Кіріспе
Адамның ұзақ мерзімді жадының түрі
Ашық жад (немесе декларативтік жад) – адамның ұзақ мерзімді жадының екі негізгі түрінің бірі, екіншісі – жасырын жад. Ашық жад – фактілер, бұрынғы тәжірибелер және түсініктер туралы саналы, қасақана еске түсіру. Осы жад түрі үш процеске байланысты: қабылдау, консолидация және қайтару. Ашық жад екі санатқа бөлінеді: эпизодтық жад, ол нақты жеке тәжірибелерді сақтайды, және семантикалық жад, ол фактілерді сақтайды. Ашық жадқа бірте-бірте оқу қажет, стимул мен жауаптың бірнеше рет көрсетілуімен. Ашық жадта сақталатын білім түрі – декларативтік білім деп аталады, ал ашық жадқа қарсы жасырын жад, дағдылар (мысалы, киінуді білу) немесе қабылдау сияқты санасыз алынған және қолданылатын жадтарды білдіреді. Жасырын жадтан айырмашылығы, ашық жад бір ғана стимулдан да жылдам оқуға қабілетті, тіпті ол басқа психикалық жүйелердің әсеріне де ұшырайды. Кейде ашық жад пен декларативтік жад арасында айырма жасалады. Мұндай жағдайларда, ашық жад – саналы жадтың кез келген түріне, ал декларативтік жад – сөздермен сипаттауға болатын кез келген жадқа қатысты; алайда, егер жадты санасыз сипаттау мүмкін емес деп есептелсе, және керісінше, онда екі түсінік бірдей болып табылады.
Explicit memory (or declarative memory) is one of the two main types of long term human memory, the other of which is implicit memory. Explicit memory is the conscious, intentional recollection of factual information, previous experiences, and concepts. This type of memory is dependent upon three processes: acquisition, consolidation, and retrieval. Explicit memory can be divided into two categories: episodic memory, which stores specific personal experiences, and semantic memory, which stores factual information. Explicit memory requires gradual learning, with multiple presentations of a stimulus and response. The type of knowledge that is stored in explicit memory is called declarative knowledge, the counterpart to explicit memory is known as implicit memory, refers to memories acquired and used unconsciously such as skills (e. g. knowing how to get dressed) or perception. Unlike explicit memory, implicit memory learns rapidly, even from a single stimulus, and it is influenced by other mental systems. Sometimes a distinction is made between explicit memory and declarative memory. In such cases, explicit memory relates to any kind of conscious memory, and declarative memory relates to any kind of memory that can be described in words; however, if it is assumed that a memory cannot be described without being conscious and vice versa, then the two concepts are identical.
Мысалдар
+Ұзақ мерзімді жадыТүріСипаттамаМысал Декларативтік (ашық) Фактілер мен оқиғалардың саналы жады Семантикалық Фактылық ақпарат Германияның астанасы Берлин Эпизодтық Нақты жеке тәжірибелер Сіздің 10 жасқа толуыңыз Декларативтік емес (жасырын) Санасыз оқу түрлері Білімді міндетті түрде еске түсірмейтін әрекеттер тізбесін орындауды үйрену. Прайминг Бұрын көрген нұсқаны толықтыру қабілеті, яғни үлгіні аяқтау. Бұл психологиядағы праймингтен өзгеше. Егер сізге әліпбидің жартылай әрпінің суреті берілсе және сіз оны тани алсаңыз, сіз әріпті толықтыра аласыз. Сезімдік оқыту Стимулдар тәжірибесі арқылы сезімдерді ажырату қабілеті Иістер, түстер, дәмдер сияқты санаттарды ажырату Категориялық оқыту "Жаңа объектілерді қарама-қарсы топтарға жіктеудің тиімділігін арттыратын есте сақтау іздерін құру процесі" Кино жанрлары, иттердің түрлері, жемістердің түрлері Эмоционалдық оқыту "Еркіндікпен еске түсіруге немесе айтуға болмайтын классикалық шартты эмоционалдық байланыстарды сақтау" Иттерден қорқу, бірақ себебін түсіндіре алмайсыз Процедуралық оқыту Дағдылар мен әдеттерді қалыптастыру Велосипед жүргізуді үйрену
