Кіріспе

Құрттардың түрі – Strongyloides stercoralis организмі – адамға strongyloidiasis ауруын тудыратын патогенді паразиттік дөңгелек құрт. АҚШ-та оның көп қолданылатын атауы – жіп құрт. Дегенмен, Ұлыбритания мен Австралияда «жіп құрт» термині Enterobius туысына жататын нематодтарды да білдіруі мүмкін, яғни, қара нәсіл құрттарды. Strongyloides stercoralis нематодасы адамдарда паразиттік тіршілік етеді. Ересек паразиттік сатысы кіші дәрілдің шырыш қабығындағы ойыстарда тіршілік етеді. Strongyloides туысына 53 түр жатады, ал S. stercoralis – типтік түр болып табылады. S. stercoralis мысықтар мен иттер сияқты басқа сүтқоректілерде де кездеседі. Алайда, иттердегі түр көбінесе S. stercoralis емес, туысқан түр S. canis болып табылады. Адам емес приматтар көбінесе S. fuelleborni және S. cebus жұқтырады, бірақ S. stercoralis тұтқынға алынған приматтарда да тіркелген. Адамдарда табиғи түрде паразиттік тіршілік ететін, бірақ таралуы шектеулі Strongyloides-тің басқа түрлері – S. fuelleborni fuelleborni Орталық Африкада және S. fuelleborni kellyi Папуа-Жаңа Гвинеяда кездеседі.

Географиялық таралуы

S. stercoralis инфекциясы топырақ пен судың фекальды ластануымен байланысты. Сондықтан, бұл дамыған елдерде өте сирек кездесетін инфекция. Дамушы елдерде бұл ауру қалалық жерлерге қарағанда ауылдық жерлерде жиірек кездеседі (онда санитарлық жағдай нашар). S. stercoralis тропикалық және субтропикалық климатты аймақтарда табылмайды. Стронгилоидиоз алғаш рет 19 ғасырда Индокитайдағы экспедициялардан оралған француз сарбаздарында сипатталған. Бүгінде ескі Индокитай елдері (Вьетнам, Камбоджа және Лаос) әлі де эндемикалық стронгилоидиозбен ауырады, оның таралу деңгейі 10% немесе одан азды құрайды. Жапонияның кейбір аймақтарында стронгилоидиоз эндемикалық болған, бірақ бақылау шаралары осы ауруды жойды. Стронгилоидиоз Бразилия мен Орталық Американың кейбір аймақтарында кең таралған. Бұл ауру Африкада эндемикалық, бірақ таралу деңгейі әдетте төмен (1% немесе одан аз). Италияның ауылдық аймақтарында шағын ошақтар тіркелген, бірақ қазіргі жағдайы белгісіз. Тынық мұхит аралдарында стронгилоидиоз сирек кездеседі, дегенмен Фиджиде кейбір жағдайлар хабарланған. Тропикалық Австралиядағы кейбір ауылдық және шалғайдағы Австралия аборигендерінің қауымдастықтарында стронгилоидиоздың таралу деңгейі өте жоғары. Кейбір Африка елдерінде (мысалы, Конгода) 1970 жылдардағы паразиттерді зерттеулерде S. fuelleborni S. stercoralis-тен жиірек кездесетін, бірақ қазіргі жағдайы белгісіз. Папуа-Жаңа Гвинеяда S. stercoralis эндемикалық, бірақ таралу деңгейі төмен. Дегенмен, кейбір аймақтарда басқа түр, S. kellyi, Жаңа Гвинеяның таулы аймақтарында және Батыс провинциясында балалардың өте кең таралған паразиті болып табылады. Жергілікті таралу деңгейі кейбір тропикалық және субтропикалық елдерде 40% -тан асады.

