Кіріспе

Ұлы Солтүстік соғысының швед сарбаздары

Каролиндер (karoliner) – «Каролус», яғни Карл есімінің латынша түрі, Швеция корольдері Карл XI және Карл XII билік еткен кезеңдегі швед армиясының сарбаздарын сипаттау үшін қолданылатын термин. Бұл атау әсіресе 1680 жылдан бастап, Карл XI абсолюттік монархия орнатып, Карл XII 1718 жылы қайтыс болғанға дейін ауқымды әскери реформалар жүргізген кезеңді қамтиды. Каролиндерлер есімдері Карл XII және Ұлы Солтүстік соғысындағы (1700–1721) оның жорықтарымен тығыз байланысты. Олар осы соғыс барысында көптеген керемет жеңістерге жетіп, көбінесе сандық артықшылығы бар жау әскерлерін жеңді және Еуропадағы ең қауіпті әрі беделді армиялардың бірі ретінде танылды. Дегенмен, негізгі швед әскері Полтава шайқасында жеңілгеннен кейін дерлік толығымен құрылыс жойылды, ал соғыс швед империясының күйреуімен және толық жеңіліспен аяқталды. Ұлы Солтүстік соғысында Карл XII қызметінде Швеция, Финляндия және Балтық аймақтарынан 350 000 сарбаз қаза тапты, олардың көп бөлігі жауынгерлік қимылдардан тыс жағдайларда көз жұмды. Олардың үштен екісі, яғни 230 000-нан астамы, 1700–1709 жылдары қаза болды. Бұл шығындар соғысқа дейінгі 2,5 миллиондық халықтың үлкен бөлігін құрады. Жауларының (атап айтқанда Ресей, Польша-Литва, Дания-Норвегия және солтүстік неміс мемлекеттері) жоғалтулары одан да көп болғандығы белгілі.

Кароль әскерінің құрылуы

XVII ғасырдың басында Швеция патшалығы Балтық теңізі аймағында және Солтүстік Германияда ірі империя құрды. Оның сәттілігі көбінесе қарулы күштерінің сапасына байланысты болды, олар кейіннен басқа еуропалық армиялар қабылдаған көптеген инновациялардың бастамашылары болды, жақсы ұйымдастырылған және көбінесе тиімді басқарылды. Алайда, Карл XI патшалыққа келгеннің алғашқы жылдарында, король бала кезінде және елді Магнус Габриэль де ла Гарди бастаған регенттер кеңесі басқарған кезде әскердің құлдырауына жол берілді. Көптеген регенттер ашық сыбайлас жемқорлыққа берілді, ал корольдік кірістердің жымқырылуы осы кезеңде кең таралды. Қарулы күштерге немқұрайлы қарау, 1675-1679 жылдардағы Скания соғысы кезінде Швецияға Дания-Норвегияның шабуыл жасауына байланысты апатқа ұшырауға жақын болды. Шабуылдаушылар ақырында ығыстырылды, бірақ көптеген кері соққылар мен үлкен шығындардан кейін ғана; шындығында, 1676 жылғы Лунд шайқасы Скандинавия тарихындағы ең қанды шайқас ретінде танылады. Скания соғысы кезінде швед армиясының бастан кешкен қиындықтары Карлді, ол осы кезде есейген болатын, Швеция империясының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін швед мемлекетін толыққанды реформалау қажеттігіне көндірді. Сондықтан 1680 жылы ол абсолютизмді орнатты, 1634 жылғы Үкімет заңына сәйкес жартылай конституциялық монархияның бұрынғы жүйесін құлатты, «Ұлы азайту» (аристократиядан тәжірип алынған мүліктің тәркілеуі) арқылы корольдік қаржысын қалпына келтірді және, ең бастысы, үлестіру жүйесін жаңарту арқылы әскерді қайта құруға кірісті. Жаңа жүйе бойынша швед шаруалары корольге қару-жарақ және киім-кешекпен жабдықталған 1000-1200 адамнан тұратын полктермен қамтамасыз етуге міндетті болды. Шаруалар жеке немесе бес адамнан аспайтын топтар (роталар) түрінде корольмен келісімшарт жасады, әр рота бір әскерге қамқорлық жасап, оны азықтандырып, әскерге үй және бақша берді. Әр атты әскерге қосымша жылқы да берілді. Осы ауыр саясаттың орнына әр ротаға салық жеңілдіктері берілді. Бұл жүйе Карл XI-ге 18 000 жаяу және 8 000 атты әскерден тұратын кәсіби армияны құруға мүмкіндік берді. Бұл жүйе сонымен қатар 6 600 теңізшінің жұмылдырылуын қамтамасыз етіп, Швецияның теңіз күштерін нығайтты. Швеция қатарына Финляндия қосымша 7 000 жаяу әскер, 3 000 атты әскер және 600 теңізші берді.

