Кіріспе

Ағылшын сәулетшісі (1704–1754) XVIII ғасырдағы ағылшын сәулетшісі.

Джон Вуд, Үлкен (1704 – 23 мамыр 1754) – негізінен Бат қаласында жұмыс істеген ағылшын сәулетшісі. 1740 жылы ол Стоунхендж және Стэнтон Дрю тас шеңберлерін зерттеді. Кейіннен ол Бладуд және неодруидизм туралы көп жазды. Кейбір жобаларының себебінен ол масондықтардың алғашқы жылдарында қатысқан деген пікір бар. Баттағы оның танымал жұмыстары: Сент-Джон ауруханасы, Куинс-сквер, Приор-парк, Корольдік минералды су ауруханасы, Солтүстік және Оңтүстік эспланадалар және Цирк. Вуд Баттан тыс жерлерде де маңызды ғимараттарды жобалаған, олардың ішінде Лландафф соборын қайта құру, Бакленд үйі, Бристольдегі Биржа және Ливерпуль қалалық үйі бар. Николаус Певснер оны «сол кездегі ең көрнекті сәулетшілердің бірі» деп сипаттаған.

Ерте өмір

Вуд Бат қаласына жақын Твертон ауылында дүниеге келді және Сент-Джеймс шіркеуінде (қазір бұзылған) крещениеден өтті. Ол Король Эдуард мектебінде жақсы, бірақ қарапайым білім алды. Оның әкесі Джордж – жергілікті құрылысшы болған. Өспірім шағы мен жиырма жасына дейін Вуд Роберт Бенсонның, Йоркширдегі Брамхам Парк иелігіндегі бірінші Бингли баронының қызметінде жұмыс істеді. Содан кейін ол Лондондағы Кавендиштің жеріндегі спекулятивтік құрылыстарға қатысты.

Стиль және көзқарас

Оқу, жерді аралау және тәжірибе арқылы Вуд өзінің ерекше идеяларын дамытып, туған қаласы үшін осыншама зор мақсатты көздеген бас жоспар жасады, оның ауқымы көзді алады. Вуд Батты Англияның ең маңызды және танымал қалаларының бірі ретінде, бұрынғы ежелгі даңқына қайтаруды көздеді. 1725 жылы ол туған қаласына амбициялық жоспар жасады, бірақ қарсылықтарға байланысты оны қала қабырғаларының сыртында жүзеге асырды. Вуд қалаға ерекше бейне жасады, ол Баттың қазіргі танымалдылығына зор үлес қосты.