Брок және Верникке миының аймағы
Брок аймағы процедуралық жад үшін маңызды, себебі "Брок аймағы сөйлеу және жазу тілінің экспрессивті аспектілеріне қатысады (грамматика және синтаксис ережелерімен шектелген сөйлемдерді құру)." Брок аймағы төменгі маңдай сұрының бөліктерімен сәйкес келеді, шамамен Бродманның 44 және 45 аймақтары. Процедуралық жад Брок афазиясынан зардап шегеді. Брок афазиясымен ауыратын науқастарда аграмматизм байқалады, онда сөйлеудің қиындығы және морфологиялық элементтер мен көмекші сөздердің жіберілуі орын алады. Брок афазиясы бар адамдар сөйлеуді түсінуге қабілетті болғанымен, оны өндіруде қиындықтар туындайды. Сөйлемдер күрделенген кезде сөйлеу шығару қиынырақ болады; мысалы, пассивті сөз тіркесі – Брок афазиясы бар адамдарға түсіну қиын грамматикалық күрделі құрылым. Вернике аймағы тілдің дамуы үшін өте маңызды, ол сөйлеу өндірісінен гөрі сөйлеуді түсінуге бағытталған. Вернике афазиясы декларативтік жадқа әсер етеді. Брок афазиясынан өзгеше, Вернике афазиясында параграмматизм байқалады, ол еркін сөйлеуге немесе шамадан тыс еркін сөйлеуге және сәйкес келмейтін сөздерді (неологизмдерді) қолдануға алып келеді. Вернике афазиясымен ауыратын адамдар сөздердің мағынасын түсінуде қиналады және сөйлеу кезіндегі қателіктерін байқамайды.
Тарих
Адамның есте сақтау қабілетін зерттеу соңғы 2000 жылға созылған. Есті есте сақтауды түсінуге жасалған алғашқы тырастың бірі Аристотельдің "Жан туралы" атты маңызды еңбегінде кездеседі, онда ол адам санасын бос тақтаға теңеген. Ол барлық адамдар кез келген білімсіз дүниеге келеді және олардың өмірлік тәжірибелерінің қорытылысы болып табылады деп болжаған. Алайда, 1800 жылдардың соңында ғана жас неміс философы Герман Эббингхаус есте сақтауды зерттеудің алғашқы ғылыми тәсілін әзірледі. Оның кейбір тұжырымдары бүгінгі күнге дейін сақталып, маңыздылығын жойған жоқ (Оқу қисығы), бірақ есте сақтау саласындағы оның ең үлкен үлесі – есте сақтауды ғылыми тұрғыда зерттеуге болатынын көрсету болды. 1972 жылы Эндел Тюльвинг эпизодтық және семантикалық есте сақтау арасындағы айырмашылықты ұсынды. Нейросуреттеу технологиясының соңғы жетістіктерінің арқасында декларативтік естелікке қатысты мидың нақты аймақтарын анықтайтын көптеген жаңалықтар пайда болды. Когнитивтік психологиядағы осы жетістіктерге қарамастан, декларативтік есте сақтаудың жұмыс істеу механизмдері туралы әлі де көп нәрсе білу қажет. Декларативтік естеліктің белгілі бір есте сақтау жүйесі арқылы жүзеге асырылатыны, әлде оны білімнің бір түрі ретінде жіктеу дұрыс па, әлі белгісіз. Сондай-ақ, декларативтік естелік алғашқыда қалай және неліктен пайда болғаны да беймәлім. Эпизодтық естеліктерді сақтау және еске түсіру қабілеті гиппокампқа тікелей байланысты. Басқа зерттеулер парагиппокамптық қабықтардың жақсырақ тану естелігімен байланысты екенін көрсетті. Давачи, Митчелл және Вагнердің (2003) жүргізген эксперименттерінің нәтижелері және одан кейінгі зерттеулер (Давачи, 2006) гиппокамптың кодтау кезіндегі белсенділігінің субъектінің бұрынғы оқиғаларды немесе кейінгі қарым-қатынастық естеліктерді еске түсіру қабілетімен байланысты екенін көрсетті. Бұл сынақтарда кейіннен көрілген және ұмытылған сынақ элементтері арасында ешқандай айырмашылық жасалмады.