Өмірлік цикл

Бұл паразиттің өмірлік циклы көптеген нематодаларға қарағанда күрделірек, оның еркін тіршілік ету мен паразиттік циклдер арасындағы кезектестігі, автоинфекция мүмкіндігі (паразит басқа қожайынның қатысуынсыз өмірлік циклын аяқтау қабілеті бар) және қожайынның ішінде көбейуі. Паразиттік цикл гомогенді, ал еркін тіршілік ету циклі гетерогенді. Гетерогенді өмір циклы паразитке пайдалы, өйткені ол қожайынның жоқтығында көбеюге мүмкіндік береді. Еркін тіршілік ету циклында нәжістен шығатын рабдитиформ личинкалары екі рет ауысып, жұқпалы филариформ личинкаларға (тікелей даму) айналуы мүмкін немесе төрт рет ауысып, еркек және әйел болып, жұптасып, жұмыртқа шығарады, одан рабдитиформ личинкалары шығады. Тікелей даму кезінде бірінші сатыдағы личинкалар (L1) үш мольта арқылы жұқпалы личинкаларға (IL) айналады. Тікелей жолмен IL жылдам (үш күн) дамиды, ал жанама жолмен (жеті-10 күн) дамиды. Алайда, жанама жол өндірілген IL санын арттырады. IL-дің даму жылдамдығы санының өсуімен теңдестіріледі. Еркін тіршілік ететін еркек және әйел S. stercoralis бір ұрпақтан кейін өледі; олар топырақта сақталмайды. Соңғылары өз кезегінде еркін тіршілік ететін ересектердің жаңа буынына немесе жұқпалы филариформ личинкаларға айналуы мүмкін. Филарийді личинкалар адам терісіне еніп, паразиттік циклді бастайды. Жұққан топырақпен жанасқан кезде, топырақтағы жұқпалы личинкалар теріге еніп кетеді. Стронгилоидтар адамдарға жұптасқан термосенсорлық нейрондар арқылы тартылады деп есептеледі. S. stercoralis көмірқышқыл газы немесе натрий хлориді сияқты химиялық заттарға тартылғанмен, бұл химиялық заттар ерекше емес. Личинкалар терідегі химиялық заттар арқылы қожайындарын табады деп есептеледі, олардың бастысы – терінің ең жоғарғы қабатындағы гистидин метаболиті урокан қышқылы, ол тер немесе күнделікті тері жаңару циклы арқылы кетіп қалады. Урокан қышқылының концентрациясы адам аяғында адам денесінің басқа бөліктеріне қарағанда бес есеге дейін жоғары болуы мүмкін. Олардың кейбіреулері беткі тамырларға еніп, қанмен өкпеге дейін жеткізіледі, содан кейін альвеолаларға кіреді. Олар кейін жөтелделіп, ішекке жұтылады, онда он екі елі ішектің және жіңішке ішектің ішектік шырышты қабығында паразиттейді. Ұсақ ішекте олар екі рет ауысып, ересек әйел құртқа айналады. Аналықтар жұқа ішек эпителийінде тіршілік етеді және партеногенез арқылы жұмыртқа шығарады, олар рабдитиформ личинкаларын береді. Тек аналық мал ғана ішекте ересекке жетеді. Аналық стронгилоидтар партеногенез арқылы көбейеді. Жұмыртқалар ішекте ұрықтанады, ал жас личинкалар нәжіспен шығарылады. Теріге енгеннен кейін жұмыртқаның дамуына шамамен екі апта кетеді. Осы процесте S. stercoralis тыныс алу және асқазан-ішек жолдарының симптомдарын тудыруы мүмкін. Құрттар сондай-ақ автоинфекцияға қатысады, онда рабдитиформ личинкалары жұқпалы филариформ личинкаларына айналады, олар ішек қабығына (ішкі автоинфекция) немесе перианальды аймақтың терісіне (сыртқы автоинфекция) еніп, екі жағдайда да филариформ личинкалары бұрын сипатталған жолмен жүреді, өкпеге, бронхиалды ағашқа, жұтқыншаққа және жұқа ішекке бірінен соң бірі жеткізіледі, онда олар ересекке жетеді; немесе олар денеде кең таралуы мүмкін. Бүгінгі таңда адамдардағы гельминттік инфекцияларда автоинфекция тек Strongyloides stercoralis және Capillaria philippinensis инфекцияларында ғана байқалады. Strongyloides жағдайында автоинфекция эндемиялық аймақта болмаған адамдардағы тұрақты инфекциялардың және иммунодепрессиялық адамдардағы гиперинфекциялардың себебін түсіндіруі мүмкін.

