Кіріспе

Моне су қоймасы, немесе Моне көлі, Германияның Солтүстік Рейн-Вестфалия жерінде, Дортмунд қаласынан шамамен 45 км шығысқа қарай орналасқан жасанды көл. Көл Моне және Хеве өзендерінің бөгетімен жасалған және төрт бассейнінде 135 миллион куб метрге дейін су сақтай алады.

Құрылыс және ашылу

1904 жылы дамып келе жатқан Рур аймағындағы халық пен өнеркәсіпке қажетті судың болашақ сұранысын есептеу нәтижесінде, Рур өзен жүйесіндегі 32,4 миллион м³ көлемдегі қолданыстағы су қоймасын үш есеге арттыру қажеттігі анықталды. Осылайша, 1904 жылдың 28 қарашасында Ruhrtalsperreverein бас ассамблеясы қосымша бөгеттер салу туралы шешім қабылдады. 1908-1912 жылдары олар 23,5 миллион маркаға Möhnetalsperre бөгетін салды. Бөгет ашылғанда Еуропадағы ең ірі бөгет болып есептелді. 700 тұрғыны бар 140 шаруашылық орын аударылды. Бөгет су тасқынын бақылауға, Рур өзенінің төменгі ағысындағы су деңгейін реттеуге және гидроэлектр энергиясын өндіруге арналған. Бүгінде бұл көл туристер үшін де тартымды орынға айналған.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Дамба 1943 жылдың 16-17 мамырында түнде "Chastise" операциясы кезінде RAF Ланкастер бомбалаушылары ("Дамбастерлер") тарапынан, Солтүстік Гессендегі Эдерзее бөгетімен бірге бұзылды. Судағы қорғаныс торларын асырып өте алатын, арнайы секіріп түсетін бомбалар жасалды. Нәтижесінде, 77 м х 22 м өлшемдегі тесік пайда болды, су тасқынынан кем дегенде 1579 адам қаза тапты, олардың 1026-сы өзен бойындағы лагерьлерде ұсталған шетелдік мәжбүрлі жұмысшылар еді. Нехайм-Хюстен қаласы ерекше зардап шекті, онда 800-нен астам адам қаза тапты, олардың ішінде мәжбүрлі еңбекке тартылған ресейлік әйелдер лагерінде болған кем дегенде 526 адам бар еді. Тодт ұйымы Атлантикалық қабырға құрылысынан алынған 7000 адамның еңбегімен бөгеттерді жылдам жөндесе де, Рур аймағындағы неміс өнеркәсібіне және азаматтық халыққа жасалған шабуылдың әсері зор болды. Альберт Шпеердің сөзінше, "ұсатылған дамбаның іргесіндегі электр станциясы, ауыр турбиналарымен бірге, жойылғандай көрінді". "Электр қондырғылары суға батып, лайлануына байланысты өнеркәсіп тоқтап қалды". Қалған үш су қоймасы бұрынғы күйінде қалды, бірақ ең ірісі – Сорпе дамбасының су сызығынан жоғары тесігі болды. Ал Эдерзее дамбасының "Рур аймағын сумен қамтамасыз етуге ешқандай қатысы болмады". Моне дамбасы 1943 жылдың 23 қыркүйегінде, келесі жазға қажетті суды жинау үшін жөнделді, бірақ британдықтар қайта құруға кедергі келтіру үшін қосымша шабуылдар жасауға тырыспады.

Табиғат және қоршаған орта

Моне көлі Еуроодақтың Natura 2000 қорғалатын аумақтар жүйесінде "Моне көлі" еуропалық құс қорығы ретінде белгіленген. Хеве көлі және Моне көлінің оңтүстігіндегі Хеве саласы, сондай-ақ Моне өзенінің көлге құятын жері Хевеарм және Хевезе табиғат қорығы болып жарияланды. Хеве суқоймасы мен оған іргелес аймақтар да FFH учаскесі ретінде тіркелді.

Құс қорғау үшін маңызы

Мёне көлі Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы маңызды демалыс орны болып табылады, онда төрт-алты мыңға жуық су құстары қыстайды. 2001-2006 жылдардағы пайыздық көрсеткіштерге сәйкес, маңызды демалатын құстар: қазқанат – 31 пайыз, шұбар – 24 пайыз, көкқұмық – 22 пайыз, үлкен қырқалы қаз – 9 пайыз, ақбас қаз – 5 пайыз және басқа түрлер – 9 пайыз. Суға батып жем жейтін қаздар мен көкқұмықтардың көбірек демалуына себеп – көлде миграциялық мидияның болуы. Зебра мидиясы көлдің тасты түбінде мидиялардың төсектерін жасайды, әр шаршы метрге бірнеше мыңдаған жануарлар топласады. Мёне өзенінің және көлге құятын кішігірім арналардың жағасында шақшық, сұрқұйрық және суқұстың кездесуі мүмкін. Бірақ олардың негізгі көбейетін жерлері көлдің жанында емес, өзендердің салаларында орналасқан. Көл жағасында шұбар, қазқанат, қарақұмық, көкқұмық, үнсіз аққу, көкқұмық, канадалық қаз, египеттік қаз және үлкен қырқалы қаз көбейеді. Бұл жерде Вестфалиядағы ең ірі қырқалы қаз популяциясы бар, көлде шамамен елу жұп қырқалы қаз мекендейді. Сұр қаңқа Вестенбергте 15-30 ұясы бар көбейту ошағына ие. Көкқұрт әзірге тек адамдардың араласуына байланысты сәтті көбейе алмады. 2002 жылдан бері қызыл мойынды қаз да көлде бірнеше рет сәтті көбейе алмады. Ал кішкентай қаз бұрын бірнеше рет сәтті жұмыртқалаған. 2001 жылдың қыркүйегінен 2006 жылдың желтоқсанына дейін жыл бойы теңіз қазындығының бір түрі – қара қазылқанның (common eider) кездесуі ерекше жағдай болды. 2006 жылдың шілдесінде Солтүстік Рейн-Вестфалияда осы түрдің алғашқы көбею дерегі табылды: үш жартылай жетілген балапаны бар аналық. 2006 жылдың желтоқсан айында су деңгейі күрт көтерілгенде, қара қазылқандар зебра мидиясының төсектеріне жете алмай, көлден кетіп қалды. Қыс айларында басқа теңіз қаздары да жиірек кездеседі.

Моне су қоймасындағы балық қоры

Рур қауымдастығы жүргізген сынамалы балық аулау барысында көлде 13 түрлі балық табылған. Ең көп саны шабақ (53 пайыз), қызылқұйрық (20,3 пайыз) және жайын (13,9 пайыз) балықтарында кездеседі. Сонымен қатар, ақ балық, шаян, шырша, зандер, қоңыр алабұға, көкбалық, сазан, табан және жабағы да таралған. Көлдегі алабұға мен шаян тек жасанды түрде қоныстандыру арқылы кездеседі және табиғи жолмен көбеймейді. Су құндызы да кездеседі.