Кіріспе

Таулантилер немесе Таулантиандар («құбыжықтар»; көне грекше: Ταυλάντιοι, немесе Χελιδόνιοι, ; Taulantii) – Оңтүстік Ильрияның Адриатика теңізі жағалауында өмір сүрген иллирий халқы. Олар әр түрлі кезеңдерде Дрин (Дрилон) және Вьоса (Аоос) өзендері арасындағы кең жазықтықты бақылап отырды. Олардың орталық аймағы – қазіргі Тирана қаласына сай келетін Эпидамнос-Дыррахионның ішкі аймағы, сондай-ақ Мат және Шкумбин (Генус) өзендері арасындағы аймақтарды қамтыды. Таулантилер – ең ерте кезде тарихқа енген иллирийлік халықтардың бірі, Оңтүстік Ильрияда қуатты мемлекет құрған. Олар иллирий тарихына зор үлес қосып, антикалық дәуірдегі тарихшылардың көптеген еңбектерінде орын алды.

Атауы

Таулантилер, энеттермен бірге, ерте грек тарихнамасында иллирийлер деп есептелген ең көне халықтардың бірі болып табылады. Таулантилерді алғаш рет ежелгі грек жазушысы Милеттік Гекатаев б.з.б. 6 ғасырында жазбаға түсірген. Таулантилер туралы ежелгі авторлардың еңбектерінде жиі айтылады, олар македониялықтармен, эпироттармен және Иллирия жағалауындағы ежелгі грек колонияларына қарсы жүргізген көптеген соғыстарды сипаттаған. Мысалы, оларды Фукидид, Полибий, Диодор Сицилийлік, Тит Ливий, Плиний Егде және Аппиан есімдерімен атаған. Гекатаев та Таулантилерге көршілес тайпаның аты ретінде Chelidonioi этнонимін жазған. Бұл атау Таулантилердің (χελιδών) аудармасы болып табылады, ол ежелгі грек тілінде "құйрықшаян" дегенді білдіреді. Бұл атау иллириялық халықтар арасында кең таралған жануарларға табыну (тотемизм) дәстүрін көрсетеді. Гекатаев Келидоний тайпасы Сесаретийлердің (Σεσαρήθιοι) солтүстігінде мекендегенін хабарлаған. Одан әрі, ол Сесаретос (Σεσάρηθος) Таулантия қаласы болғанын және оның этниконы Сесаретиои болғанын мәлімдеген. Кейбір болжамдарға сәйкес, Chelidonioi атауы экзоним болуы мүмкін, және Гекатаев екі тайпаны жаңылысқан, яғни жергілікті тайпаның атын грек отарлаушылары Эпидамноста иллирия тілінен аударғаннан кейін, Chelidones этнонимі Эпидамностағы Тауланти халқына қабылданып, ал Тауланти этнонимі көршілес Тауланти халқының аты ретінде қолданыла берді. Аппианның (б.з. 2 ғасыры) хабарлауынша, мифологиялық дәстүрге сәйкес, Таулантилер Оңтүстік Иллирия тайпаларының бірі болды, олар барлық иллириялық халықтардың атасы – Иллирийдің бірінші ұрпағынан өз аттарын алған.

География

Таулантилер оңтүстік Иллирияның оңтүстік-шығыс Адриатика жағалауында және Иония теңізінде (қазіргі Албания) өмір сүрді, әр түрлі уақытта Дрин мен Аус өзендері арасындағы жазықтың көп бөлігін бақылады. Алғашқы кезде Таулантилер Дрин өзенінің солтүстік бөлігінде қоныстанды, кейін Эпидамнос-Диррахион және Аполлония қалаларының маңында және аумағында өмір сүрді. Олардың жері қазіргі Тирана аймағында және Мати және Шкумбин өзендері арасындағы аймақта орналасқан. Шығысында Партини, оңтүстік-шығысында Биллион тайпалары тұрды. Партинилер, б.з.д. 3 ғасырдың соңында Рим одақтастары ретінде алғаш рет пайда болғанға дейін, Тауланти халықтарының бір бөлігі болған болуы мүмкін. Олар шығысында Дассареттермен, солтүстік-шығысында Пенестаелермен көрші болды. Гекатаев (б.з.д. 6 ғасыр) айтуынша, Келидонийлердің көршілері болған Абри немесе Аброй тайпасы да Тауланти халықтарының құрамында болған болуы мүмкін. Псевдо-Скилакстың мәліметтерінде Таулантилердің Аполлония аумағына дейінгі кеңеюі толыққанды көрсетілмеген. Таулантилердің оңтүстік шекарасы Виоса, ал солтүстік шекарасы Мати өзенімен белгіленген. Ливий мен Плиний оларды бірдей жерде орналастырған, бірақ Птолемейдің сөзіне сүйенсек, Аулон (Влоре) Тауланти аумағында жатқан, бұл осы халықтың оңтүстікке қарай, Аполлония аумағын қоса кеңейгенін көрсетеді. Рим дәуірінде мұндай оңтүстікке қарай кеңею, осы аймақты қамтыған Рим азаматтық соғыстары аяқталғанға дейін мүмкін болмады.

