Кіріспе
Балтық немісі ақсұлтаны және саясаткер Иоганн Рейнхольд Паткул (27 шілде 1660 – 10 қазан 1707) – ливониялық ақсұлтан, саясаткер және Балтық немісі тегінен шыққан агитатор. Швеция коронасының поддандысы ретінде дүниеге келген ол, Швеция королі Карл XI-нің Ливониядағы ықпалын әлсіретуіне қарсылық көрсетіп, патшаны ашуландырды, осыдан кейін ол тұтқындалып, жазалауға және өлімге кесілді (1694). Паткул Швеция империясынан континенттік Еуропаға қашып, Ресейдің Петр I, Саксонияның Август II және Польша-Литваның, сондай-ақ Дания-Норвегияның Кристиан V және оның мұрагері Фредерик IV-нің Швецияның Карл XII-сіне қарсы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысын бастауға себеп болған құпия дипломатияда (1698-1699) маңызды рөл атқарды. Паткул Данияның жеке кеңесшісі Кнуд Тоттпен жақын дос болды, ол Скания соғысы кезінде туған жері Сканиядан қуылған еді. 1690-шы жылдар мен 1700-шы жылдардың басында екеуі Ливония мен Сканияны швед үстемдігінен босату үшін Швецияға қарсы Данияның араласуына белсенді жұмыс істеді. Соғыстың алғашқы жылдарында Паткул одақтастар мен басқа еуропалық сарайлар арасындағы байланыста маңызды рөл атқарды, алдымен Август патшаның сарайында Августтың мүддесі үшін (1698-1700), содан кейін патша Петрдің қызметінде (1702) жұмыс істеді. 1705 жылдың соңында Паткул Августтың құрметінен айырылып, тұтқындалып, мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айып тағылды. Келесі жыл бойы ол алдымен Сонненштайнда, содан кейін Кенигштайнда (екеуі де Саксонияда) қамауда болды, содан кейін Карл XII 1706 жылдың соңында Альтранштадт шарты бойынша Августы оны тапсыруға мәжбүр етті. Паткул Карл XII оны дөңгелекке байлап, басын кескенге дейін тағы бір жыл швед қамауында өтті.
Johann Reinhold Patkul (27 July 1660 – 10 October 1707) was a Livonian nobleman, politician and agitator of Baltic German extraction. Born as a subject to the Swedish Crown, he protested against the manner of King Charles XI of Sweden's reduction in Livonia, enraging the king, who had him arrested and sentenced to mutilation and death (1694). Patkul fled from the Swedish Empire to continental Europe, and played a key role in the secret diplomacy (1698 1699) allying Peter I of Russia, Augustus II the Strong of Saxony and the Poland–Lithuania as well as Christian V and his successor Frederick IV of Denmark–Norway against Charles XII of Sweden, triggering the Great Northern War of 1700 1721. Patkul was close friends with the Danish Privy Councillor Knud Thott who had been driven away from his home province Scania during the Scanian War. During the 1690s and early 1700s the two of them worked actively for Danish intervention against Sweden so that Livonia and Scania might be freed from Swedish overlordship. During the first war years, Patkul retained a key role in the communication between the allies and other European courts, holding positions at king Augustus's court first in Augustus's interests (1698 1700), then in tsar Peter's service (1702 ). In late 1705 Patkul fell from Augustus's favor and was arrested and charged with high treason. Throughout the following year he was detained first in Sonnenstein, then in Königstein (both in Saxony), before Charles XII forced Augustus to extradite him by the Treaty of Altranstädt in late 1706. Patkul spent another year in Swedish detention before Charles XII had him broken on the wheel and decapitated.
Жастық шақ
Паткул Стокгольмдегі түрмеде дүниеге келді, оның әкесі мемлекетке опасыздық жасады деген күдікпен түрмеге қамалған болатын. Ол жас кезінде швед әскеріне қабылданып, кейін капитан шеніне көтерілді.
Төмендеу туралы дау
1689 жылы Ливониялық ақсүйектердің делегациясын бастап, ол Швеция королі Карл XI-нің туған жеріндегі жерді қайтару жобасының қатаң түрде жүзеге асырылуына қарсылық білдіру үшін Стокгольмге барды. Оның шешендігі Карл XI-ге ұнады, бірақ оның өтініштері қабылданбады. Үш жылдан кейін патшаға одан да тікелей тілмен тағы бір петиция ұсынғанда, оның қайтадан шағымдары үкімет тарапынан қудалауға себеп болды. Паткул мемлекеттік опасыздық жазасынан құтылу үшін Стокгольмнен Швейцарияға қашып кетті және ол қасынан оң қолы мен басы алынып тасталды деп үкім шығарылды. Оның барлық мүлкі де тәркіленді.