Алдыңғы бет қабығы
Бүйірлік префронтальді қабық (ПФК) есте сақтауды қалыптастыру үшін емес, тәжірибелердің контексттік егжей-тегжейін есінде ұстау үшін маңызды. ПЭТ зерттеулері мен сөздік стимулдарды пайдалана отырып, Эндел Тюльвинг есте сақтаудың автоматты процесс екенін анықтады. Сондай-ақ, ПФК-де жартышарлық асимметрияның болатыны жақсы құжатталған: естеліктерді кодтау кезінде сол жақ дорсолатеральді ПФК (LPFC) белсендіріледі, ал естеліктерді қайтару кезінде оң жақ дорсолатеральді ПФК (RPFC) белсендіріледі. Бұл адамның қайта жасай білу тәжірибесінен және "ақыл-оймен уақытта саяхаттау" қабілеттерінен (эпизодтық есте сақтаудың ерекшеліктері) жауапты.
Миндальді
Миндаль тәлізі эмоциялық жадты кодтау және қайтару процесіне қатыс етеді деп саналады. Бұл туралы көптеген дәлелдер "шақырған естеліктер" деп аталатын құбылысты зерттеу арқылы алынған. Бұл – күшті эмоционалдық оқиғаларға байланысты естеліктер, қалыпты естеліктерге қарағанда (мысалы, 11 қыркүйек шабуылы, Джон Кеннедиге жасалған қастандық) толықрақ және ұзақ сақталады. Осы естеліктер миндаль тәлізінің белсенділігінің артуымен байланысты. Жақында жүргізілген зерттеулер миндаль тәлізінің зақымдалған пациенттерде нақты мәліметтерді емес, жалпы білімді есте сақтауға қатысатынын көрсетіп тұр.
Басқа да құрылымдар
Дiencephalon аймақтары қашық есте сақтау қалпына келтірілген кезде мидың белсенділігін көрсетті. Бұл сынақта егеуқырлар судың бетінен сәл төмен орналасқан платформаға қарай жүзу арқылы бассейннен қашуды үйренеді. Бассейнды қоршап тұрған визуалды белгілер (мысалы, орындық немесе терезе) келесі әрекеттерде платформаны табуға көмектеседі. Егеуқырдың нақты оқиғаларды, белгілерді және орындарды пайдалануы – декларативтік есте сақтаудың барлық түрлері. Екі топ егеуқырлар бақыланады: зақымдануы жоқ бақылау тобы және гиппокамп зақымданулары бар тәжірибелік топ. Моррис жасаған бұл тапсырмада егеуқырлар 12 рет бірдей позицияда бассейнге орналастырылады. Әрбір әрекет уақыт бойынша тіркеледі және егеуқырдың бағыты жазылады. Гиппокамп зақымдалған егеуқырлар платформаны табысты табуға үйренеді. Егер бастапқы нүкте өзгертілсе, гиппокамп зақымдалған егеуқырлар әдетте платформаны таба алмайды. Алайда, бақылау тобындағы егеуқырлар оқу әрекеттері кезінде алған белгілерді пайдаланып платформаны таба алады. Бұл гиппокамптағы зақымдануға байланысты эпизодтық есте сақтау қалыптастыру мүмкін еместігімен байланысты. Бұл зерттеудің әсерлері амнезиясы бар адамдарда байқалуы мүмкін, бұл ұқсас жағдайларға таралатын эпизодтық есте сақтауды дамытуда гиппокамптың ролін көрсетеді. Медиалды уақытша ми бөлігінің құрылымдары алынғанда, жаңа семантикалық білім мен есте сақтау қалыптастыру қабілетімен бірге ұзақ мерзімді декларативтік есте сақтауға маңызды әсер етті. Молеисонның декларативтік есте сақтау мен басқа да оқу түрлері арасындағы айырмашылық алдымен моторлық оқуда байқалды. Молеисонның декларативтік есте сақтауы жұмыс істемеді, бұл Молеисон қайталауды бастау тапсырмасын аяқтағанда көрінді. Оның көрсеткіштері әрекеттерге қарай жақсарды, бірақ оның нәтижелері бақылау тобының көрсеткіштерінен төмен болды. Молеисонның жағдайында осы бастапқы тапсырманың нәтижелері есте сақтау, еске түсіру және тану сияқты басқа негізгі есте сақтау функцияларын қарастырғанда көрінеді. Р.Б. пациенті гиппокамптың декларативтік есте сақтаудағы ролін нығайтатын тағы бір клиникалық жағдай болды. Жүрек айналма операциясы кезінде ишемиялық эпизодтан кейін Р.Б. пациенті ауыр алға бағытталған амнезиямен оянды. IQ және танымдық қабілеттері бұзылмады, бірақ декларативтік есте сақтау тапшылығы байқалды (бірақ Молеисонның жағдайындағыдай емес). Өлгеннен кейін жасалған аутопсия Р.Б. пациентінің гиппокамптың бойындағы CA1 жасушасының екі жағында да зақымданулары бар екенін көрсетті.
