Кіріспе

Жануарларда паразиттік ауруды тудыратын құрт түрлері – Дирофилярия иммитисі, сонымен қатар жүрек құрты немесе ит жүрек құрты деп аталады. Бұл паразиттік дөңгелек құрт, филярий құрттарының бір түрі, жіп сияқты кішкентай құрт және дирофиляриазды тудырады. Ол маса шағу арқылы жұқтырады. Дирофиляриазды тарататын төрт туыс: Аэдес, Кулекс, Анофелес және Мансония. Басты жануар – ит, бірақ ол мысықтарға, қасқырларға, койоттарға, шакалдарға, түлкілерге, тобырларға, аюларға, теңіз түлкілеріне, теңіз арыстандарына және сирек жағдайларда адамдарға да жұғуы мүмкін. Ересек жүрек құрттары көбінесе өкпе артериялық жүйесінде (өкпе артериялары) және жүректе орналасады. Жұқтырған жануардың денсаулығына ең көп әсер ететін нәрсе – өкпе тамырлары мен тіндерінің зақымдануы. Аурудың күрделі сатысында ересек жүрек құрттары жүректің оң жағына және өкпе артериясына көше алады. Егер жүрек құрты жұқпасын емдемесе, жұқтырған жануардың өліміне әкелуі мүмкін, көбінесе екіншілік жүрек жеткіліксіздігінен.

Таралу және эпидемиология

Бір кезде АҚШ-тың оңтүстігімен шектелген жүрек құрттары енді оның қан тасымалдаушы – маса таралған барлық аймақтарға тарады. 2016 жылы АҚШ-тың оңтүстік-шығыс аймағындағы ветеринариялық клиникалар әрқайсысынан орташа есеппен 100-ден астам жүрек құрты жағдайын тіркеді. Паразиттің жұғу жолы АҚШ-тың барлық штаттарында (тіпті Аляскада да жағдайлар тіркелген) және Канаданың жылы аймақтарында болады. Жұқтыру деңгейі ең жоғары Техас пен Нью-Джерси арасындағы жағалауға 150 мильдей жақын жерлерде, сондай-ақ Миссисипи өзені мен оның ірі салалары бойында кездеседі. Оңтүстік Еуропа, Оңтүстік-Шығыс Азия, Таяу Шығыс, Австралия, Корея және Жапонияда да таралған.

Инфекцияның өтуі

Жүрек құрттары қожайын жануардың өкпе артериясын жұқтыратын ересектерге айналу үшін бірнеше даму кезеңінен өтеді. Құрттар өмірлік циклын аяқтау үшін аралық қожайын ретінде маса қажет. Масадағы даму жылдамдығы температураға байланысты, 27°C немесе одан жоғары температурада шамамен екі аптаға созылады. 14°C (57°F) төмен температурада даму тоқтатылады және цикл үзіледі. Осының салдарынан, жұқтыру жылы ауа-райымен шектеледі және жұқтыру маусымының ұзақтығы географиялық орналасуына қарай өзгереді. Иттің алғашқы жұқтырылуынан бастап, құрттардың өкпе артериясында ересектерге дейін жетілуіне дейінгі кезең иттерде алты-жеті айға созылады және ол "алдын ала кезең" деп аталады. Жүрек құрттарының бірінші (L1) және екінші (L2) личинкалық сатылары масаның денесінде дамиды. Личинкалар жұқтырғыш үшінші сатыға (L3) жеткеннен кейін, маса қожайынды іздеп табады, шағып, личинкаларды тістеген жерге тері астына енгізеді. Бір-екі аптадан кейін өскен соң, олар төртінші личинкалық сатыға (L4) айналады. Содан кейін кеуде және іш қуысы бұлшықтарына қозғалып, жұқтырылғаннан кейін 45-60 күн өткен соң бесінші сатыға (L5, дамымаған ересек) айналады. Жұқтырылғаннан кейін 75-120 күн өткен соң, бұл дамымаған жүрек құрттары қан ағынына өтеді және жүрек арқылы өкпе артериясына жеткізіледі. Келесі 3-4 айда олардың мөлшері едәуір ұлғаяды. Ересегінің ұзындығы шамамен 30 см, ал еркегінікі 23 см, құйрығы оралған. Жұқтырылғаннан кейін жеті ай өткен соң, ересек құрттар жұптасады және аналықтары тірі жас құрттарды – микрофилярияларды тудыра бастайды. Жүрек құрттары итте 5-7 жылға дейін өмір сүре алады. Микрофиляриялар қанда екі жылға дейін айналып жүреді және оларды қан сорғыш масалар жұтып алады, онда даму жалғасады және цикл қайталанады.