Спекулятивті құрылыс

Куин-скверде Вуд Бат қаласына спекулятивті құрылыс енгізді. Бұл Вудтың Роберт Гейден жерді жылына 137 фунт стерлингке жалға алып, қасбеттерін жобалап, жерді жеке құрылыс учаскелеріне бөліп, содан кейін басқа жеке құрылысшыларға немесе тас қалаушыларға жалға бергенін білдірді. Олар қабырғаларды және шатырды орнатуға екі жыл мерзім алды, одан кейін жоғарырақ жалдау төлемі қажет болды. Бат қаласы дамып жатқандықтан, көптеген учаскелер екі жылдың ішінде резервтелді, бұл құрылысшыға үйді аяқтау үшін қажетті табыс әкелді. Нәтижесінде Вуд үшін жұмыс көлемі мен тәуекел азайды; сонымен қатар ол жылына 305 фунт стерлинг жалдау ақысын алып, 168 фунт стерлинг таза пайда тапты, бұл бүгінгі күнгі орташа жалақымен шамамен 306 000 фунт стерлингке тең. (1727–28) Куин-сквер (1728–36), Приор Парк (1734–41), Корольдік минералды су ауруханасы (1738–42), Солтүстік (1740) және Оңтүстік парадтары (1743–48), Цирк (1754–68) және басқа да маңызды үйлер, олардың көпшілігі I санаттағы ғимараттар болып табылады. 1716 жылы сәулетші Уильям Киллигруға 1180 жылға дейін тарихы бар Сент-Джон ауруханасын қайта жаңарту жұмысы тапсырылды, оны епископ Реджинальд Фитц Джоселин құрғандықтан, ол Англиядағы ең көне қайырымдылық үйлерінің бірі саналады. Құрылыс 1727 жылдан кейін де жалғасты, ал Джон Вуд, Үлкен, 23 жасында Баттағы алғашқы жұмысы ретінде осы жобаны қолға алды. Дегенмен, оның бұл жобада қолданған сәнді безендіру стилі Баттағы басқа да ғимараттарында кездеспейді. Вуд өзінің "Баттың болашағына қатысты эссесінде" былай деп жазады: «Аллен мырза Лиллипут аллеясындағы үйінің солтүстік жағына қосымша салғанда, ол ескі ғимаратты бір қабатқа көтеріп, жаңартты; ол негізіндегі қабаттан және оның үстіндегі екі қабаттан тұрады, ал оның үстінде алтыншы санаттағы үйді құратын шатыр орналасқан, бұл менің қаламыздың үйлері үшін ұсынған ең сәнді жобаның үлгісі болды». Куин-сквер Вудтың алғашқы спекулятивті жобасы болды. Вуд алаңдағы үйдің бірінде тұрды. 21–27 нөмірлер солтүстік жағын құрайды, оны Николаус Певснер «1730 жылға дейінгі Англиядағы ең әдемі Палладиандық композициялардың бірі» деп сипаттаған. Батыс жағы (14–18 және 18A, 19 және 20 нөмірлер) 1830 жылы Джон Пинч жобалаған, ол Вудтың бастапқы дизайнынан өзгеше, себебі орталық бөлігі неоклассикалық стильде салынған. 16–18 нөмірлерде қазір Бат Корольдік әдеби және ғылыми институты орналасқан. Оңтүстік жағы (5–13 нөмірлер), бастапқыда ашық қалдырылған, қазір қонақ үйге айналдырылған. 1742 жылы Вуд Бат қаласының мэрі Ральф Аллен үшін қалаға көрінетін төбеде үй салуға шақырылды. Бұл ғимарат I санаттағы мұражай болып саналады және 1830 жылдан бері Приор Парк колледжіне қызмет етеді. 1860 жылы салынған ғимараттың фасадында Бат тасынан жасалған, мейірімді самариялықтың танымы туралы сурет бейнеленген әдемі фронтон орналасқан. Солтүстік парад Корольдік форумды салу жобасының бір бөлігі болды, оған Оңтүстік парад, Пьерпонт және Герцог көшелері де кірді, бұл жоба Куин-скверге ұқсас болғанымен, аяқталмады. Вуд Бат тасынан жасалған қасбетті жобалады, ал содан кейін әртүрлі құрылысшылар әртүрлі интерьерлермен және артқы жағымен жұмысты аяқтады. Вуд-стрит 1778 жылы салынды және I санаттағы мұражай болып танылды. Көше Джон Вуд, Үлкеннің жобалауымен және Томас Болдуиннің іргелес Куин-сквермен бірдей стильде салған. Оның соңғы шедеврі Баттың ескі қала қабырғаларының сыртындағы Бартон Майдандысында салынған Цирк болды, бірақ ол жоспарларын жүзеге асыруға үлкермеді, себебі алғашқы тас қаланғаннан кейін үш айдан кейін қайтыс болды. Осы жобаны Джон Вуд, Кіші, оның ұлы аяқтады. Вудтың шабыты Римдегі Колизейден келді, бірақ Колизей сырттан көрінетіндей етіп салынған, ал Цирк ішке қарай бағытталған. Сәнді қисық қасбеттерде үш классикалық ордер (грек дорикалық, римдік/композиттік және коринфтік) бірінің үстіне бірі орналасқан. Дорикалық антаблетураның фризі ауыспалы триглифтермен және 525 бейнелі эмблемалармен, оның ішінде жыландармен, теңіз символдарымен, өнер мен ғылымды бейнелейтін белгілермен және масондық символдармен безендірілген. Парапет тас бұршақтармен әшекейленген. Ол қалалық үйлердің қатарын қалайша қадірлі, тіпті сарайлық деңгейге көтеруге болатынын көрсетті. Біркелкі қасбеттер мен ырғақты пропорцияларды қолдану, қатесіз симметрияның классикалық қағидаларымен үйлесімде, қаланың барлық бөлігінде сақталды.