Ерте темір дәуірі

Таулантилер – ежелгі заманнан белгілі Иллирия тайпаларының бірі. Эпидамнос-Дыррахион орнындағы Таулантия қонысы б.з.б. 10 ғасырдан бұрын пайда болған деп есептеледі. Осы жерді жаулап алғаннан кейін, Иллирия тайпалары Адриатика теңізінің шығыс жағалауын қысып, Италияға, Эпидамнос-Дыррахион аймағынан Апулиядағы Бариге қарай, тиімді өту үшін аттанған болуы мүмкін. Эпидамнос-Дыррахион аймағына қоныстанғаннан кейін, Таулантилер бұрынғы тұрғындары бригтерді ығыстырған секілді. Тағы бір ежелгі дәстүр бойынша, Таулантилер Партиндерді алмастырды, олар жағалаудағы жерлерін жоғалтып, ішкі аймақтарға қарай ығыстырылды.

Архаикалық кезең

Б.з.д. 9-ғасырдың басында либурндер өздерінің билігін оңтүстікке қарай кеңейтіп, Эпидамнос-Диррахион орналасқан жерді басып алды, таулантилерді қуды. Сол кезеңде таулантилер оңтүстікке қарай жылжып, Малакастер жазығын, Аус өзенінің сағасына дейін бақылауға алды. Б.з.д. 678-640 жылдар аралығында Аргей I билеген Македонияға иллириялықтардың шапқыншылығын сипаттаған тарихшы Полиэн (б.з.д. 2-ғасыр) Иллириядағы ең көне патша деп есептелетін Галаурус немесе Галабрус туралы айтты, ол таулантилердің билеушісі және б.з.д. 7-ғасырдың соңында билік құрған. Кейбір ғалымдар Полиэннің бұл мәліметінің сенімділігін күмәнді деп санайды. Бұл есеп тарихи тұрғыдан дұрыс болса да, Полиэннің анекдотқа деген қызығушылығына қарамастан, егер Аргей I билік ету мерзімін анықтауда қазіргі заманғы зерттеулер дұрыс болса, б.з.д. 7-ғасырдың басында македониялықтар мен иллириялықтар арасындағы зор дұшмандық туралы ежелгі заманда кең таралған пікірді көрсетеді. Коринфтіктер мен белгілі бір иллирия тайпалары арасында достық қарым-қатынас орнады. Б.з.д. 7-ғасырда таулантилер либурндерге қарсы соғыста Коринф пен Коркирадан көмек сұрады. Либурндер жеңіліске ұшырап, аймақтан қуылғаннан кейін, коркирейлер б.з.д. 627 жылы Эпидамнос қаласындағы иллириялық жағалауға қабылданды, жергілікті халықпен араласып, портқа үлкен сауда жүйесін құрды. Қала Эпидамнос-Диррахион деп аталды, бұл есімнің екі варвар/иллирия билеушісіне байланысты болғаны айтылады. Екі есімнің болуы, болжам бойынша, төбелерде (Эпидамнос) орналасқан бұрынғы иллириялық қонысқа және бұрын лагуна болған, теңізбен байланысы бар жазыққа байланысты, ол табиғи бейіт (Диррахион) құруға қолайлы жағдай жасады. Сондықтан қала теңізбен қоршалған тар мүйісте орналасқан, ол қалаға арал сияқты көрініс берді. Бұл жерде гүлденген сауда орталығы пайда болды және қала жылдам өсті. Ол шамамен екі ғасыр бойы дамыды, негізінен көршілес иллириялықтармен сауда-саттық есебінен, оны «сатушы» деп аталатын бір шенеунік басқарды. Бұл шенеунік жыл сайын Эпидамнос тұрғындарының лайықты деп танығандарынан таңдалып алынды. Тарихшы Юстин (б.з.д. 2-ғасыр) Македония билеушісі Аэроп I бала кезінде болған кезде (б.з.д. 6-ғасыр шамасында) иллириялықтар Македонияға сәтті шабуыл жасады, олардың шабуылына қарсы тұру үшін бала билеушіні шайқасқа алып шықты, оның қатысуынан олар көмек алып, алғашқы жеңілісті өтеді. Юстин мәліметінде Македонияға шабуыл жасаған нақты иллирия тайпасы немесе тайпалар тобының аты көрсетілмеген, бірақ олар Энхелейлер болған болуы мүмкін, олардың билігі сол кезде Лихнид көлінің маңында орналасқан, немесе Таулантилер, олар батысқа қарай, Эпидамнос пен Аполлонияның маңындағы жағалау аймағында орналасқан. Агиададағы Аргеадтарға қарсы иллириялық шабуылдар линкестис, орестис және эордаия, элимея және тимфеяның жоғарғы македониялық аймақтарына да қатысқанын көрсетеді, өйткені олар иллириялық аумақ пен аргеад жерлері арасында орналасқан.

