Кіріспе

Trichuris trichiura (қамшы құрт) жұқпасы – ауру

2015 жылы қамшы құрт жұқпасынан шамамен 464 миллион адам зардап шекті. Бұл ауру тропикалық елдерде ең көп кездеседі. Ауруға қарсы вакцина әзірлеу жұмыстары жалғасуда.

Белгілері мен симптомдары

Жеңіл жұқтырулар (<100 құрт) көбінесе ешқандай белгілер көрсетпейді. Ауыр жұқтырулар, әсіресе кішкентай балаларда, асқазан-ішек проблемаларын тудыруы мүмкін, оның ішінде іш ауруы және ісіну, қанды немесе шырышты диарея, және тенезм (толық дефекация сезімі болмауы, көбінесе еріксіз тырысумен бірге). Ішек қабығының механикалық зақымдануы, сондай-ақ иесінің ішегіне уытты немесе қабыну зақымдануы мүмкін. Апендицит жақын тіндердің зақымдануы мен ісінуінен туындауы мүмкін, бірақ құрттардың немесе дернәсілдердің саны көп болса, құрттардың ілеоцекальді аймаққа енуі иесін бактериялық инфекцияға осал етуі мүмкін. Ректада көптеген құрттар немесе дернәсілдер болғанда ауыр инфекция ісінуге әкеледі, бұл ректальді пролапсқа (ішек тінінің сыртқа шығуы) себеп болуы мүмкін, бірақ бұл көбінесе кішкентай балаларда ғана байқалады. Пролапс, қабыну және ісінген ректальді тінінде тіпті көзге көрінетін құрттар да болуы мүмкін. Дене салмағының өсуінің тежелуі, салмақ жоғалтуы, қоректік заттардың жетіспеуі және анемия (ұзаққан қан жоғалтудан) инфекцияның да типикалық белгілері болып табылады, және бұл белгілер балаларда жиірек және ауыррақ көрінеді. Эозинофилияны тудыруы мүмкін, бірақ бұл сирек кездеседі. T. trichiura-ның басқа паразиттермен бірге жұқтыруы жиі кездеседі, және құрттардың саны көп болғанда қауіпті трихуриаз симптомдарының, мысалы, ауыр асқазан-ішек қан кетуінің (Salmonella typhi-мен бірге жұқтырылғанда ерекше айқын байқалады) және басқа паразиттік инфекцияның симптомдары мен патогенезінің күшеюіне (мысалы, Schistosoma mansoni-мен бірге жұқтырылғанда, құрттардың және бауыр жұмыртқаларының санының көп болуы жиі кездеседі) себеп болуы мүмкін. Паразиттік коинфекция, әсіресе Сахара асты Африкада, HIV/AIDS, туберкулез және безгекпен жиі кездеседі, және гельминттік коинфекция HIV/AIDS, туберкулез және безгек ауруларының табиғи барысын және прогрессиясын нашарлатады, сондай-ақ безгек ауруының клиникалық ауырлығын арттыруы мүмкін. Сенегалде жүргізілген зерттеуде T. trichiura сияқты топырақтан жұғатын гельминттер инфекциясы (сондай-ақ шистосома инфекциясы дербес) безгек ауруының тәуекелін арттырды және оның жиілігін жоғарылатты. Ауыр жұқтыруларда қанды диарея болуы мүмкін. Ұзаққан қан жоғалту темір тапшылығы анемиясына әкелуі мүмкін. А витаминінің жетіспеушілігі де инфекция салдарынан туындауы мүмкін.

Себеп

Трихуриаз "Трихурис трихиура" деп аталатын, сонымен қатар гельминт деп те аталатын паразиттік құрттан туындайды. Ол Trichuris туысына жатады, бұрын Trichocephalus деп аталған, яғни "шашты бас" деген мағынаны білдірген, бұл атау оған көбірек сай келер еді; алайда, қазіргі кезде оның жалпылама атауы Trichuris, ол "шашты құйрық" дегенді білдіреді (құрттың артқы жағы жіңішкеленген бөлім екенін көрсетеді). Паразиттік құрттармен жұқтыру гельминтоз деп аталады.

Қойма

Адамдар Т. тричиураның басты, бірақ жалғыз қоры емес. Жақындағы зерттеулер молекулалық техникаларды (ПТР) қолдану арқылы иттердің Т. тричиура және Т. vulpis түрлерінің де қоры екенін көрсетті.