Батт сыртындағы сәулет

Вуд сонымен қатар Баттан тыс жерлердегі маңызды ғимараттарды, 1734–1749 жылдар аралығында Лландафф соборын қайта жаңартуды, 1749–54 жылдар аралығында Бристольдегі Биржаны жобалаған. Вудтың Лландафф соборын қайта жаңарту жұмысы «Италия ғибадатханасы» деген атқа ие болды. Ол жүз жыл бойы пайдаланылды, бірақ толыққан толық аяқталған жоқ және қазірде тек бірнеше тас ғана қалды. 1749 және 1754 жылдар аралығында Вудтың жобасы бойынша Ливерпуль қалалық үйі салынды, ол жақын жердегі бұрынғы қалалық үйдің орнына келді. 1785 жылы Джеймс Уайатт жобалаған солтүстікке қарайғы кеңейтім қосылды. Бірінші қабат алмасу орталығы ретінде пайдаланылды, ал жоғары қабатта кеңес бөлмесі және басқа да кеңселер орналасқан. 1795 жылы болған өрттен кейін ғимарат көбінесе қайта салынды, ал Джеймс Уайатт портал мен күмбезді қосты, сонымен қатар интерьерді қайта жобалады. Бакленд үйі – 1757 жылы салынған үлкен георгиандық сарай және Оксфордширдегі Бакленд әулеттік үйі. Сэр Роберт Трокмортон, Коутонның төртінші баронеті, оны аң аулау үйі және демалыс орны ретінде пайдаланды. Джон Вуд кіші жоспарды айтарлықтай өзгертті және үйдің екі жағына ерекше сегізбұрышты павильондарды қосты. Соңғы үйдің суреті 1767 жылғы «Vитрувий Британикус» томында келтірілген. Ол жүздеген өлшемдермен түсіндірілген, оларды ол жерде жарты дюйм, кейде тіпті төрттен бір дюймға дейін анықтады. Бұл жұмыс көбінесе антиквар Уильям Стуклидің сын-пікірлеріне байланысты назардан тыс қалды. Вудтың осы ескерткішті жазықша дінді ұстанатын ғибадат орны ретінде түсіндіруіне Стукли қарсы шықты, ол друидтерді жазықша дінді ұстанатын адамдар ретінде емес, библиялық патриархтар ретінде қарастырды. Стукли сонымен қатар тастарды осы деңгейде егжей-тегжейлі жазудың маңыздылығын түсінбеді. Дегенмен, Вудтың бастапқы өлшемдерін пайдаланып, оның жұмысын компьютерде қайта құруға және осы жазбаны Стоунхендждің қазіргі жоспарымен салыстыруға мүмкіндік болды. Оның зерттеуі археологиялық тұрғыдан зор құндылыққа ие, өйткені ол батыс трилитонның құлауынан (1797 жылы құлап, 1958 жылға дейін қалпына келтірілмеген) елу жыл бұрын тастарды тіркеді. Сонымен қатар, сол жылы Вуд Стантон Дрюдегі тас шеңберлерін зерттеп, картаға түсірді, қолданылған әртүрлі тастарды атап өтті және орналасуы Пифагордың планеталық жүйесіне негізделгенін болжады.