Классикалық кезең

Таулантилер б.з.д. V-IV-III ғасырлар аралығында Іллірия тарихында маңызды рөл атқарды, әсіресе Эпидамнос-Дыррахион тарихында, олар оның көршілері ғана емес, сонымен қатар халқының бір бөлігі болды. Эпидамниандықтар Эпидамносты қоршап тұрған жергілікті халықтың ықпалынан қашып, сауда судьясы (полет) лауазымын құрғанмен, бұл көрші Иллириялықтардың қаланың ішкі істеріне араласуына толыққанды кедерес бола алмады. Эпидамнос конституциясы бастапқыда олигархиялық болды, және көптеген тұрғындар азамат емес еді. Б.з.д. 435 жылы қала демократиялық және аристократиялық фракциялар арасындағы қатал азаматтық соғыстан зардап шекті. Демократтар билікті басып алғаннан кейін, қуғынға ұшыраған олигархтар көршілес Таулантилермен бірігіп, қаланы қайтарып алуға тырысты. Иллириялықтар қаланы қоршап алып, айналағы аймақты басып алып, қала экономикасына елеулі зиян келтірді. Туындаған әлеуметтік дағдарыс екі ана қаланың араласуына әкелді: Коринф демократтардың жағында, ал Коркира аристократтар мен жергілікті Иллириялықтардың жағында болды. Коркира Коринфке қарсы теңіз шайқасында жеңіске жетіп, Эпидамносты басып алып, демократтарды қуды. Теңіз шайқасынан кейін Делиан лигасының жетекшісі Афина Коркиралықтардың жағына қосылды, себебі Коринф Пелопоннес лигасы аясында Спартамен одақтас болған еді. Бұл Фукидидтің баяндамасы бойынша Пелопоннес соғысының себебі болды. Жақсы куәландырылған тарихи кезеңде Таулантия патшалығы Глаукия билігі тұсында, б.з.д. 335-295 жылдары өркендеген кезеңге жетті. Глаукия одаққа кіріп, Александр Македонскийге қарсы көтерілген Бардилис ұлы Клейтус басқаратын тағы бір Иллириялық династияның ісіне қосылды, Пэлиумды қоршау кезінде (б.з.д. 335 ж.). Алайда, екеуі де жеңіліске ұшырады, және Клейтус Таулантия аумағына паналауға мәжбүр болды. Клейтус Иллириялықтарынан айырмашылығы, патша Глаукия және Таулантилер Македониялық үстемдікті қабылдамады және тәуелсіздіктерін сақтап қалды.

