Кіріспе
Аскаристің бірнеше түрінің бірі – Ascaris lumbricoides организмі. Бұл адамдарда аскариозды қоздыратын ірі паразиттік құрт. Аскарис туысына жататын дөңгелек құрт, ол адамдарда ең көп кездесетін паразиттік құрт болып табылады. Әлем бойынша шамамен 807 миллион – 1,2 миллиард адам A. lumbricoides жұқтырған. Тропикалық және субтропикалық елдерде тұратын адамдардың инфекцияға шағу қаупі жоғары. Ascaris lumbricoides және Ascaris suum (шошқа дөңгелек құрты) – бір түр екені ұсынылған.
the organism
Ascaris lumbricoides is a large parasitic worm that causes ascariasis in humans. A roundworm of genus Ascaris, it is the most common parasitic worm in humans. An estimated 807 million–1.2 billion people are infected with A. lumbricoides worldwide. People living in tropical and subtropical countries are at greater risk of infection. It has been proposed that Ascaris lumbricoides and Ascaris suum (pig roundworm) are the same species.
Өмірлік цикл
Аскарис lumbricoides – дөңгелек құрт, адамдарға фекальды-ауыздық жолмен жұғады. Ересекті ұрғашылары шығарған жұмыртқалар нәжіспен бірге шығады. Ұрықтанбаған жұмыртқалар фекальдық сынамаларда жиі кездеседі, бірақ жұқпалы бола алмайды. Ұрықтанған жұмыртқалар топырақта 18 күннен бірнеше аптаға дейін дамып, эмбрионға айналады және қоршаған орта жағдайларына байланысты жұқпалы болады (ең қолайлысы: ылғалды, жылы, көлеңкелі топырақ). Жұқпану адам эмбриондалған жұмыртқалары бар лас суды немесе тамақты жұтқанда болады. Он екі елі ішекте әрбір жұтылған жұмыртқадан бір рабдитиформды деріқабықша шығады. Деріқабықшалар содан кейін шырышты қабық пен астыңғы шырышты қабыққа еніп, тамырларға немесе лимфалық қантамырларға өтеді. Одан кейін деріқабықшалар жүрек арқылы өкпе қан айналымына жетеді. Содан кейін деріқабықшалар өкпе капиллярларының қабырғаларын бұзып, альвеолаларға кіреді. Жасырақ құрттар альвеолалардан бронхиолалар мен бронхтар арқылы трахеяға қозғалады. Бұл қозғалыс кезінде құрттардың бір бөлігі жоғалып, денедегі басқа органдарда жиналып қалса, жедел қабыну реакциясы туындауы мүмкін.
Морфология
Аскарис lumbricoides өзінің үлкен мөлшерімен сипатталады. Аталықтарының диаметрі және ұзындығы болады. Аталықтың артқы жағы құрсаққа қарай иілген және доғал ұшты құйрығы бар. Аналықтарының ені және ұзындығы болады. Жыныс жарығы денесінің үштен бірін құрайтын алдыңғы бөлігінде орналасқан. Жатырша бір уақытта 27 миллионға дейін жұмыртқаға толуы мүмкін, ал күніне 200 000 жұмыртқа түсіріледі. Ұрықтандырылған жұмыртқалар сопақ немесе дөңгелек пішіндес, ұзындығы және ені болып, қалың сыртқы қабығы бар. Ұрықтанбаған жұмыртқалардың ұзындығы және ені болады.
Эпидемиология
Дүние жүзінде шамамен 807 миллион – 1,2 миллиард адам A. lumbricoides жұқтыруға шалдыққан. АҚШ-та таралу деңгейі төмен болғанымен, аскариаз АҚШ-тың оңтүстік-шығыс аймақтарында температура мен ылғалды климатқа байланысты эндемикалық қалпында сақталады. A. lumbricoides жұмыртқалары күшті химиялық заттарға, кебуге және төмен температураға өте төзімді. Бұл жұмыртқалар топырақта бірнеше ай, тіпті жылдар бойы тірі қалуы мүмкін.
Инфекциялар
Бұл паразиттермен инфекцияға шағу санитария жағдайы нашар болған жерлерде және шикі адам нәжісі тыңайтқыш ретінде қолданылғанда көбірек кездеседі.