Миндальді қабықтың зақымдануын зерттеу
Адольф, Кахилл және Шуль эмоционалдық оянудың материалды ұзақ мерзімді декларативтік жадқа енгізуді жеңілдететінін көрсеткен зерттеуді аяқтады. Олар екі жақты миндаль безі зақымдалған екі қатысушыны, сондай-ақ алты бақылау тобының қатысушысын және миы зақымдалған алты қатысушыны іріктеді. Барлық қатысушыларға он екі слайдтан тұратын серия көрсетілді, оларға сөздік қосымша берілді. Слайдтар эмоциялық әсер ету деңгейі бойынша әртүрлі болды – 1-ден 4-ке дейінгі және 9-дан 12-ге дейінгі слайдтарда эмоциялық емес мазмұн болды. 5-тен 8-ге дейінгі слайдтарда эмоциялық материал болды, ал жетінші слайдта ең күшті эмоциялық оянуды тудыратын сурет және сипаттама (автокөлік апатынан зардап шеккен адамның хирургиялық түрде жазылған аяқтарының суреті) болды.
Стресс
Стресс декларативтік естеліктерді еске түсіруге әсер етуі мүмкін. Лупиен және авторлар қатысушылардың 3 кезеңнен өтуін қамтитын зерттеуді аяқтады. Бірінші кезеңде сөздер жатталды, екінші кезеңде стрестік (қоғамдық сөйлеу) немесе стрестік емес жағдай (назар аудару тапсырмасы) болды, ал үшінші кезеңде қатысушылар бірінші кезеңде жаттап алған сөздерді еске түсіруі керек болды. Сөздерді жаттағаннан кейін стрестік жағдайды бастан өткерген қатысушыларда декларативтік есте сақтау қабілетінің төмендеу белгілері байқалды. Стрестік жағдайдан кейінгі еске түсіру нәтижелері, стрестік емес жағдайдан кейінгі нәтижелерге қарағанда нашар болды. Сондай-ақ, қатысушылардың стрестік жағдайға сілекейдегі кортизол деңгейінің артуымен жауап бергеніне байланысты нәтижелердің әртүрлі екені анықталды. Посттравматикалық стресс бұзылысы (ПТББ) дененің зардап шегуі, жарақат алу қаупі немесе өлімге алып келуі мүмкін қорқыныш, үрей немесе әлсіздік тудыратын травматикалық оқиғаға ұшырағаннан кейін пайда болады. ПТББ-дегі созылмалы стресс гиппокамп көлемінің азаюына және декларативтік есте сақтау тапшылығына себеп болады. Стресс есте сақтау, сыйлық беру, иммундық функция, метаболизм және түрлі ауруларға осалдық сияқты функцияларды өзгерте алады. Ауруға қатысты тәуекел, әсіресе психикалық ауруларға қатысты, себебі созылмалы немесе ауыр стресс бірнеше психикалық аурулардың жиі кездесетін тәуекел факторы болып табылады. Бір жүйе стрестің бес түрін бөліп көрсетеді: уақыт бойынша шектелген жедел стресс, қысқа мерзімді табиғи стресс, стрестік оқиғалар тізбегі, созылмалы стресс және қашықтағы стресс. Уақыт бойынша шектелген жедел стресс қысқа мерзімді қиындықтарды қамтиды, ал қысқа мерзімді табиғи стресс – қалыпты, бірақ бәрібір қиын оқиға болып табылады. Стрестік оқиғалар тізбегі – бұл стресс тудыратын фактор, ол кейін жақын болашақта стресс беруді жалғастырады. Созылмалы стресс ұзақ мерзімді стреске ұшыраумен байланысты, ал қашықтағы стресс – бірден әсер етпейтін стресс.