Эллиндік кезең

323 жылдан кейін Эпидамн Диррахиум Кассандр бастаған македониялықтардың Иллириядағы араласуына қатысты, ол Глаукия басқарған иллириялықтармен қақтығысты. 314 жылы македониялық патша қаланы басып алды, бірақ ол орнатқан гарнизонды иллириялық патша мен коркиралықтар қоршап алып, ығыстырып шығарды. 312 жылы Кассандрдың аймақтағы тағы бір сәтсіз шабуылынан кейін қала Глаукияның қорғауына өтті. Бұл оқиғалар македониялықтардың Адриатика жағалауындағы шамамен бір ғасырлық үстемдігінің аяқталуын білдірді. Таулантилер Македония мен Эпир арасындағы күреске қатысты, себебі иллириялық патша Глаукиас оның әкесі Эакидтің моллоссиялықтардан қуылғаннан кейін нәсібі Пиррге пана берді. Пиррді Глаукияның әйелі Берея тәрбиеледі, ол Эакид әулетінен шыққан еді. Эакидтер, аргеадтар сияқты, иллириялықтармен қарым-қатынастарын кейде некелесу арқылы жақсартқан көрінеді. Пирр Глаукиямен он жыл бірге өмір сүрді және тіпті иллириялық патша оны ұлы ретінде қабылдаған болуы мүмкін. 306 жылы Глаукиас Пиррді Эпир тағына отырғызды, ол 302 жылы асырап алған бауырларының (Глаукияның ұлы) біреуінің үйлену тойына қатысқанға дейін иллириялықтардың көмегімен билік жүргізді. Пиррдің болмауынан кейін молоссиялықтар оның орнына Эакид әулетінен шыққан Неоптолемді тағайындады. Пирр Неоптолемді өлтіріп, тағын қайтарып алды. Эпир патшасы болған Пирр иллириялық тайпалармен некелесу арқылы байланысын нығайтты. 290 және 280 жылдары Пирр Глаукияның отбасымен ұзақ және тығыз қарым-қатынаста болғандықтан және Бардилис II-нің қызы, иллириялық принцесса Бирценнаға үйленгендіктен, Оңтүстік Иллирияда билігін орнатты. Береяның Глаукиямен некесі және Пиррдің иллириялықтармен байланысы, Иллирия мен Эпир аймандарының ұзаққа созылған ежелгі байланыстарын көрсетеді. Глаукия билігінен кейін Таулантия аумағының бір бөлігі Пиррдің Эпир мемлекетіне, ал қалған бөлігі Оңтүстік Иллирияда құрылған басқа иллириялық патшалықтарға қосылды. 280 жылдан бастап Глаукияның ізбасары Монуний, ал одан кейін оның мұрагері және, мүмкін, ұлы Митилос Диррахионда патшаның есімі мен қаланың символы бейнеленген күміс және қола монеталар шығарды. Олардың монеталарын Диррахион қаласындағы монета соғу орындарында соғуы олардың қалаға белгілі бір дәрежеде билік еткенін көрсетеді. Митилдің басшылығындағы иллириялықтар Пиррдің ұлы Александр II басқарған эпироттармен қақтығысты, бұл туралы Помпей Трог (б.з.д. I ғасыр) және Фронтин (б.з. I ғасыр) хабарлады.

Рим дәуірі

Ливийдің (б.з.д. 1 ғасыр) мәлімдемесіне сәйкес, үшінші Иллирия соғысында римдіктердің 167 жылғы жеңісінен кейін Рим сенаты "Issenses et Taulantios, Dassaretiorum Pirustas, Rhizonitas, Olciniatas" тайпаларына бостандық беруге шешім қабылдады. Бұл тайпалар Иллирия (Лебеатан) патшасы Гентийді жеңіліске ұшырағанға дейін тастағандықтары үшін Римнің құрметіне ие болды және содан кейін тәуелсіз саяси бірліктер ретінде қала берді. Осыған ұқсас себеппен Даорси тайпасы да иммунитет алды, ал Скодра, Дассарен және Селептан тұрғындары, сондай-ақ басқа да иллирийліктер салықтың жартысын төлеуге міндетті болды. Таулантилер б.з.д. 35-33 жылдары Октавиан жүргізген Иллирия соғысында жеңілген иллирий тайпаларының бірі ретінде танылады. Олар Оксиаи, Пертинтате, Батиатате, Камбаеи, Цинамбри, Мерромени және Пириссаеи сияқты басқа иллириялық тайпалармен бірге есімдері аталады. Октавиан оларды, мүмкін, Брундизийден және, мүмкін, Римнің Иллириядағы әскери базаларынан жасалған бір әскери жорықта жеңді. Таулантилер Диррахиум мен Аполлонияның ішкі аймағында орналасқандықтан, Октавиан әскері Марк Антонийге қарасты аймақтық биліктерге қатысты. Октавианның Иллирия соғысындағы мақсаттарының бірі, әлдебір Лисс, Диррахиум және Аполлонияның оңтүстік-шығыс Адриатикадағы портын бақылауға алу болды. Октавиан Диррахиумға ерекше қызығушылық танытты, себебі ол ең маңызды порт болды және кейіннен Октавиан флотының маңызды теңіз базасына айналды.

Тіл

Тауланти тайпасы қолданған тіл қазіргі лингвистикада оңтүстік Иллирия ономастикалық аймағына жатқызылады. Олар қоныстанған жер, қазіргі ғылымда Иллирия тілінің түпкілікті орталығы деп есептеледі.

Ас мәзірі

Абрилер, таулантилердің солтүстік тобы, ежелгі грек жазушыларына балдан шие дайындау өнерімен белгілі болған.