Кіріспе

Дели сұлтандығының билеушілері, 1451–1526 жылдар
Мултан әмірлігін билеген ертерек Лоди әулеті

Лоди әулеті (سلسله لودی) – 1451 жылдан 1526 жылға дейін Дели сұлтандығын билеген әулет. Бұл Дели сұлтандығының бесінші және соңғы әулеті болды, және оны Саид әулетінен кейін Бахлул хан Лоди құрды.

Бахлул Лоди

Саидтардың билеуінен кейін, Ауған немесе Түркі-Ауған Лоди әулеті сұлтандыққа ие болды. Бахлул хан Лоди – Үндістанның Пәнджаб аймағындағы Сирхинд қаласының әкімі Мәлік Сұлтан Шах Лодидің немересі және күйеу баласы. Ол Сейид әулетінің билеушісі Мұхаммед Шах тұсында Сирхинд әкімі болды. Мұхаммед Шах оны Тарун бин Сұлтан дәрежесіне көтерді. Ол Пәнджаб басшыларының ең қуаттысы және белсенді көшбасшы болды, өзінің күшті тұлғасымен Ауған және Түркі басшыларының әлсіз одағын біріктірді. Ол провинциялардың тәртіпсіз басшыларын бағындырып, үкіметке жаңа күш сыйлады. Делінің соңғы Сейид билеушісі Алауддин Алам Шах оның пайдасына ерікті түрде тақтан бас тарғаннан кейін, Бахлул хан Лоди 1451 жылдың 19 сәуірінде Делі сұлтандығының тағына отырды. Оның билеуінің ең маңызды оқиғасы – Жоңпур сұлтандығын жаулап алу болды. Бахлул көп уақытын Жоңпур сұлтандығының Шарки әулетіне қарсы күреске арнады және оны толығымен басып алды. 1486 жылы ол өзінің аман қалған үлкен ұлы Барбақты Жоңпур тағына отырғызды. Шаркилер Бихарды бақылауда ұстады, содан кейін Жоңпурды қайта басып алды, бірақ олар қайта Бихарға қуылды.

Сикхандар Хан Лоди

Бахлулдың екінші ұлы Сикәндар хан Лоди (туған аты Низам хан) 1489 жылдың 17 шілдесінде қайтыс болғаннан кейін оның орнын басып, Сикәндар шаһ атағын алды. Әкесі оны мұрагері етіп тағайындады және ол 1489 жылдың 15 шілдесінде сұлтандыққа тағайындалды. 1504 жылы Агра қаласын құрып, мешіттер салдырды. Ол астананы Делиден Аграға көшірді. Ол сауда-саттыққа демеушілік жасады. Ол "Гуру" атты бүркеншік атымен өлең жазған белгілі ақын болды. Сондай-ақ ол білімді қолдады және санскрит тілінен медициналық еңбектерді парсы тіліне аударуға бұйрық берді. Ол паштун ақсүйектерінің жеке басына тән ерекшеліктерін шектеді және оларды мемлекеттік аудитке есеп беруге мәжбүр етті. Осылайша ол басқаруға күш пен тәртіп енгізе алды. Оның ең үлкен жетістігі – Шарқилерден Бихарды жаулап алып, оны өзіне қосып алуы болды. Соғыс және бейбіт уақытта Сикандар ғибадатханаларды бұзуға ұмтылды. Ол сондай-ақ, жыл сайынғы атақты мұсылман шейіті Масуд Салардың найзасының шеруіне тыйым салды, сонымен қатар мұсылман әйелдеріне мұсылман қасиеттілерінің мазарларын зиярат етуден тыйым салды. Сикандер өзінің дінінің Исламмен тең дәрежеде екенін айтқан брахманның өлім жазасына кесілуіне рұқсат берді.

Ибрагим Лоди

Ибрагим хан Лоди – Сикандар ханның үлкен ұлы, Делінің соңғы Лоди сұлтаны. Ол тамаша жауынгерлік қасиеттерге ие болғанмен, шешімдері мен іс-әрекеттері асығыс және саяси салмақтан мүресіз болды. Оның патшалық биліктің абсолютті болуына талпынысы мерзімінен бұрын жасалғандықтан, әкімшілікті күшейту және әскери ресурстарды арттыру шараларысыз, тек қана қанаушылық саясаты сәтсіздікке ұшырауы белгілі болды. Ибрагим көптеген көтерілістерге тап болып, шамамен он жыл бойы оппозицияны тежеп тұрды. Ол өмір бойының көп бөлігін Ауғандар мен Тимурид империясымен соғыста өткізді және Лоди әулетін құрып кетпеу үшін күресіп қаза тапты. 1526 жылы Панипат шайқасында Ибрагим жеңіліске ұшырады.

Империяның құлдырауы

Ибрагим таққа отырған кезде Лоди әулетінің саяси құрылымы таусылған сауда жолдары мен азайған қазынасының салдарынан күйреп қалды. Декан – жағалау сауда жолы болған, бірақ он бесінші ғасырдың соңында жабдықтау желілері тоқырады. Осы сауда жолының құлдырауы және сәтсіздікке ұшырауы Лоди империясы орналасқан ішкі аймаққа жағалаудан тауар жеткізілімін үзуге алып келді. Лоди әулеті сауда жолдарында соғыс болған жағдайда өзін қорғауға шамасы келмеді; сондықтан олар сол сауда жолдарын пайдаланбады, осының нәтижесінде саудасы төмендеді, қазынасы да азайды, бұл оларды ішкі саяси мәселелерге осал қылды. Ибрагимге жасалған қарапайымдықтардың құдайға жақындығы үшін Лахор әкімі Даулат Хан Лоди, Кабулдың Тимурид билеушісі Бабурдан өз мемлекетін басып алуын сұрады. Содан кейін Ибрагим Лоди Панипат шайқасында (1526) Бабурмен болған шайқаста қаза тапты. Ибрагим Лодидің қазасымен Лоди әулеті де аяқталып, субконтинентте Моғол империясының құрылуына жол ашты.

Ауғандық фракция

1517 жылы таққа отырғанда Ибрагимнің алдында тағы бір мәселе туды – паштун ақсүйектері. Олардың бір бөлігі Ибрагимнің үлкен ағасы Джалалуддинге, шығыстағы Джаунпур аймағында оның үлкен ағасына қарсы қару көтеруде көмектесті. Ибрагим әскери күш жинап, жыл соңына қарай ағасын жеңді. Осы оқиғадан кейін ол өзіне қарсы болған паштун ақсүйектерін қамап алып, орнына өз адамын жаңа басшылар етіп тағайындады. Басқа паштун ақсүйектері Ибрагимге қарсы Бихар әкімі Дарья Ханды қолдады.

Махмуд Лоди

Ибрагим Лодидің інісі Махмуд Лоди өзін сұлтан деп жариялап, моғол әскерлеріне қарсы қарсылық көрсетуді жалғастырды. 1527 жылы Ханва шайқасында ол Рана Сангаға шамамен 4000 ауған сарбазын берді. Осы жеңілістен кейін Махмуд Лоди шығысқа қарай қашып, екі жыл өткен соң 1529 жылы Ғагра шайқасында Бабурға қайтадан қарсылық көрсетті.