Кіріспе
Ауру түрлері
Вирустық геморрагиялық қызбалар (ВГЖ) – жануарлар мен адамдарда кездесетін әртүрлі аурулардың тобы. ВГЖ-ға РНК вирустарының бес түрлі туысы себеп болуы мүмкін: Filoviridae, Flaviviridae, Rhabdoviridae туыстары және Bunyavirales ордерінің Arenaviridae және Hantaviridae сияқты бірнеше туыс топтары. ВГЖ-ның барлық түрлері қызба мен қан кету бұзылыстарымен сипатталады, және олардың көптеген жағдайларда жоғары қызбаға, шокқа және өлімге әкелуі мүмкін. Кейбір ВГЖ қоздырғыштары салыстырмалы түрде жеңіл ауруларды тудырады, мысалы, скандинавиялық нефропатия эпидемиясы (хантавирус), ал басқалары, мысалы, Эбола вирусы, өмірге қауіпті, ауыр ауруларды тудыруы мүмкін.
Патофизиология
Геморрагиялық қызбаның әртүрлі вирустары денеге әртүрлі әсер етеді, нәтижесінде әртүрлі белгілер пайда болады. Көптеген Геморрагиялық қызбаларда (ГҚ) симптомдарға бірнеше механизмдердің ықпал етуі мүмкін, соның ішінде бауыр зақымдануы, таралған интраваскулярлық коагуляция (ТИК) және сүйек кемігінің дисфункциясы. ТИК кезінде бүкіл денедегі қан тамырларында ұсақ қан тіршіктері пайда болады, бұл қан ағынынан қан тоқтатуға қажетті тромбоциттерді алып тастайды және қан тоқтату қабілетін азайтады. ТИК Рифт-Валли, Марбург және Эбола қызбаларында қан кетуге себепші болады деп есептеледі. Филовирустық геморрагиялық қызбаның патогенезінің төрт жалпы механизмі бар. Бірінші механизм – макрофагтар мен дендриттік жасушалардың (антигенді ұсынатын жасушалардың) жауабын басу арқылы вирус таралуы. Екінші механизм – антигенге спецификалық иммундық жауаптың алдын алу. Үшінші механизм – лимфоциттердің апоптозы. Төртінші механизм – инфекцияланған макрофагтардың токсикалық цитокиндермен өзара әрекеттесуі, нәтижесінде диапедез және коагуляция жетіспеушілігі пайда болады. Қан тамырлары тұрғысынан алғанда, вирус қан тамырларының эндотелиялық жасушаларын жұқтырады, бұл VE-кадерин-катенин кешенінің (жасушалардың жабысуында маңызды белок) қайта ұйымдастырылуына әкеледі. Бұл қайта ұйымдастыру эндотелий жасушаларында жасушааралық кеңістіктерді тудырады. Бұл кеңістіктер эндотелийдің өткізгіштігін арттырып, қанның қан тамырлары жүйесінен шығуына мүмкіндік береді. Бір вирусқа жұқтырған науқастар арасындағы айырмашылықтардың себептері белгісіз, бірақ вирус-иесінің өзара әрекеттесуінің күрделі жүйесінен туындайды. Денге қызуы антиденеге тәуелді күшейту арқылы екінші инфекция кезінде күштірек болады. Алғашқы инфекциядан кейін макрофагтардың жасушалық мембраналарында денге вирусына қарсы антиденелер пайда болады. Осы антиденелерге байланысу арқылы денге вирустары екінші инфекциядан кейін макрофагтарды жақсырақ жұқтыра алады, осылайша иммундық жүйенің инфекциямен күресу қабілетін төмендетеді.
Диагностика
Қатаң диагноз көбінесе, жоғары деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік шаралары бар анықтамалық зертханада қойылады. Зертханалық тексерулер нәтижелері вирустарға қарай сәл өзгеше болуы мүмкін, бірақ жалпы алғанда, ақ қан клеткаларының (әсіресе лимфоциттердің) жалпы санының төмендеуі, тромбоциттер санының азаюы, қан сарысуындағы бауыр ферменттерінің артуы және протромбин (ПТ) мен белсенді ішінара тромбопластин уақытының (ПТТ) ұзаруы арқылы өлшенетін қанның ұю қабілетінің төмендеуі байқалады. Гематокрит деңгейі жоғарылауы мүмкін. Қан сарысуындағы мочевина мен креатиннің көрсеткіштері артуы мүмкін, бірақ бұл науқастың гидратациялық жағдайына байланысты. Қан тоқтау уақыты ұзаруға бейім.
Алдын алу
Сары қызылша және Эбола вакциналарын қоспағанда, геморрагиялық қызбаға (ВГҚ) байланысты вирустарға қарсы вакциналар көбінесе қолжетімсіз. Кейбір буниявирустар мен аренавирустар тудырған инфекцияларға қатысты профилактикалық рибавирин тиімді болуы мүмкін. ВГҚ оқшаулау ережелерінде ВГҚ жұқтырған барлық науқастарға (денге қызбалы науқастардан басқа) қатаң контактілік сақтық шараларын қолдану қажет, оларға қол гигиенасы, екі жұп қолғап, халат, аяқ киім мен аяқ жамылғылары, сондай-ақ бет қалқаны немесе қорғау көзілдірігі кіреді. Ласса, CCHF, Эбола және Марбург вирустары аурухана ішінде таралуға (нозокомиалды таралу) аса бейім болуы мүмкін. Әуе арқылы жұғудан сақтану шараларын қолдану керек, оның ішінде кемінде, сынақтан өткен, HEPA сүзгісі бар респиратор (мысалы, N95 маскасы), аккумуляторлық, ауаны тазартатын респиратор немесе ВГҚ науқасынан 1,8 метр (алты фут) қашықтықта жұмыс істейтін қызметкерлерге арналған арнайы ауамен жабдықталған респиратор қолданылуы тиіс. Науқастар тобын бөлек ғимаратқа немесе жекеленген ауа алмасу жүйесі бар палатаға бөліп орналастыру керек. Қоршаған ортаны дезинфекциялау әдетте гипохлорит (мысалы, ағартқыш) немесе фенолды дезинфекциялық құралдармен жүргізіледі.
Менеджмент
ВГФ науқастарын емдеуде қарқынды күтім қажет болуы мүмкін. Буньявиридтер және аренавиридтер инфекцияларында (әсіресе Ласса қызуы, РВФ, КГКЖ және Ескі әлем хантавирусынан туындаған HFRS) интравенозды рибавиринмен антивирустік терапия тиімді болуы мүмкін және АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) бекіткен IND эксперименталды протоколы бойынша ғана қолданылуы керек. Интерферон Аргентина немесе Боливия геморрагиялық қызуында тиімді болуы мүмкін (бұл препарат тек IND ретінде қолжетімді).
Биологиялық соғыс әлеуеті
ВГВ вирустары әр түрлі жолдармен таралады. Кейбіреулері тыныс жолдары арқылы адамға жұғуы мүмкін. Әскери медициналық жоспарлаушылар бұл вирустың аэрозоль түрінде таралуы, қару ретінде қолданылуы, сондай-ақ қару ретінде пайдаланылуы мүмкін ұқсас факторлармен шатастырылу қаупі бар деп есептейді.