Wolbachia pipientis-тің рөлі

Wolbachia pipientis – D. immitis-тің эндосимбионты болып табылатын жасуша ішінде тіршілік ететін бактерия. Барлық жүрек құрттарының қандай да бір деңгейде Wolbachia-мен зарарланғаны есептеледі. Ересек жүрек құрттарының немесе дернәсілдердің өлген кезде туындайтын қабыну, тіндерге Wolbachia бактериясының немесе ақуызының шығуына байланысты. Бұл, әсіресе мысықтарда маңызды болуы мүмкін, себебі оларда ауру көбінесе ересек жүрек құрттарына қарағанда дернәсілдердің өлімімен байланысты. Жүрек құрттары бар жануарларды доксициклин сияқты антибиотикпен емдеу, Wolbachia-ны жою арқылы филлярияларды емдегендегідей пайдалы болуы мүмкін, бірақ одан әрі зерттеулер қажет.

Иттердегі емдеу

Егер жануарда жүрек құрттары анықталса, емдеу қажет болуы мүмкін. Бірақ құрттарды емдеуге кіріспес бұрын, иттің жүрегінің, бауырының және бүйректерінің қызметін бағалау қажет, бұл емдеудің тәуекелдерін анықтау үшін керек. Әдетте, ересек құрттар арсен негізді қосылыспен өлтіріледі. Қазіргі уақытта АҚШ-та мақұлданған препарат – меларсомин, ол Immiticide тауарлық атауымен сатылады. Бұл препараттың тиімділігі және жанама әсерлері бұрын қолданылған тиацетарсамидке қарағанда жоғары, ол Caparsolate ретінде сатылды, бұл оны соңғы сатыдағы инфекциясы бар иттер үшін қауіпсіз балама етеді. Емдеуден кейін ит демалу керек, және бірнеше апта бойы дене шынықтыруды күрт азайту қажет, осылайша оның денесіне өлі құрттарды зиянсыз сіңіруге жеткілікті уақыт беріледі. Әйтпесе, егер ит күш жұмсаса, өлі құрттар босап, өкпеге жетіп, тыныс алу жетіспеушілігіне және кенеттен өлімге әкелуі мүмкін. Американдық жүрек құрттары қоғамының мәліметінше, жүрек құрттарымен зарарланған иттерге аспирин беру енді ұсынылмайды, себебі клиникалық пайдасы дәлелденбеген, және аспирин кейбір жағдайларда қарсы көрсетілуі мүмкін. Бұрын аспирин тромбоциттердің жабысуына және жүрек құрттарынан туындаған қан тамырларының зақымдануын азайту әсері үшін ұсынылған. Емдеу курсы бірнеше аптадан кейін ғана аяқталады, одан кейін микрофиляриялар жеке ем курсында қарастырылады. Жүрек құрттарына жасалған тесттердің нәтижесі теріс болғаннан және тірі құрттар табылмайынша, емдеу сәтті деп есептеледі және науқас толыққанды емделген болып саналады. Ересек жүрек құрттарын хирургиялық жолмен алып тастау да емдеу түрі ретінде қарастырылуы мүмкін, әсіресе жүрекке елеулі зақым келген және зақымдалған жағдайларда.

