорияларға қатысты бас тергеушісі болды және жобаның нәтижелері негізінде жаңа жұмыстар дайындап жатыр.

Қазіргі заман тарихының профессоры

2008 жылы Эванс Кембридж университетінің заманауи тарих профессоры болып тағайындалды (2010 жылы корольдік жарлықпен атаудан "Заманауи" сөзі алынып тасталды). Бұл лауазым сол кездегі премьер-министрдің тағайындауымен беріледі және 1724 жылдан бері сақталып келеді. Бұрынғы титул иеленушілерінің арасында Джон Далберг Акттон (1895), Герберт Баттерфилд (1963), Джеффри Элтон (1983), Патрик Коллинсон (1988) және Квентин Скиннер (1998) болды. Эванс – бұл лауазымға үміттүлік білдіріп, Кембридж вице-канцлері Элисон Ричард, тарих факультеті мен университеттің өкілдері, сондай-ақ Йель, Гарвард, Оксфорд және Лондоннан келген сыртқы сарапшылар кіретін сайлау комиссиясымен сұхбаттасқан алғашқы тарихшы. Комиссия төрттік тізімді іріктеді, олардың әрқайсысы Кембридж тарих факультетінің алдында баяндама жасады. Төрттік тізім екіге дейін қысқартылды, олармен комиссия сұхбаттасып, Эвансты премьер-министрге ұсыну туралы және оның тағайындалуына Корольдік жарлық беру туралы шешім қабылдады. Regius профессоры қызметін атқарумен қатар, Эванс 2008 жылдың қазанынан 2010 жылдың 30 қыркүйегіне дейін тарих факультетінің төрағасы болды. Эванс әкімшілік жұмысты зерттеумен үйлестіруге дағдыланған. Кембриджге дейін жұмыс істеген Лондондағы Биркбек колледжінде баронша Блэкстоун Тони Блэрдің бірінші жоғары білім министрі болу үшін кенеттен кеткен кезде колледж магистрі міндетін атқарды. 2010 жылдың 27 қаңтарында ол Кембридждегі Вольфсон колледжінің президенті болып сайланды және 2017 жылдың 30 қыркүйегінде қызметтен шыққанға дейін заңмен белгіленген жеті жылдық мерзімде қызмет етті. Осы кезеңде ол колледжді қазіргі заманғы мәдениет орталығы ретінде дамытуға күш салды, Ричард Дикон мен Энтони Гриннің көрмелерін, сондай-ақ Мартин Амис пен Нил Макгрегордың және тағы да көптеген баяндамаларын ұйымдастырды. 2014 жылы ол Лондон қаласындағы Грэшем колледжінің провасты болып тағайындалды, бұл колледж 1597 жылы лондондықтарға тегін лекциялар беру мақсатымен құрылған. Қазіргі таңда колледждің сайтында 2000-нан астам лекция жарияланған, ал жылына 130 лекция тікелей эфирде көрсетіледі.

БАҚ-тағы көріністер

Эванс Адольф Гитлер мен Үшінші рейхке қатысты көптеген теледокументальды фильмдерде жиі пайда болды. Жақында ол тарих арнасында 1944 жылдың шілдесінде Гитлерге қарсы «Валкирия» бомбалық қастандығын зерттеген маңызды теледокументальды фильмде түсті. Ол «Лондон кітап шолуына», «Таймс әдеби қосымшасына» және «Гардианға» тарих кітаптарына рецензия жазады, сондай-ақ «Foreign Policy», «The Nation» және «Vox» сияқты американдық журналдар мен веб-сайттарға соңғы оқиғалар туралы тарихи ой-толғамдарын жариялайды.

Басқа салымдар

Эванс 2000 жылдан бері «Заманауи тарих журналының» бас редакторы болып табылады, сондай-ақ Ұлыбритания үкіметі құрған, нацистік кезеңде ұрланған мәдени мүліктерді қайтару жөніндегі Цифрлық мәдениет, медиа және спорт министріне ұсынымдар беруге арналған мемлекеттік емес орган – «Тозу кеңесінің» төрағасының орынбасары болып қызмет етті. Ол Ұлыбританиядағы ең ірі тарих кітабы сыйлығы – Вольфсон тарих сыйлығының қазысы болып жиырма жылдан астам уақыттан бері жұмыс істеп келеді.

Лекциялар мен түсініктемелер

2011 жылы Эванс Лейф Джерраммен келіскеннен кейін Питер Болдуинмен пікір таласына қатысты. Лейф Джеррам 2009 жылы «Cosmopolitan Islanders» журналында британдық университеттердегі студенттердің басқа елдер тарихы бойынша курстарды өз елдеріндегі студенттерге қарағанда кеңірек таңдау мүмкіндігіне ие екенін жазған болатын.

Хобсбаумның дәріні

2019 жылдың 7 ақпанында Эванс Лондон университетінің Сенаты үйіндегі Канцлер залында марксистік тарихшы Эрик Хобсбаумның жаңа өмірбаяны – «Тарихтағы өмір» атты кітабын таныстыру үшін лекция оқыды. Сол кезде Ұлыбританияның тәуелсіз жұмысшылар одағы ұйымдастырған және Джон МакДоннелл, Оуэн Джонс, Кен Лоуч және Дэвид Грейбер сияқты бірқатар белгілі саясаткерлер, журналистер мен ғалымдар қолдаған Лондон университетіне, Сенатты қоса алғанда, бойкот өтіліп жатты. Мақсаты – университет сыртқы қызметкерлерін өз штаттарына қайтаруға мәжбүрлеу болған. Одақ және оның жақтастары, жұмысшылардың құқықтарын қорғау үшін ұйымдастырылған бойкотты бұзып, өмір бойы коммунизм идеологиясына берілген тарихшы туралы лекция оқудың сәйкес келмейтінін айтып, Эвансты лекциясын басқа жерге көшіруге шақырып, бірақ ол бұл өтініштерге құлақ қоймады.