Кіріспе

Стандартты беттік гравитация

Астрономиялық объектінің беттік гравитациясы, g, – экватордағы бетіне әсер ететін гравитациялық үдеу, айналудың әсері ескеріледі. Беттік гравитацияны объектінің бетіне өте жақын орналасқан, жүйені бұзбау үшін мардымсыз массасы бар гипотетикалық сынақ бөлшегінің гравитациялық үдеуі ретінде қарастыруға болады. Беті атмосфераның тереңдігінде жатқан және радиусы белгісіз объектілер үшін беттік гравитация атмосферадағы 1 бар қысым деңгейінде беріледі. Беттік гравитация үдеу бірліктерімен өлшенеді, Халықаралық жүйеде (SI) – секундқа метр квадрат (м/с²). Астрофизикада беттік гравитацияны , түрінде көрсетуге болады, бұл үшін алдымен гравитацияны cgs бірліктерінде білдіреді, онда үдеу мен беттік гравитация бірлігі – секундқа сантиметр квадрат (см/с²), содан кейін беттік гравитацияның cgs мәнінің 10-дық логарифмін алады. Сондықтан, Жердің беттік гравитациясын cgs бірліктерінде 980.665 деп көрсетуге болады, содан кейін 980.665-тің 10-дық логарифмін ("log g") алып, 2.992-ні "log g" деп аламыз. Ақ ергежейтілдің беттік гравитациясы өте жоғары, ал нейтронды жұлдыздың гравитациясы одан да жоғары. Ақ ергежейтілдің беттік тартылысы шамамен 100 000 g, ал нейтронды жұлдыздың тығыздығы оған 7-ге дейінгі беттік гравитацияны береді, оның типік мәндері e = 12 (яғни Жердікінен 10¹¹ есе көп). Мұндай зор гравитацияның бір өлшемі – нейтронды жұлдыздардың қашқыштық жылдамдығы шамамен 100 000 км/с, бұл жарық жылдамдығының үштен біріне тең. Қара тесіктер үшін беттік гравитацияны релятивистік түрде есептеу қажет.

Жер бетіндегі ауырлықтың масса мен радиусқа қатынасы

Күн жүйесінің әртүрлі денелерінің беткі гравитациясы (1 г = 9.80665 м/с², Жердегі беткі гравитациялық үдеудің орташа мәні)

Атауы Беткі гравитациясы
Күн 28.02 г
Су меркурийі 0.377 г
Венера 0.905 г
Жер 1 г (орталық ендіктерде)
Ай 0.1657 г (орташа)
Марс 0.379 г (орталық ендіктерде)
Фобос 0.000581 г
Деймос 0.000306 г
Паллас 0.022 г (экваторда)
Веста 0.025 г (экваторда)
Церера 0.029 г
Юпитер 2.528 г (орталық ендіктерде)
Ио 0.183 г
Еуропа 0.134 г
Ганимед 0.146 г
Каллисто 0.126 г
Сатурн 1.065 г (орталық ендіктерде)
Мимас 0.00648 г
Энцелад 0.0115 г
Тетіс 0.0149 г
Диона 0.0237 г
Рея 0.0269 г
Титан 0.138 г
Япет 0.0228 г
Фиба 0.0039–0.0051 г
Уран 0.886 г (экваторда)
Миранда 0.0079 г
Ариэль 0.0254 г
Умбриэль 0.023 г
Титания 0.0372 г
Оберон 0.0361 г
Нептун 1.137 г (орталық ендіктерде)
Протей 0.007 г
Тритон 0.0794 г
Плутон 0.063 г
Харон 0.0294 г
Эрида 0.084 г
Хаумеа 0.0247 г (экваторда)
67P CG 0.000017 г