Иттердегі инфекцияның алдын алу

Жүрек құрттарының жұқпасының алдын алу үшін бірқатар ветеринариялық препараттар қолданылуы мүмкін. АҚШ-та қолдануға рұқсат етілген дәрілер: ивермектин (Heartgard, Iverhart және басқа да бірнеше жалпы қолданылатын нұсқалар), милбемицин (Interceptor Flavor Tabs және Sentinel Flavor Tabs) және моксидектин (Simparica Trio) – бұл шайнамалы таблеткалар. Моксидектин 6 айлық және 12 айлық инъекция түрінде де қолжетімді, олар ProHeart 6 және ProHeart 12 түрінде ветеринариялық дәрігерлер арқылы салынады. 2004 жылы қауіпсіздік мәселелеріне байланысты бұл инъекциялық моксидектин АҚШ нарығынан алынып тасталды, бірақ FDA 2008 жылы жаңа құрамындағы ProHeart 6-ны қайта нарыққа енгізді. ProHeart 6 көптеген елдерде, соның ішінде Канада мен Жапонияда әлі де қолданылады. Оның туыс өнімі – ProHeart 12 Австралия мен Азияда 12 айлық инъекциялық профилактика ретінде кеңінен қолданылады. Ол 2019 жылдың шілдесінде АҚШ-та FDA қолдануға рұқсат берді. Жергілікті емдеулер де бар. Advantage Multi (имидаклоприд пен моксидектин) жергілікті ерітіндісі моксидектинді дөңгелек құрттарды, ілмек құрттарын, жүрек құрттарын және қамшы құрттарын бақылау және алдын алу үшін, ал имидаклопридті ересек блохаларды өлтіру үшін пайдаланады. Селамектин (Revolution) – бұл ай сайын қолданылатын жергілікті профилактикалық препарат, оны блохалар, кенелер және масалармен күресу үшін де қолдануға болады. Алдын алу дәрілері өте тиімді, және жүйелі түрде қолданған кезде, иттер мен мысықтардың 99%-дан астамын жүрек құрттарынан қорғайды. Қорғаудың нашарлауының көп бөлігі маусымдық жұқтыру кезеңінде препараттарды дұрыс қолданбаудан туындайды. Температура жыл бойы 14°C (57°F) жоғары болатын аймақтарда үздіксіз алдын алу кестесі ұсынылады. Жүрек құрттарының жаңадан пайда болған резистентті штаммдарына байланысты, ешқандай макроциклді лактон (жүрек құрттарының алдын алу) олардан қорғай алмайды, сондықтан Американдық жүрек құрттары қоғамы иттерге репеллент пен жүрек құрттарының алдын алу препараттарын бірге қолдануды ұсынады. Vectra 3 D сияқты репеллент масалардың иттің қанымен қоректенуіне және L3 сатысындағы құрттарды жұқтыруына кедерілгі келтіреді. Егер ит шағылса, жүрек құрттарының алдын алу шаралары күшке енеді. Егер маса жүрек құрттарымен жұқтырылған иттен қоректенсе, ол микрофиляриялардың инфекциялық L3 личинкасына айналуы үшін жеткілікті ұзақ өмір сүрмейді. Vectra 3 D резистентті жүрек құрттарының JYD34 штаммымен жұқтырылған мыңдаған масаларда сынақтан өткізілді. Плацебо алған бақылау тобындағы барлық иттерде жүрек құрттары пайда болды. Тек Vectra 3 D алған эксперименттік топта 8 иттің екеуінде жүрек құрттары табылды және әрқайсысында орташа есеппен 1,5 ересек құрт болды. Жүрек құрттарының алдын алу және Vectra 3 D препараттарын бірге қабылдаған эксперименттік топта бір ит L3 сатысындағы личинкалармен жұқты, бірақ жүрек құрттарының алдын алудың нәтижесінде олар ересекке дейін жетпеді. Репеллент пен профилактиканы бірге қолдану кем дегенде 95% тиімді. Ивермектин, тіпті дозалар арасында төрт айға дейін үзіліс болса да, ересек құрттардан 95% қорғаныс береді. Бұл кезең "қайта қол жеткізу әсері" деп аталады. Иттер жүрек құрттарына сезімтал болғандықтан, оларды алдын алу емдеуін бастамас бұрын жыл сайын тексеруден өткізу керек. Эндемикалық аймақтардағы мысықтардағы жұқтыру деңгейі иттердегіден 1-5% төмен. Үйдің ішінде және сыртында жүретін мысықтардың екеуі де жұқтыруға шалдығуы мүмкін. Өрт таратушы масалар үйлерге кіретіні белгілі.

Патология

Мысықтарда L5 личинкасының өкпе артерияларына енуінен туындайтын қан тамырлары ауруы, иттерге қарағанда ауыррақ өтеді. Мысықтарда жүрек құрттарымен байланысты тыныс алу ауруы деп аталатын реакция анықталды, ол бастапқы жұғудан кейін үш-төрт ай өткен соң пайда болып, тамырлардағы L5 личинкаларының болуынан туындайды. Өкпе тамырлары мен өкпедегі келесі қабыну, мысық астмасы немесе аллергиялық бронхит деп жаңылыс диагноз қойылуы мүмкін. Өлі құрттардың эмболиясынан өкпе артерияларының бітелуі мысықтарда, иттерге қарағанда көбірек өлімге алып келеді, себебі оларда қосалқы қан айналымы және тамырлар аз. Жүрек құрттары мысықтарда 2-3 жылға дейін тіршілік ете алады.