Бірқалыпты киімдер

Кароль әскерлері Карл XI енгізген шведтік стандартты форма киетін. Бұл форма сары манжеттері бар көк пальтодан, ақ шалбардан және сары жилеттен тұрды. Көптеген полктер оның түрлі нұсқаларын киді. Мысалы, Бохусланиялық драгундар жасыл пальто кисе, ал Нерке-Вармланд полкінде қызыл манжеттер болды. Артиллерияның сұр пальтолары көк манжеттерімен болды. Бас киім ретінде көптеген карольдер үшбұрышты шапқы немесе карпус деп аталатын арнайы бас киім киетін.

Қару-жарақ

Әрбір жасақтың үштен екі бөлігі мылтықпен, ал қалғаны 5,55 метрлік (18 фут 2 дюйм) найзамен қаруланды. Әрбір жаяу әскердің қолында сонымен қатар тік жүзді семсер – негізінен ұруға арналған рапира болды. Ұлы Солтүстік соғысы басталған кезде швед мушкетерлері көбінесе байонетсіз, белгілі бір калибрлі кремнийлі мылтықтармен жабдықталған. Әр ротадан он екі адам – әдетте ең күштілері мен ең бойы ұзындары – гранадерлер болып тағайындалған, олардың мылтықтарына ғана байонет бекітілген. Себебі, қалыпты мушкетерлер қолма-қол үшін рапираларын пайдалануға тиіс болған. Гренадерлер көбінесе жаяу әскер бөлімінің қанаттарына орналастырылып, атты әскерден қорғауға арналған. Байонетпен жабдықталған мылтық осы мақсатқа артық тиімді деп есептелді, өйткені ол ат үстіндегі қарсыласқа қарсы семсерден ұзын тіреу берді және шабуылдың күшіне қарсы тұруға мүмкіндік берді. 1704 жылы барлық мылтықпен қаруланған сарбаздарға байонет берілді, бірақ олар өздерінің семсерлерін де сақтап қалды. Швед ауыр атты әскері шамамен бір метрлік рапирамен (негізінен ұру үшін, содан кейін кесу үшін), карабинмен және екі пистолетпен жабдықталған. Олар болаттан жасалған кеуде қорғанышы мен былғарыдан тігілген киім де киген. Әрбір драгун рапира, мылтық (байонетімен) және екі пистолетпен жабдықталған.

Рациондар

Әскердің күнделікті рационы құрғақ нан, май немесе шошқа еті, бұршақ және сырадан тұруы керек еді. Май немесе шошқа еті жиі балыққа алмастырылатын, егер балық қолжетімді болса. Су көбінесе ластанғандықтан, одан әдетте бас тартты.

Бірліктер мен құрамалар

Карольдік жаяу әскер полкі шамамен 1200 адамнан тұрады, олар екі батальонға бөлінді, әрқайсысы 600 адамнан. Батальон – швед әскерінің ең кішкентай тактикалық бөлімшесі болып табылды және әрқайсысы 150 адамнан тұратын төрт ротадан құралды. Шайқасқа дейін әскерлер әдетте төрт қатарға (төрт адам тереңдікпен) орналастырылды, бірақ батальон алты қатарға дейін (яғни, қалыңдатылып) құрылуы мүмкін. Әскердің шамамен үштен бірі – пикемендер болды. Бұл пикемендер көбінесе әр батальонның ортасында, ал мушкетерлер олардың қанатында орналастырылды; алайда, егер батальон қалыңдатылса, пикемендер үшінші және төртінші қатарларға қойылды. Гренадерлер көбінесе мушкетерлердің қанатында – әр батальонның сол және оң жағында орналастырылды, жаудың атты әскерінен қорғану және жаудың құрамаларын бұзу үшін гранаталар лақтыру үшін (он мушкетерге бір гренадер шамасында). Кейде гренадерлер өз батальондарын құрды, мысалы, Өмірлік гренадер полкі. Батальонның ені шамамен (немесе батальон тығыз құралымда болғанда) болды. Эскадрон – атты әскердің тактикалық бөлімшесі болып табылды және әрқайсысы 100 адамнан тұратын екі ротадан құралды. Драбант корпусы – король Карл XII-нің жеке басқаруындағы, шамамен 150 адамнан тұратын арнайы бөлімше болатын, және ол капитандық қызметін атқарды. Корпустағы қатарлы жауынгер болу үшін, әскерде капитандық шенін алу қажет еді. Корпустың екінші басшысы – полковник, Kaptenlöjtnant (Лейтенант-капитан) атағын иеленді. Бұл корпус соңына дейін шайқасты, ал оның кейбір ардагерлері 1719 жылы Карл XII-нің табытын Стокгольмге жерлеуге алып барды. Сонымен қатар, кейбір ретсіз әскерлер де қолданылды, ең танымалдары – влах атты әскері. Алайда, олар жауынгерлік қимылдарға жарамды емес, тек барлау және қуып жете алу үшін пайдаланылды.