Миға әсер ететін нейрохимиялық факторлар
Кортизол – адам организміндегі негізгі глюкокортикоид. Мида ол гиппокамп пен префронталды қабықтың есте сақтау қабілетін реттейді. Глюкокортикоидтардың есте сақтау қалыптасуына қалай әсер ететінінің нақты молекулалық механизмі белгісіз болғанымен, гиппокамп пен префронталды қабықтағы глюкокортикоид рецепторларының болуы осы құрылымдардың көптеген нысаналарының бірі екенін көрсетеді. Тышқандарда лабиринтті үйренуге қатысты зерттеулер кеңістіктік ақпаратты кодтау үшін қолданылатын гиппокамп нейрондарының жиынтығының уақыт бойынша сол ретпен қайта жандануын анықтады. Сол сияқты, позитрон-эмиссиялық томография (ПЭТ) кеңістіктік оқытудан кейін баяу толқындық ұйқыда (SWS) гиппокамптың қайта жандануын көрсетті. Бұл зерттеулер жаңадан үйренген естеліктер ұйқы кезінде қайта жанданатынын және осы арқылы жаңа естелік іздері консолидацияланатынын көрсетеді. Сонымен қатар, зерттеушілер декларативтік есте сақтаудың консолидациялануына жататын үш түрлі ұйқыны (SWS, ұйқы шпінделі және REM) анықтады. Баяу толқындық ұйқы, көбінесе терең ұйқы деп аталады, декларативтік есте сақтаудың консолидациясында ең маңызды рөл атқарады және бұл талапты растайтын көптеген дәлелдер бар. Бір зерттеуде алғашқы 3,5 сағат ұйқы есте сақтау тапсырмаларын орындаудағы нәтижелерді жақсартатыны анықталды, себебі алғашқы екі сағат SWS-қа толы болады. Қосымша ұйқы бастапқы нәтижелерді арттырмайды. Осылайша, бұл зерттеу толық ұйқының есте сақтау қабілеті үшін міндетті емес екенін көрсетеді. Тағы бір зерттеуде ұйқы циклінің бірінші жартысында SWS-ты сезінген адамдар, сезінбегендерге қарағанда ақпаратты жақсырақ еске алатыны көрсетілді. Алайда, бұл ұйқы циклінің екінші жартысында тексерілген субъектілерге қатысты емес, себебі олар SWS-ты аз сезінеді. SWS-тың декларативтік есте сақтаудың консолидациясына қатысы бар екенін көрсететін тағы бір маңызды дәлел – ұйқысыздық сияқты патологиялық ұйқы жағдайлары бар адамдарда баяу толқындық ұйқының төмендеуі және ұйқы кезінде декларативтік есте сақтаудың бұзылуы байқалады. Тағы бір зерттеуде орта жастағы адамдардың жас топтарымен салыстырғанда есте сақтау қабілеті нашар екені анықталды. Бұл SWS-тың декларативтік есте сақтаудың нашар консолидациясымен байланысты екенін, бірақ жаспен байланысты емес екенін көрсетеді. Кейбір зерттеушілер 2-ші сатыдағы ұйқы кезінде пайда болатын мидың шақыруы – ұйқы шпінделінің декларативтік есте сақтаудың консолидациясын күшейтуде рөл атқаратынын ұсынады. Критиктер шақыру белсенділігінің интеллектпен оң байланысы бар екенін атап көрсетеді. Керісінше, Schabus және Gruber ұйқы шпінделі белсенділігінің жаңадан үйренген есте сақтаудың нәтижесімен ғана байланысты екенін, абсолютті нәтижемен емес екенін көрсетеді. Бұл ұйқы шпінделінің жақындағы есте сақтау іздерін консолидациялауға көмектесетінін, бірақ жалпы есте сақтау нәтижесін емес деген гипотезаны қолдайды. Ұйқы шпіндері мен декларативтік есте сақтаудың консолидациясы арасындағы байланыс әлі толыққанды түсініксіз. Бұл зерттеу ұйқының тек қана REM фазасында эмоционалды мәтіннің есте сақталуын жақсартатынын анықтады. Сол сияқты, Hu & Stylos Allen және басқалар эмоционалды және бейтарап суреттермен зерттеу жүргізіп, REM ұйқысы эмоционалды декларативтік естеліктердің консолидациясын жеңілдететінін қорытындылады. Ұйқының декларативтік есте сақтаудың консолидациясында белсенді рөл атқаратыны туралы пікірді барлық зерттеушілер бөліспейді. Мысалы, Ellenbogen және басқалар ұйқының декларативтік есте сақтауды ассоциативтік кедергілерден қорғайтынын айтады. Сонымен қатар, Wixted ұйқының декларативтік есте сақтаудың консолидациясындағы жалғыз рөлі – есте сақтаудың консолидациясы үшін қолайлы жағдай жасау ғана деп санайды. Мысалы, оянғанда адамдар көптеген ой-санамен шабуылдайды, бұл тиімді консолидацияға кедергі келтіреді. Алайда, ұйқы