Диагностика

Мысықтарда жүрек құрттарының жұқпасын анықтау қиындық тудырады. Иттердегідей, жүрек құрт антигеніне оң ELISA тесті инфекцияның өте күшті белгісі болып табылады. Дегенмен, антигендік тесттің оң нәтиже беру ықтималдығы ересек әйел құрттардың санына байланысты. Егер тек еркек құрттар болса, тест теріс болады. Тіпті аналық құрттар болған жағдайда да, антигендік тест инфекция жұққаннан кейін 7-8 айдан кейін ғана оң нәтиже береді. Сондықтан, мысықта оң нәтижеге қол жеткізгенге дейін клиникалық белгілер айқын болуы мүмкін. Жүрек құрттарымен байланысты тыныс алу аурулары ересек құрттар пайда болмаған және антигендік тест оң нәтиже көрсетпеген мысықтарда да кездесуі мүмкін. Мысықтардағы жүрек құрттарының жұқпасын анықтау үшін антиденелік тест те қолжетімді. D. immitis жұқтырған жағдайда ол оң нәтиже береді, сондықтан инфекциядан толығымен құтылған мысықта үш айға дейін оң нәтиже сақталуы мүмкін. Антиденелік тест антигендік тестке қарағанда сезімтал, бірақ ересек құрттардың бар екенін тікелей дәлелдемейді. Алайда, ол бұрынғы личинкалық инфекцияларды диагностикалау үшін арнайы тест ретінде қарастырылады, демек жүрек құрттарымен байланысты тыныс алу ауруларын анықтауда да сенімді. Жүрек құрттары жұқтырған мысықтың кеуде қуысының рентген суретінде өкпе артерияларының кеңеюі және өкпеде ошақтық немесе тараған мөлдірлік байқалуы мүмкін. Эхокардиография мысықтарда өте сезімтал тест болып табылады. Ересек жүрек құрттары жүрек немесе өкпе артерияларында екі қабатты, жоғары эхогенді құрылымдар түрінде көрінеді.

Емдеу және алдын алу

Мысықтарда жүрек құрттарының алдын алу үшін ивермектин (мысықтарға арналған Heartgard), милбемицин (Interceptor) немесе темекілік селамектин (мысықтарға арналған Revolution) және Advantage Multi (имидаклоприд + моксидектин) жергілікті ерітіндісі қолжетімді. Ивермектин, милбемицин және селамектин АҚШ-та мысықтарда қолдануға рұқсат етілген. Арсен қосылыстары жүрек құрттарын жою үшін мысықтармен қатар иттерде де қолданылған, бірақ олар өкпе реакцияларын тудыруы мүмкін. Емдеуден кейін бірнеше күннен соң көптеген мысықтарда өкпе эмболиясы дамиды. Меларосоминнің мысықтарға тигізетін әсері жеткілікті зерттелмеген. Емдеудің нақты пайдасын көрсететін зерттеулердің жетіспеуі және мысықтардағы жүрек құрттарының өмір сүру ұзақтығының қысқа болуына байланысты, құрттарды жою терапиясы ұсынылмайды және АҚШ-та мысықтар үшін бұл мақсатта ешқандай препарат бекітілмеген. Емдеу көбінесе мысыққа ай сайын жүрек құрттарының алдын алу және қысқа мерзімді кортикостероид тағайындаудан тұрады. Ересек құрттарды хирургиялық жолмен алып тастау да сәтті нәтиже берген. Мысықтардағы жүрек құрт ауруының болжамы сақтықпен қарастырылады.

Адамдағы жүрек құрттарының жұқпасы

Дирофиляриялар маңызды медициналық паразиттер болып табылады, бірақ диагнозы сирек қойылады және көбінесе жұқтырған адам өкпеде гранулома пайда болғаннан кейін кеуде рентгеніне түскен кезде ғана анықталады. Тозықтың өзі рентгенде өкпе қатерлі ісігіне ұқсап көрінуі мүмкін және патологиялық бағалау үшін биопсия қажет. Бұл ит жүрек құрттарының адамға жұғуының ең маңызды медициналық салдары болып табылады. Пациенттер паразитке жұқтырған маса шаққанда жұғады, бұл механизм иттерде жүрек құрттарының жұғуына себеп болатын механизммен бірдей. D. immitis – иттер мен адамдарға жұқтыратын көптеген түрлердің бірі. Бұрын бұл паразит адамның көзін жұқтырады деп есептелген, және көптеген жағдайлар АҚШ-тың оңтүстік-шығысында тіркелген. Дегенмен, қазір бұл жағдайларды Dirofilaria tenuis – оған жақын туысқан паразит тудырады деп саналады. Еуропада адамдарда тері асты инфекциясының бірнеше жүздеген жағдайы тіркелген, бірақ олардың көпшілігі ит жүрек құрттарының емес, Dirofilaria repens – оған жақын туысқан паразиттен туындайды. D. immitis жұқтыруының фактілері дәлелденген, бірақ адамдар жүрек құрттарымен сирек жұғады, себебі личинкалар толық жетілмейді. Жүрек құрттарының жұқпалы личинкалары тері арқылы қозғалғанда көбінесе өледі, өйткені жүрек құрттары адам организмінде тіршілік ете алмайды, тіпті қанға енсе де. Жүрек құрттары өлгеннен кейін, адамның иммундық жүйесі олардың тіндеріне қабыну арқылы реакция жасайды, оларды жоюға тырысады. Осындай жағдай өкпе дирофиляриазы деп аталады. Адамда жүрек құрттарының жұқтыруы ауырсыну, ыңғайсыздық және басқа да айқын белгілер тудырмаса, қауіпті проблема емес.