Фримасондық

Оның жобалаған көптеген ғимараттары масондықпен байланысты иконалар мен символдарға толы, оның жұмысын зерттеген көптеген адамдарды, ешқандай құжатты дәлел болмаса да, оның осы ұйымның мүшесі болғанына сендіруге жетелейді. Вуд қасиетті геометрия туралы көп жазды және Бат қаласын негізін қалаушы патша Бладуд туралы мифтер шындыққа негізделген деп мәлімдеді. Ол ежелгі британдық тас шеңберлері Бладуд жобалаған бұрынғыдан да күрделі ғимараттардың қалдықтары екенін айтты. Вудтың (және оның ұлы, Джон да) олардың құрылыс серіктестіктерінің бірі арқылы немесе олардың сәулетіндегі символдар арқылы масондықпен байланысы болуы мүмкін деген болжам бар. Стивен Бен Кокс өзінің масондық лекциясында және мақаласында осыны шаршы (Королева алаңы), шеңбер (Цирк) және жарты ай (Солтүстік жарты ай) түрінде бейнелеуді ұсынады: олар Жер, Күн және Айды білдіреді, сондай-ақ ложада күннің масондық жолын шығыстан (Мастер креслосы) оңтүстікке (Кіші күзетші) және батысқа (Үлкен күзетші) қарай жүргізеді, бұл адамның өміріндегі рухани дамуының символы. Ауадан қарағанда Цирк, Королева алаңы және оған іргелес Гей-көшесі бірге кілт тәрізді пішін құрайды, бұл Вудтың көптеген ғимараттарын безендіретін масондық символға ұқсас. Кокс архитектурада масондық идеяның тікелей дәлелі жоқ екенін атап өтеді (дегенмен масондыққа маңызды кесілген белгілер мен символдар көп). Бірақ ол Королева алаңы төбеден төмен орналасқан, ал Цирк төбеде тұрғанын, ал батысқа қарай Солтүстік жарты ай парктің ашық кеңістігіне қарайтындығын атап өту қызық екенін айтады. Медиа иесі Феликс Фарли (шамамен 1708–1753) Вудтың «Құрылыстың бастауы: немесе, пұтқа табынушылардың плагиаты анықталды» атты бес кітаптан тұратын еңбегін жариялады.

Бладуд пен друидтер

Вудтың көптеген жазбаларында, әсіресе «Батты сипаттауға арналған эссесінде» ол Бладдудты, британдықтардың аңыз патшасын – оның өмір сүргеніне тарихи дәлел жоқ – Бат қаласын негіздеген адам ретінде сипаттайды. Вуд Бладдудтың Афинада болғанда мәйіске шалдыққандықтан қала құрғаны туралы бұрынғы әңгімелерді қайталайды және оларды көркейтеді. Ол үйге келгенде тұтқындалды, бірақ қашып, жасырыну үшін алысқа кетті. Ол Баттың болашақ орнынан шамамен екі шақырымдай жердегі Суэйнсвик қаласында шошқа бағушы болып жұмысқа орналасты. Ол шошқаларының қысқы уақытта қара балшыққа толы шалғындыққа барып, кейін қара балшықпен жабылған күйі оралып келетінін байқады. Бұл балшықтың жылы екенін және олар ыстықтан ләззат алу үшін солай жасайтынын анықтады. Сонымен қатар, осылай істеген шошқалардың басқалары сияқты тері ауруларына шалдықпағанын байқады, ал ол өзі балшық ваннасын сынағанда мәйісінен айыққандығын сезді. Осыдан кейін ол әкесінің мұрагері ретінде қайта орналасты және басқалар да өзі сияқты пайда көруі үшін Батты құрды. Вуд Джон Обри, Джон Толанд және Уильям Стукли сияқты жазушылардың 17 және 18 ғасырларда Стоунхендж және Стэнтон Дрюдегі тас шеңберлерін зерттеумен бірге танымал болған неодруидизм туралы да жазады. Иниго Джонс сияқты, бұрын Стоунхенджді зерттеген адам, Вудтың осы екі ескерткішті зерттеуі Баттағы цирк үшін маңызды өлшемдерді ұсыну және оның шеңберлі және жарты ай пішіндеріне деген қызығушылығын растау жұмысына үлкен әсер етті.

Өлім және мұра

Вуд 1754 жылғы 23 мамырда Бат қаласында қайтыс болды. Оның көптеген құрылыс жобаларын ұлы Джон Вуд кіші жалғастырды, оның ішінде: Корольдік жарты ай, Бат жиналыс залдары және Бакленд үйі. Ол сондай-ақ "Цирк" құрылысын аяқтады. Вудтың бар екі портретінің бірі – өлім маскасынан жасалған ағаш бюсті. Бат университетіне қарасты, кампустан тыс орналасқан Джон Вуд жатақхана кешені Авон көшесінде орналасқан. Бат қаласы қазірде әлемдік мұра тізіміне енген, бұл Вудтардың сәулет өнерінің нәтижесінде болған, кем дегенде жартылай.