кезінде, кедергілер азайтылғанда, естеліктер ассоциативтік кедергісіз консолидациялана алады. Ұйқының консолидация үшін қолайлы жағдай жасай ма, әлде декларативтік есте сақтаудың консолидациясын белсенді түрде күшейте ме екенін нақты анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Субъект бұрынғы байланысты стимулдармен немесе тәжірибелермен байланыстырады. Бұл Фергус Крейк пен Роберт Локхарттың терең кодтау деп атаған нәрсесі. Осылайша естелік ұзақ сақталады және жақсы еске түседі. Ақпараттың кейіннен еске түсірілуі ақпараттың бастапқыда қалай өңделгеніне үлкен әсер етеді. Еске алу: Адам нақты ақпаратты өңдеуде белсенді рөл атқарғандықтан, оны өңдеуде пайдаланылған ішкі белгілер де спонтанды еске алуды бастау үшін қолданылуы мүмкін. Бұл ортаның сәйкес келуі мидың сол жақ төменгі маңдай бөлігі және гиппокамп деп аталатын аймақтарын белсендіретініне байланысты деп есептеледі.
Нейрологиялық құрылымдар
Бірнеше нейрондық құрылымдар нақты естелікке қатысқан деп саналады. Көпшілігі уақытша қабырғасында немесе оған тығыз байланысты, мысалы, миндаль безі, гиппокамп, уақытша қабырғадағы ринальды қабық және маңдайша қабық.
Травматикалық ми зақымдануы
Адам миының пластикалық қабілеттерімен танымал болғанымен, жас балаларда мидың жарақаттануы (ТМЖ) нақты есте сақтауға теріс әсер ететінін көрсететін деректер бар. Зерттеушілер ерте балалық шақта (яғни, сәбилік кезеңде) және кейінгі балалық шақта ми жарақаттарын алған балаларды зерттеді. Нәтижелерге сәйкес, кейінгі балалық шақта ауыр ТМЖ-ға ұшыраған балалардың нақты есте сақтау қабілеті нашарласа да, жасырын есте сақтау қабілеті сақталды. Сондай-ақ зерттеушілер ерте балалық шақта ауыр ТМЖ алған балалардың нақты және жасырын есте сақтау қабілеттерінің нашарлау қаупі артатындығын анықтады. Ауыр ТМЖ-ға ұшыраған балалардың нақты есте сақтау қабілеті нашарлауы мүмкін, бірақ ересектерде ауыр ТМЖ болған жағдайда нақты есте сақтау қабілетінің нашарлау мүмкіндігі әлдеқайда жоғары.
Есте сақтау қабілетінің төмендеуі
Альцгеймер ауруы нақты есте сақтауға күшті әсер етеді. Жеңіл когнитивтік бұзылу Альцгеймер ауруының ерте белгісі болып табылады. Есте сақтау қабілеті бұзылған адамдар көбінесе танымдық жаттығулар алады. Жақсылатылған функционалдық магнетизм-резонанстық томография (fMRI) арқылы жаттығудан кейін мидың белсенділігін қарағанда, нақты есте сақтаумен байланысты әртүрлі нейрондық жүйелердің белсенділігінің артуы байқалды. Альцгеймермен ауыратын адамдар жаңа тапсырмаларды оқып үйренуде қиындықтарға кезеседі. Дегенмен, тапсырма қайталап берілсе, олар белгілі бір жаңа білімді оқып үйреніп, есте сақтай алады. Бұл әсер ақпарат таныс болғанда анық байқалады. Альцгеймер ауруымен ауыратын адамға тапсырманы орындау кезінде көмектесу және қателіктер жасаудан сақтау қажет. Альцгеймер нақты кеңістіктік есте сақтауға да әсер етеді. Яғни, Альцгеймер ауруымен ауыратын адамдар бейтаныс ортада заттардың қайда орналасқанын есіне түсіруде қиындық сезінеді. Гиппокамп семантикалық және эпизодтық жадта белсенді екені көрсетілді. Альцгеймер ауруының әсері нақты есте сақтаудың эпизодтық бөлігінде көрінеді. Бұл коммуникация мәселелеріне алып келуі мүмкін. Бір зерттеуде Альцгеймермен ауыратын науқастардан әртүрлі кезеңдерге жататын әртүрлі заттарды атау сұралды. Нәтижелер олардың затты атау қабілетінің, затты қаншалықты жиі пайдаланғанына және оны алғаш рет қашан алғанына байланысты екенін көрсетті. Семантикалық жадқа тигізетін әсер музыка мен дыбыстарға да таралады. Альцгеймермен ауыратын науқастар бұрын естімеген әр түрлі мелодияларды ажыратуда қиындық көреді. Альцгеймермен ауыратын адамдар болашақ оқиғаларды көз алдында елестетуде де мәселелерге тап болады. Бұл болашаққа қатысты эпизодтық ойлаудың жетіспеушілігінен туындайды. Ересектерде және басқаларда есте сақтау қабілетінің төмендеуіне себеп болатын көптеген басқа да факторлар бар.