Тактикасы

Кароль дәуіріндегі швед әскери доктринасы агрессивті әрекеттерге және шок тактикасына, gå på (сөзбе-сөз "алға") әдісіне ерекше басымдық бергендігімен ерекшеленді. Бұл көзқарас сол кездегі басқа еуропалық армияларға қарсы болды, олар жеңіске жету үшін қатардағы жаяу әскердің залп атысы түрінде қолданылатын мушкеттерге көбірек сүйенді. Осылайша, швед әскерлері Ұлы Солтүстік соғысында көптеген пикелерді қолдануды жалғастырды, тіпті бұл қару Батыс Еуропа майдан далаларынан көп бұрын жоғалып кеткеніне қарамастан. Сонымен қатар, швед армиясындағы ауыр атты әскердің үлесі батыстық стандарттармен салыстырғанда едәуір жоғары болды. Шын мәнінде, Карл XII-нің Ресейге жасаған жорығына қатысқан 31 000 швед әскерінің 16 800-і, яғни жалпы күштің жартысынан астамы атты әскер құрады. Gå på тактикасы каролиандықтарға қарсылас әскерлерді бірнеше рет жеңуге мүмкіндік берді, себебі олардың жылдам жақындауының психологиялық әсері, от астындағы темірдей тәртібі және олардың қауіпті беделі қарсыластарды тіпті физикалық қақтығысқа дейін дүрліксітетін. Сонымен қатар, егер қарсыластың бір бөлігі батылдығын жоғалтып, қашса, үрей жылдамдықпен тарауы мүмкін, сондықтан тіпті салыстырмалы түрде шағын қарсылас бөліміне қарсы жедел жетістік жалпы жеңіліске әкелуі мүмкін еді. Агрессивті әрекеттерге басымдық беру, парадоксалды түрде, шығынды азайтуға да септігін тигізді, өйткені бұл шайқастардың қанды, ұзаққа созылатын күреске айналуын болдырмады, мұндай жағдайлар волейболдық тактика қолданатын екі армия қақтыласқанда жиі кездесетін. Бұл швед армиясы үшін маңызды болды, себебі олар Польша, Литва және Ресей сияқты ірі көршілерінің адамдық резервтеріне ие болмады, сондықтан ауыр жеңілістерден кейін қатарын толықтыра алмады. Gå på доктринасының кемшіліктері – ол сарбаздардан қатаң тәртіп талап еткені (төменде қараңыз) және барлық шок тактикасы сияқты, бұл командир шабуыл уақытын немесе орнын дұрыс бағаламаса немесе қарсыластардың жоғары рухпен дайындалған қорғаныс позицияларына шабуыл жасалса, қатерлі нәтижелерге әкелуі мүмкін болатын тәуекелді стратегия еді. Соңғы жағдай Полтава шайқасында орын алды, онда Ұлы Петр Карл XII-ні далалық бекіністермен қорғалған орыс лагеріне шабуыл жасауға итермеледі, нәтижесінде швед әскері ауыр жеңіліске ұшырады.