Вектор

Трихурис трихиураны тарататын, шақпайтын циклоррафанды шыбындар (Musca domestica, M. sorbens, Chrysomya rufifacies, C. bezziana, Lucina cuprina, Calliphora vicina және Wohlfarthia magnifica) табылды. Эфиопияның екі шектеулі аймағында жүргізілген зерттеуде, тарақандардың адам ішегінің бірнеше паразиттерін, соның ішінде T. trichiura-ны тасиғандығы анықталды.

Беріліс

Адамдар жұқпалы жұмыртқаларды ауызға түсіру арқылы, қолдармен немесе жұмыртқасы бар топырақпен ластанған тамақ жеу арқылы жұқтыруы мүмкін. Дегенмен, T. trichiura паразит жыныстық қатынас арқылы жұғудың сирек жағдайлары да тіркелген. Көптеген ірі жағдайлар ластанған көкөністерге (дегенмен топырақтан ластануы болжамдалады) байланысты анықталған.

Өмірлік цикл

Эмбриондалмаған жұмыртқалар (сегменттелмеген) бұрынғы иесінің нәжісі арқылы топыраққа түседі. Топырақта бұл жұмыртқалар 2 жасушалы кезеңге (сегменттелген жұмыртқа) және одан кейін терең бөліну кезеңіне дейін жетіледі. Осы кезеңге жеткен соң жұмыртқалар эмбрионацияланып, жұқтыру қабілетін иеленеді, бұл процесс шамамен 15-30 күнге созылады. Содан кейін жұқтыру қабілеті бар жұмыртқалар топырақтан ластанған қолдармен немесе тамақ арқылы жұтылып, жіңішке ішекте қабылдап, личинкаларды асқазан-ішек жолына босатады. Бұл личинкалар ішек қабыршағына еніп, 2-3 күн ішінде ересек организмге айналады. Олар кейін көкжұлдызға және жоғары көтерілетін ішекке миграцияланып, алдыңғы бөлігін (қамшы тәрізді ұшын) тіндік шырыш қабыққа сіңіріп, бір жылдық өмір бойында тұрақты түрде орналасады. Жұққаннан кейін 60-70 күн өткен соң, ересек ұрғашы организмдер көкжұлдызға күніне 3000-ден 20000-ға дейін эмбриондалмаған жұмыртқаларды (жұмыртқалау) шығара бастайды, бұл өмірлік циклдің бастапқы нүктесімен байланысты.

Инкубациялық кезең

Т. trichiura-ның инкубациялық кезеңі нақты белгісіз, бірақ қолайлы жағдайлардағы топырақтағы дамымаған жұмыртқалар пісуге шамамен үш апта уақыт керек: 15–30 күн, ал адам организміне түсуге дайын болу үшін кемінде 10 күн пісуі қажет. Жұмыртқалардың пісуіне қолайлы жағдай – жылы немесе қоңыржай климат, жеткілікті ылғалдылық немесе жауын-шашын. Жұмыртқалар суыққа төзімді, бірақ құрғаққа төзімсіз. Жұмыртқа жұтылғаннан кейін, личинка кішкене ішектің түкшесіне 2–3 күнге қазылып, іле-шек бөліміне қозғалу үшін толық дамығанша сонда қалады. Т. trichiura-ның орташа өмір сүру ұзақтығы бір жылды құрайды, бірақ бес жылға дейін созылған жағдайлар да тіркелген (ескерту: бұл жерде тиімсіз емдеу және қайта жұғу ықпал етуі мүмкін).

Морфология

Ересек құрттар әдетте ұзын болады, мұнда әйелдердің денесі еркектерден ірілеу келеді, бұл нематодтарға тән ерекшелік. Денесінің жұқа, ашық көрінетін көп бөлігі (алдыңғы, қамшы тәрізді ұшы) – өңеш, және осы ұшымен құрт тоқ ішектің шырыш қабығына еніп орналасады. Денесінің кеңейген, қызғылт сұр түсті аймағы – артқы бөлігі, оның ішінде паразиттың ішектері мен көбею мүшелері орналасқан. T. trichiura жұмыртқалары сопақтау шар тәрізді, регби және американ футбол ойындарында қолданылатын доптардың пішінімен ұқсас. Олардың ұзындығы шамалы, ал екі полюсінде де полярлық тығындар (рефрактивті өскіндер деп те аталады) болады.