Ұлы Солтүстік соғысын жоспарлаудағы рөлі
Келесі төрт жыл бойы Паткул көшпелі өмір сүрді, бірақ 1698 жылы Швеция королі Карл XII-ден кешірім сұрап, нәтижесіз болғаннан кейін, Саксония және Польшаның Аугуст II-нің қызметіне кірісті, Ливонияны Швециядан тартып алуды мақсат етіп. Ол провинция Швеция тәжінің қол астында болғанда, қайта оралуға үміті болмады. Ливониялық дворян үшін Польшаның аристократиялық республикасы ең қолайлы сюзерен болды; сондықтан 1698 жылы Паткул Дрездендегі король-сайлаушының сарайына барып, Августқа Швецияны бөлу туралы ұсыныстармен жүктелді. Оның алғашқы жоспары Саксония, Дания және Бранденбургтің одағы болды, бірақ Бранденбургтың қолдауын алмағандықтан, ол өте теріс ниетпен Ресейді серіктестікке қабылдауға мәжбүр болды. Цар Ингрия мен Эстонияға қанағат етуі керек еді, ал Август Ливонияны Польшаның вассалдық иелігі ретінде, бірақ шын мәнінде Саксон әулетінің мұрагерлік иелігі ретінде алуды көздеді. Саксондар мен орыстар Швецияның Балтық провинцияларына қарсы әскери операцияларды бір уақытта бастауға келісті. Осылайша, бөліс шартының алғашқы буынын жасағаннан кейін, Паткул Мәскеуге сапар шекті және Преображенскоеде өткен құпия конференцияда Ұлы Петрді 1699 жылдың 18 қарашасында одаққа қосылуға оңай көндірді.
Саксон және орыс қызметінде
Ұлы Солтүстік соғысының бастапқы, бақытсыз күндері Паткул конфедерациялардың басты тірегі болды. 1702 жылы Венада ол шотландтық генерал Джордж Бенедикт Огильвиді тауып, оны Петрдің қызметіне қабылдады. Сол жылы Август сияқты билеушіге қызмет етудің тиімсіз екенін түсініп, саксон қызметін орыс қызметіне ауыстырды. Петр оның қабілетімен және күш-қуатымен танымал болған адамды алуға қуанды, бірақ Паткул өзін-өзі көрсеткен беделіне тез арада сай келмеді. Оның білімі тым шешімді және тар болды. 1704 жылдың 19 тамызында ол Ресей мен Польша Республикасы арасында Нарва одағын жасауға қол жеткізіп, Августың күшін арттырды, бірақ Фридрих I-нің Карлдан қорқуы және Петрге деген қызғануынан Пруссияны шведтерге қарсы одаққа қоса алмады. Берлиннен Паткул Габсбургтерге саксон қызметіндегі орыс қосымша әскерін жалға беру туралы келісім жасасу үшін императорлық комиссар Стратманмен Дрезденге жол тартты.
Тұтқындау және өлтіру
Саксон министрлері жаңа келісімге наразылық білдіргеннен кейін, 1705 жылдың 19 желтоқсанында Паткулды тұтқындап, Соннештейн бекінісіне қамап қойды, халықаралық құқықтың мұндай ауыр бұзуына қарсы Питердің наразылықтарын толығымен қанағаттандырмай. 1706 жылдың 24 қыркүйегінде Альтранштадт шартынан кейін ол Карлға берілді, ол оны дөңгелекке отырғызуға бұйырды. Карл өзінің қарындасы, ханшайым Ульриканың мейірімділікке шақыруын қабылдамады, себебі Паткул сатқын ретінде, мысал үшін кешірілмейтін еді. 1707 жылдың қазан айында Паткул Польшадағы Казимеж Бискупи (Казимир) қаласында тірідей дөңгелекке сындырылды. Паткулдың өлімі туралы мәліметтерді алғаш рет 1707 жылы "Das schmertzliche doch seelige Ende, Des Welt Bekandten Joh. Reinhold Patkuls" атты кітабында, Паткулдың соңғы екі күнін бірге өткізген капеллан Лоренц Хаген жазды (1761 жылы ағылшын тіліне аударылып, "Атақты Джон Рейнхольд Паткул туралы анекдоттар" деген атпен шықты). Паткулдың өлім жазасына кесілуі туралы тағы бір мәлімет 1708 жылғы белгісіз авторлық кітапшада келтірілген: "Kurtze Beschreibung der merck und denckwürdigen Execution Des tapffern und Welt bekanten General Patkuls, Wie selbiger den 10. October. 1707. zu Casimir in Pohlen erbärmlich hingerichtet worden" [ағылшын тілінде: "Батыл және әлемге әйгілі генерал Паткулдың есімді және есте қаларлық жазасының қысқаша сипаттамасы, оның 1707 жылдың 10 қазанында Польшадағы Казимирде аяусыз жазаланғаны"]. Аз ғана езгешеліктерге қарамастан, есептерде Паткулдың дөңгелекпен ұзақ сүйектерін сындыру процесінен кейін, бас кесуді сұрап ( "Kopf ab!" деп айқайлап) өзінің еркімен тірекке дейін домалағаны айтылады; бірақ бас кесу бірнеше рет ұрылғаннан кейін ғана сәтті аяқталды.