Танымал мәдениетте
Амнезия теледидар мен киноларда жиі көрсетіледі. Ең танымал мысалдардың кейбіреулері: Романтикалық комедия «50 алғашқы кездесу» (2004) фильмінде Адам Сэндлер Дрю Бэрримор сомдаған Люси Уитморға ғашық болатын ветеринар Генри Ротты ойнайды. Автокөлік апатынан соң қысқа мерзімді жадысын жоғалтқан Люси, ұйықтағанға дейін күнінің оқиғаларын ғана есінде сақтай алады. Ертеңгісіне оянғанда ол кешегі оқиғаларды есіне түсірмейді. Әдетте, осындай тәжірибелер декларативтік білімге айналып, оларды болашақта еске түсіруге мүмкіндік береді. Бұл фильмде амнезиямен ауыратын адамның жағдайы толыққанды бейнеленбесе де, көрермендерге амнезияның зиянды салдары туралы хабардар етуге көмектеседі. «Memento» (2000) фильмі Генри Молеасонның (H. M.) жағдайынан шабыттандырылған. Гай Пирс бас жарақатынан туындаған ауыр антероградты амнезиядан зардап шегетін бұрынғы сақтандыру инспекторының рөлін ойнайды. Басқа амнезиямен ауыратын адамдардан өзгеше, Леонард жеке басын және жарақат алғанға дейінгі оқиғаларды есінде сақтайды, бірақ жаңа жадтарды қалыптастыру қабілетін жоғалтады. Осы қабілеттің жоғалтылуы бас жарақатының мидың медиалды уақытша бөлігіне әсер еткенін көрсетеді, нәтижесінде ол декларативтік жадты қалыптастыра алмайды. «Немоны іздеу» мультфильмінде Дори есімді риф балығы жаңа жадтарды дамыта алмайды. Бұл оның жаңа ақпаратты, мысалы, есімдерді немесе бағыттарды үйренуіне немесе есте сақтауына кедергі келтіреді. Фильмде Доридің бұл кемшілігінің нақты себебі айтылмайды, бірақ оның жадты жоғалтуы амнезиямен күресіп жатқан адамдардың қиындықтарын дәл көрсетеді.
In the romantic comedy 50 First Dates (2004), Adam Sandler plays veterinarian Henry Roth, who falls for Lucy Whitmore, played by Drew Barrymore. Having lost her short term memory in a car crash, Lucy can only remember the current day's events until she falls asleep. When she wakes up the next morning, she has no recollection of the previous day's experiences. Those experiences would normally be transferred into declarative knowledge and allow them to be recalled in the future. The movie is not the most accurate representation of a true amnesic patient, but it is useful to inform viewers of the detrimental effects of amnesia. Memento (2000) a film inspired by the case of Henry Molaison (H. M.). Guy Pearce plays a former insurance investigator suffering from severe anterograde amnesia, which was caused by a head injury. Unlike most other amnesiacs, Leonard retains his identity and the memories of events that occurred before the injury but has lost all ability to form new memories. That loss of ability indicates that the head injury affected the medial temporal lobe of the brain, which has resulted in his inability to form declarative memory. Finding Nemo features a reef fish named Dory with an inability to develop declarative memory. That prevents her from learning or retaining any new information such as names or directions. The exact origin of Dory's impairment is not mentioned in the film, but her memory loss accurately portrays the difficulties facing amnesiacs.