Диагностика

Нәжіс үлгісіндегі жұмыртқалар мен паразиттерді тексеру шабық құрттарының жұмыртқаларының бар екенін көрсетеді. Trichuris trichiura жұмыртқаларын анықтау үшін әдетте Като-Кац қалың жағынды әдісі (Kato Katz thick smear technique) қолданылады. Трихурия жұмыртқалары Kato-Кац препаратында басқа әдістерге қарағанда көбінесе ісіңкі және үлкен болып көрінеді. Колоноскопия әдетте диагноз қою үшін қолданылмайды, себебі ересек құрттарды, әсіресе толық жетілмеген ішекте байқамау мүмкін, бірақ колоноскопия ересек құрттарды анықтаған жағдайлар туралы хабарламалар бар. Колоноскопия жұқа, шабық тәрізді ұшы бар құрттарды анықтау арқылы трихуриазды тікелей диагностикалауға мүмкіндік береді. Колоноскопия, әсіресе тек бірнеше еркек құрттармен жұққан және нәжісте жұмыртқалары жоқ пациенттерде пайдалы диагностикалық құрал екені дәлелденді. Трихуриазды нәжіс тексеруде T. trichiura жұмыртқалары табылуымен диагностикалауға болады. Жұмыртқалар ұрықтанбаған, бөшке пішіндес, екі полюсті тығындары және тегіс қабығы бар болады. Ректальді пролапс дефекациялық проктограмма арқылы оңай диагностикаланады және бұл паразиттік инфекцияны бейнелеудің көптеген әдістерінің бірі болып табылады. Сигмоидоскопияда қабынып кеткен шырышты қабықтан ("кокос торты тәрізді тік ішек") асып тұрған ересек құрттардың ақшыл денелері көрінеді.

Құрттан тазарту

Негізгі дәрі-дәрмектерге қолжетімділіктің шектеулі болуы трихуриазды әлемдік деңгейде жоюға кедергі келтіреді. Сонымен қатар, емдеуден кейін қайта жұғудың таралуын анықтап, емделмеген қайта жұғудың көбеюін азайту – қоғамдық денсаулық сақтау үшін маңызды мәселе. Айналымға дәрі-дәрмек беру стратегиялары мен жақсартылған диагностика және уақтылы емдеу арқылы, құрттарға қарсы препараттарға төзімділік пайда болуын қадағалау қажет. Жаппай дәрі-дәрмекпен емдеу (профилактикалық химиотерапия) Шығыс және Батыс Африкада трихуриаз ауруының таралуын азайтуға оң әсер етті, әсіресе инфекцияға шалдығу қаупі жоғары балалардың арасында.

Санитарлық тазалық

Адам нәжісін дұрыс тастау, азық-түліктің нәжіспен ластануын болдырмау, топырақ жемеу және өңделмеген адам нәжісімен тыңайтылған егістерді өсіру арқылы инфекциядан сақтануға болады. Бақылау үшін қол жуу және тамақты жуу сияқты қарапайым және тиімді гигиеналық шаралар ұсынылады. Нәжіс тастау жақсартылған құралдары қазан құрттарының (трихоцефалиаз) таралуын азайтты. Тамақ дайындамас бұрын қол жуу және жұмыртқасы бар топырақпен ластанған болуы мүмкін тамақты мұқият жуу арқылы топырақ жеуден аулақ болу – басқа да профилактикалық шаралар. Тамақты жуумен қатар, жемістерді және көкөністерді қабықтан тазалап немесе пісіру де кеңес беріледі. Санитариялық жүйелерді жақсарту, сондай-ақ нәжіс тастаудың жақсартылған құралдары топыраққа нәжіс шығаруды шектеуге және жұқпалы нәжістің денемен тікелей жанасуын болдырмауға көмектесті. Бразилиядағы бір қалалық орталықта жүргізілген зерттеуде, қалалық санитарлық бағдарламаны іске қосудан кейін топырақ арқылы берілетін гельминтоздың, оның ішінде трихоцефалиаздың таралу және жиілігі айтарлықтай төмендегені байқалды. 7-14 жас аралығындағы 890 балаға жасалған зерттеуде трихоцефалиаздың таралуы 33%-ға, ал трихоцефалиаздың жиілігі 26%-ға төмендегені анықталды. Бұл зерттеу Бразилияның Баия штатындағы Сальвадор қаласының әртүрлі экологиялық жағдайларын көрсететін 24 бақылау аймағында жүргізілді. Топырақ тыңайтқыштарын бақылау адам нәжісінің және тыңайтқыштың топырақпен жанасу мүмкіндігін жоюға көмектесті.