Жаяу әскері

1694 және 1701 жылғы әскер ережелеріне сәйкес, жаяу әскердің шабуылдары келесідей жүргізілуі керек еді: төрт қатарда, араларында бос орындармен, швед батальоны жаудың қатарына қарай "бірқалыпты және баяу" қозғалып, көбінесе шамамен 100 метр қашықтықтан басталатын жаудың атысына төтеп беретін. Швед сарбаздарына "жаудың көзіндегі ақтарын анық көргенше" оқ атпауға бұйырылды, бұл шамамен 50 метр қашықтық болатын. Барабан соққан кезде, екі артқы қатар алдыңғы екі қатардағы бос орындарды толтырып, бірнеше оқ атып, сосын қылыштарын шығаратын. Екі артқы қатар өздерінің бұрынғы орнына қайта оралып, ал алдыңғы екі қатар өздерінің қатарындағы бос орындарды жабатын, сосын батальон шабуылды жалғастыратын. Алдыңғы екі қатар шабуылға түсуге жеткенде, шамамен 20 метр қашықтықта, соңғы рет мылтықтарын атып тастайтын. Осы қашықтықтағы қуатты мылтықтар көбінесе жаудың көптеген сарбаздарын құлатып, қарсыластарға зор физикалық және психологиялық әсер ететін. Соңғы оқтан кейін Каролингтер найза, штык және рапиралармен жаудың қатарына шабуыл жасады. Назарда болыңыз, найзалар шабуылдық қару ретінде қолданылды; жақын арадағы шайқаста, олардың ұзын саптарының арқасында қарсыластарының қаруларынан басымдыққа ие болды. Көбінесе, жаудың толық қатарлары ұзын найзалардан қорқып, швед батальондарының бұрынғы атысына қалыпты түрде төтеп бергенін көріп, физикалық қақтығысқа дейін қашып кететін.

Кейінгі өзгерістер

Бұл әдіс Ұлы Солтүстік соғысы кезінде сәл өзгертілді. Баяу жүріс орындықта жүгірумен алмастырылды, бұл жауапты азайтуға және ертерек шайқасқа түсуге мүмкіндік берді, сонымен қатар жауды жылдам және нық қадаммен олардың атыс шегіне шабуылдау арқылы қорқытуға мүмкіндік берді. Швециялықтардың ату қашықтығы артқы қатарлардың алғашқы оғы үшін 50 метрден 15–20 метрге дейін қысқартылды, олар енді бұрынғыдай алдыңғы қатарлардың артына түспейді. Олар алдыңғы қатарлар арасындағы бос кеңістіктерден ілеседі. Нәтижесінде, батальон екі тығыз қатарда шабуыл жасады, бұл соңғы шабуылды тиімдірек етті, себебі Кароль әскерлері тығыз жиналғандықтан, бұрынғыдан да күшті соққы берді.

Кавалерия GåPå

Швед ат әскері де осыған ұқсас агрессивті тәсілмен соғысты, бұл "Карольдік жол" деп те аталады. Әскердің күш-жігері көбінесе табысты болды; швед армиясы әскерлерінің шайқас алаңындағы жоғары тәртіптілігімен танымал болды, ал карольдіктердің жаудың қатты атысынан қарамастан, тұрақты түрде алға жылжу қабілеті қарсыластарын таң қалдырып, дүрсілтіп, жақын шайқас басталғанда оларға моральдық артықшылық берді. Дегенмен, карольдіктердің тәртіптілігі шайқас аланынан тыс жерде әрқашан кеміспеген жоқ. Швед армиясында тонау қатаң тыйым салынғанмен, швед сарбаздары кейде осы іске араласып отырды, ең танымал жағдайлар Нарва шайқасынан (1700) және Лембергтің алынуынан кейін болды. Бейбіт тұрғындарға жасалған зұлпылар да сирек емес еді, бірақ Карл XII Польша және Саксония науқандары кезінде мұндай артықшылықтарға қарсы қатаң жарлықтар шығарды; бірнеше рет швед сарбаздары осы бұйрықтарды бұзғаны үшін өлім жазасына кесілді.

Кароль дәуірінің соңы

"Кароль" термині 1718 жылы Карл XII қайтыс болғаннан кейін, 1719 жылғы Үкімет заңнамасы бойынша конституциялық монархия орнатылғаннан кейін және 1721 жылы Ұлы Солтүстік соғысы аяқталғаннан кейін швед әскеріне қатысты қолданылмады. Дегенмен, швед әскері Кароль дәуірінің жабдықтарын, ұйымдастырылуын және тактикасын король Густав III жүргізген 1770-ші жылдардың соңына дейінгі алпыс жыл бойы қолдана берді.