Гравитацияның Ньютондық теориясында, дененің тудыратын гравитациялық күші оның массасына пропорционалды: екі есе массасы бар дененің күші екі есе артық болады. Ньютондық гравитация кері квадрат заңын да сақтайды, сондықтан денені екі есе алысқа жылжытса, оның гравитациялық күші төрт есе азаяды, ал он есе алысқа жылжытса, 100 есе азаяды. Бұл жарықтың қарқындылығына ұқсас, ол да кері квадрат заңын сақтайды: қашықтыққа байланысты жарық көрінуі азаяды. Жалпы айтқанда, бұл нүктелік сәулелену көзінің үш өлшемді кеңістікке таралуына сәйкес келетін геометриялық жұқару ретінде түсіндірілуі мүмкін. Планета немесе жұлдыз сияқты үлкен дене әдетте дөңгелек болып келеді және гидростатикалық тепе-теңдікке жақындайды (бетіндегі барлық нүктелерде бірдей гравитациялық потенциалдық энергия болады). Кішкентай масштабта жердің жоғарғы бөліктері эрозияға ұшырайды, ал эрозияға ұшыраған материал төменгі бөліктеріне шөгіндіріледі. Үлкен масштабта планета немесе жұлдыз тепе-теңдікке жеткенше деформацияланады. Көптеген аспан денелері үшін, айналу жылдамдығы төмен болған жағдайда, планета немесе жұлдызды дерлік толық сфера ретінде қарастыруға болады. Алайда, жас және массивті жұлдыздарда экваторлық азимуттық жылдамдық өте жоғары болуы мүмкін – 200 км/с немесе одан да көп – экваторлық бүгілудің айтарлықтай болуына себеп болады. Мұндай жылдам айналатын жұлдыздардың мысалдары: Ачернар, Альтер, Регулус А және Вега. Көптеген ірі аспан денелерінің шамамен шар тәрізді болуы олардың беткі гравитациясын есептеуді жеңілдетеді. Қабықша теоремасына сәйкес, шарлық симметриялық дененің сыртындағы гравитациялық күш оның барлық массасы орталықта шоғырланғандай болады, бұл сэр Исаак Ньютонмен анықталған. Сондықтан, белгілі бір массасы бар планетаның немесе жұлдыздың беткі гравитациясы оның радиусының квадратына кері пропорционалды болады, ал белгілі бір орташа тығыздығы бар планетаның немесе жұлдыздың беткі гравитациясы оның радиусына пропорционалды болады. Мысалы, жақында ашылған Gliese 581 c планетасының массасы Жердің кем дегенде 5 есе көп, бірақ оның беткі гравитациясы 5 есеге жете қоймауы мүмкін. Егер оның массасы күтілгендей Жердің массасынан 5 есе артық болмаса және ол үлкен темір ядросы бар тас планета болса, онда оның радиусы Жердің радиусынан шамамен 50% үлкен болуы керек. Мұндай планетаның бетіндегі гравитация күші Жердегіден шамамен 2,2 есе күшті болады. Егер ол мұзды немесе сулы планета болса, оның радиусы Жердің екі есеге дейін үлкен болуы мүмкін, бұл жағдайда оның беткі гравитациясы Жердегіден 1,25 есе ғана күшті болуы мүмкін. Мысалы, Марстың массасы 6,4185e23 = 0,107 Жер массасы және орташа радиусы 3,390 км = 0,532 Жер радиусы. Сондықтан Марстың беткі гравитациясы Жердегіден шамамен екі есе аз. Жерді эталондық дене ретінде пайдаланбастан, беткі гравитацияны Ньютонның әмбебап гравитация заңынан тікелей есептеуге болады, ол келесі формуланы береді:

мұнда M – дененің массасы, r – оның радиусы, ал G – гравитациялық тұрақты. Егер 1=ρ = M/V дененің орташа тығыздығын білдірсе, онда тұрақты орташа тығыздық үшін беткі гравитация g радиусы r-ге пропорционалды деп жазуға болады.

Газ алыптары

Юпитер, Сатурн, Уран және Нептун сияқты газ аспапты планеталар үшін, атмосферадағы 1 бар қысым деңгейіндегі жер бетінің гравитациясы көрсетіледі.

Сфералық емес симметриялық нысандар

Нағыз астрономиялық объектілердің көпшілігі толыққанды сфералық симметрияға ие емес. Мұның бір себебі – олар көбінесе айналып тұрады, яғни гравитациялық күш пен центробегтік күштің бірлескен әсеріне ұшырайды. Бұл жұлдыздар мен планеталардың пішінін жалпақ етуіне алып келеді, яғни олардың беткі гравитациясы экваторда полюстерге қарағанда төмен болады. Хэл Клемент бұл әсерді өзінің «Гравитация миссиясы» атты ғылыми-фантастикалық романында пайдаланған, онда полюстерде экваторға қарағанда әлдеқайда жоғары гравитацияға ие, өте үлкен және жылдам айналатын планета суреттеледі. Егер объектінің ішкі масса таралуы симметриялық модельден өзгеше болса, онда өлшенген беткі гравитацияны пайдаланып, объектінің ішкі құрылымы туралы қорытынды жасауға болады. Бұл факт 1915-1916 жылдары Роланд Эотвестің торсиондық инерциялық таразысы Словакиядағы Эгбелл (қазіргі Гбели) қаласының жанында мұнай іздеуге қолданылғаннан бері тәжірибеде пайдаланылып келеді. 1924 жылы торсиондық инерциялық таразы Техастағы Нэш-Дом мұнай кен орындарын анықтау үшін қолданылды.

Динамикалық қара тесіктер

Тұрақты қара тесіктердің беткі ауырлығы жақсы анықталған. Бұл себебі барлық стационарлық қара тесіктерде өлтіруші көкжиегі болады. Соңғы кезде, уақыт-кеңістігі уақыт бойынша өлтіруші векторды (өрісті) қабылдамайтын динамикалық қара тесіктердің беткі ауырлығын анықтауға қарай көңіліс ауысты. Әртүрлі авторлар жылдар бойына қабылдау беткі ауырлығы және Кодама беткі ауырлығы сияқты бірнеше анықтамалар ұсынды. Қазіргі таңда қандай анықтама дұрыс екендігіне келісім жоқ. Жартылай классикалық нәтижелер, алысқа орналасқан бақылаушының шекті уақытында пайда болған уақытша объектілер үшін қабылдау беткі ауырлығының дұрыс анықталмағанын көрсетеді.