Емдеу

Трихуриазды альбендазол немесе мебендазол сияқты бензимидазолдық антигельминттік препараттармен, кейде басқа дәрілермен бірге емдеуге болады. Мебендазол бірінші дозада 90% тиімді. Мебендазол немесе альбендазолды ивермектинмен бірге қолдану арқылы жоғары клиренс деңгейіне қол жеткізуге болады. Ивермектиннің кішкентай балалар мен жүкті әйелдердегі қауіпсіздігі әлі толыққанды зерттелмеген. Диареясы бар адамдарда антигельминттік препараттар мен паразиттердің арасындағы байланыс уақытын арттыру үшін лоперамид қолдануға болады. Трихуриазбен жиі қатар жүретін темір тапшылығы анемиясын емдеу үшін ауызша темір препараттарын қабылдау пайдалы болуы мүмкін.

Өңірлер

Т. trichiura инфекциясы тропикалық климатты және нашар санитарлық жағдайлар бар аймақтарда ең көп кездеседі. Трихуриаз жиі түрде адамның өңделмеген нәжісі тыңайтқыш ретінде қолданылатын немесе ашыққа дәретханаға барушы жерлерде таралған. Трихуриаз инфекциясының таралу деңгейі Азияның кейбір аймақтарында 50-80 пайызға жетеді (әсіресе Қытай мен Кореяда), сондай-ақ АҚШ-тың оңтүстік-шығыс аймақтарындағы ауылдық жерлерде де кездеседі.

Жұқпаның шамамен

Т. trichiura – адамдарды қоздыратын үшінші ең көп таралған нематод (құрсақты құрт). Жұқпа көбінесе балалардың арасында кездеседі, ал Солтүстік Америкада тропикалық немесе субтропикалық аймақтардан келген иммигранттарда жиі анықталады. Әлем бойынша шамамен 600-800 миллион адам жұқтырған, ал 3,2 миллиард адам бұл ішек құртының кең таралған аймақтарда өмір өткезіп жатқандықтан қауіпте тұр.

Тарих

Т. trichiura туралы алғашқы жазбаны 1740 жылы итальяндық анатомист Джованни Баттиста Моргагни жасаған, ол тоқ ішекте қоныстанған құрттардың жағдайында паразиттің бар екенін анықтады. Нақты морфологиялық сипаттамасы мен дәл суреттері алғаш рет 1761 жылы неміс дәрігері Иоганн Георг Родерер жасаған. Одан кейін көп ұзамай бұл түрге Trichuris trichiura деген ат қойылды.

Синонимдер

Адамның қамшы құрты, трихоцефалиаз және трикуриаз – трикуриаздың синонимдері, адамның *T. trichiura* ішек нематодасымен жұғу. Испан тілінде трикуриаз трикуриазис деп, ал француз тілінде трикуриоз, неміс тілінде – Peitschenwurmbefall деп аталады.

Зерттеу

Суббұрындық вакциналарды әзірлеу үшін қорғаныш антигендерін анықтау және оларды тиісті адъювантпен формуляциялау қажет. Trichuris muris – T. trichiura-ның антигендік тұрғыдан ұқсас зертханалық моделі. Ересектердің экскреторлық-секреторлық өнімдерімен (ЭС) тері астына вакцина салу T. muris жұқпасына осал тышқан штамдарын қорғайды. Ларвалық сатыларда жаңа және маңыздырақ антигендер болуы мүмкін, олар вакцинаға енгізілгенде инфекция барысында құрттардың ертерек шығарылуына себеп болады. Бүгінгі күнге дейін нарықтағы нематодтар вакциналары сәулеленген дернәсілдер түрінде сатылады және тек жануарларды емдеу үшін қолданылады. Бұл вакциналар тұрақсыз және жыл сайын қайта өндірілуді талап етеді, бұл донор жануарларды жыл сайын өндіру және құрбан етуді қамтиды. Адам және ауыл шаруашылығы паразиттеріне қарсы суббұрындық вакциналарды өндіруге 1980 жылдардың басынан бері үлкен қызығушылық бар. Суббұрындық вакциналарды әзірлеу үшін қорғаныш антигендерін анықтау және иммундық жауапты тиісті деңгейде стимуляциялау үшін оларды қолайлы адъювантпен формуляциялау қажет.