Симптомдары
Көбінесе, А. lumbricoides инфекциясының жеңіл түрінде ешқандай белгілер байқалмайды, бірақ оның салдарынан, мысалы, жылына бір рет, жақын қарағанда көзге түсетін құрттар ішек арқылы шығып кетуі мүмкін. Ауыр инфекциялардың белгілеріне қанды қақырық, жөтел, қызба, іш ауруы, ішек жаралары, сондай-ақ, сирек болса да, өте ұзын құрттардың ішек арқылы шығуы жатады. Аскаридоз – бүкіл әлемде Лёффлер синдромының ең көп кездесетін себебі. Патологиялық белгілеріне өкпеге инфильтрация, эозинофилия (қандағы эозинофильдердің артық болуынан туындайтын астма және аллергиялық реакциялар сияқты симптомдар) жатады, ал диагностикалық белгі – стандартты нәжіс микроскопиясынан өзге, рентгенде көрінетін тығыздықтар. Бір зерттеуде инфекция жұқтырған әйелдерде сүекке қабілеттіліктің артуы байқалды, бұл дұрыс тамақтану мен жаттығуларға ұқсас, бірақ аурумен байланысты барлық патологиялық жағымсыз әсерлер мен қолайсыздықтармен бірге, әрбір адамда және тамақтану режиміне байланысты өзгеруі мүмкін.
Алдын алу
Кез келген фекальды аурудың алдын алу үшін білімді гигиеналық әдеттер мен мәдениетті қалыптастыру және тиімді фекальды тазалау жүйелерін құру қажет. Бұл А. lumbricoides үшін ерекше маңызды, себебі оның жұмыртқалары өлтіруге ең қиын патогендердің бірі (приондардан кейін екінші орында), және жұмыртқалар көбінесе 1–3 жылға дейін тірі қалады. А. lumbricoides ішекте тіршілік етеді, онда ол жұмыртқа салады. Жұқпа жұмыртқалар желген кезде пайда болады, олар қанағаттандырылмаған көзбен көруге тым кішкентай. Жұмыртқалар жұқтырған адамдардың дұрыс өңделмеген нәжісі азық дақылдарына тыңайтқыш ретінде қолданылған кезде көкөністерге түсуі мүмкін. Тағамды жұмыртқаларды алып тастамай немесе өлтірмей қолмен ұстағанда, қолдарда, киімде, шашта, шикі көкөністерде/жемістерде немесе жұққан контейнерлермен, т.б. арқылы қайта жұқтырылған пісірілген тағамдармен жұқпа пайда болуы мүмкін. Ағартқыш A. lumbricoides жұмыртқаларын тез өлтірмейді, бірақ олардың жабысқақ қабығын жояды, бұл жұмыртқаларды жууға мүмкіндік береді. A. lumbricoides жұмыртқаларын ыстық компостирлеу әдістерімен азайтуға болады, бірақ оларды толықтай жою үшін спирт, йод, арнайы химиялық заттар, пісіру температурасы немесе "көбінесе" ыстық компостирлеу қажет болуы мүмкін (мысалы, 50 °C-тан (122 °F) жоғары температурада 24 сағат бойы).
Емдеу
Дөңгелек құрт инфекциясын бақылау дәрі-дәрмекпен емдеу, санитарлық жағдайды жақсарту және денсаулық сақтау жөніндегі білім беруге негізделген. Әдетте, бұл емдеу үш күнге созылады.
Тарих
Ішектегі дөңгелек құрттар ежелден белгілі. 1758 жылы Линней оларды Ascaris lumbricoides деп атады. Көп ғасырлар бойы олардың өздігінен пайда болатынына сенеді. 1855 жылы Англияда Генри Рэнсом адам нәжісінен аскарид жұмыртқаларын тапты, ал екі жылдан кейін Францияда Казимир Жозеф Давейн осы туралы әдебиетте сипаттады. Жануарларды жұмыртқамен қоректендіру әрекеттері сәтсіз аяқталды. 1886 жылы Италияда Сальваторе Каландруччо 150 жұмыртқа берген бір балаға инфекция жұқтырды. Батиста Грасси бұл ақпаратты Каландруччоға ешқандай сілтеме жасамастан жариялады. Даму ішек қуысының ішінде тікелей жүреді деп есептелді, бірақ 1916 жылы Гонконгта Фрэнсис Стюарт мысықтарға, содан кейін егеуқұйрықтарға жұмыртқа берді және нәжісте және өкпеде жұқпалы дернәсілдер тапты, бірақ ересек құрттар жоқ еді. 1918 жылы Садао Йошида теңіз шошқасының трахеясынан алынған дернәсілдерді жұтып қойды, содан кейін 76 күннен кейін өзінің нәжісінен жұмыртқа тапты. 1922 жылы Шимесу Койно 2000 Ascaris lumbricoides жұмыртқасын жұтып, бірнеше күннен кейін сілекейінде дернәсілдер тапты, содан кейін 50 күннен кейін құртты қуып шығаратын дәрі ішіп, 667 дамымаған Ascaris lumbricoides құртын алды, осылайша тіршілік циклын растады. Дөңгелек құрттардың таралуы нашар санитарлық жағдайы бар дамушы елдерде жиі кездеседі, мысалы, Алжир мен Эфиопиядағы жағдайлар көрсеткендей. Жұқтырылған аймақтарда септикалық жүйелерді жақсартуға жеткілікті ресурстар болмайды, нәтижесінде қайта жұқтыру көрсеткіштері жоғары.