Жануарлардан жұғатын жұқпа

Иттер бұл паразитті табиғатта да, зертханада да қонақша ретінде тарата алады, бірақ иттен адамға жұғуын дәлелдеу қиын болған. Молекулалық генетикалық талдаулар иттерде осы паразиттің екі популяциясы бар екенін көрсетті, олардың бірі (В түрі) иттерге ғана тән, ал екіншісі (А түрі) иттер мен адамдарға ортақ. Бұл екі генотип жеке түрлер болуы мүмкін. Гендердің ұқсастығы иттен адамға жұғу болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Морфология

Аталықтарының ұзындығы шамамен тек ... см-ге дейін жетеді, ал аналықтары ... см-ден бастап өсе алады. Екі жыныстың да кішкентай ауыз қуысы және артқы дөңгелексіз цилиндр тәрізді жұтқыншағы болады. Ерікін тіршілік ететін кезеңде екі жыныстың да жұтқыншағы рабдитифұманды. Аталықтарын аналықтарынан екі құрылым арқылы ажыратуға болады: шпікульдер және губернакулум.

Аутоинфекция

S. stercoralis-тің ерекше ерекшелігі – өзін-өзі жұқтыру. Strongyloides туысының тек бір түрі ғана, S. felis, осы қасиетке ие. Автоинфекция – бұл L1 дерісінің қожайынның ішегінде кішкентай инфекциялық деріқұрттарға айналуы. Бұл автоинфекциялық деріқұрттар төменгі ішекше немесе тоқ ішек қабырғасына немесе перианальды аймақтың терісіне еніп, қайтадан қан айналымына кіреді, өкпеге, содан кейін жұқа ішекке жетеді, осылайша циклді қайталайды. Автоинфекция S. stercoralis-ке байланысты стронгилоидиозды ерекше белгілері бар инфекцияға айналдырады. Инфекцияның ұзақ сақталуы – бұл маңызды белгілердің біріншісі. Автоинфекцияның нәтижесінде адамдар паразитке алғаш рет ұшырағаннан кейін 65 жылға дейін жұқтырылуы мүмкін (мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыс немесе Вьетнам соғысының қатысушылары). Егер тиімді емдеу барлық ересек паразиттік организмдерді және көшіп жүрген автоинфекциялық деріқұрттарды жоймаса, S. stercoralis инфекциясын жұқтырғаннан кейін инфекция өмір бойы сақталады.

Симптомдары

Көптеген жұқтырған адамдарда бастапқыда ешқандай белгі байқалмайды. Симптомдары: дерматит – ісіну, қышу, личинкалардың қозғалуы (larva currens), теріге енген жерде жеңіл қан кету. Бетте немесе дененің басқа жерлерінде өздігінен пайда болатын сызаттар көрінуі мүмкін. Егер паразит өкпеге жетсе, кеудеде күйгендей сезім пайда болып, ыңғуыратын дем алу мен жөтел, сондай-ақ пневмонияға ұқсас белгілер (Лёффлер синдромы) дамуы мүмкін. Соңында ішекке шабуылдап, күйдіретін ауырсыну, тіндердің зақымдануы, сепсис және ойық жаралар пайда болуы мүмкін. Нәжісте сары түсті, ерекше иісі бар шырыш болуы мүмкін. Созылмалы диарея да симптомдардың бірі болуы мүмкін. Ауыр жағдайларда ісіну ішек жолдарының бітелуіне, сондай-ақ перистальтикалық қымылыстың жоғалуына әкелуі мүмкін. Иммундық қабілеті қалыпты адамдардағы стронгилоидиоз көбінесе баяу дамитын ауру болып табылады. Алайда, иммундық жүйесі әлсіреген адамдарда паразит иесінің ішінде көбейтуге қабілеттілігіне байланысты гиперінфекциялық синдром (тараған стронгилоидиоз деп те аталады) дамуы мүмкін. Бұл гиперінфекциялық синдром тараған жағдайда өлім-жітім көрсеткіші 90%-ға жуық болуы мүмкін. Иммундық жүйені басатын препараттар, әсіресе кортикостероидтар және тіндерді трансплантациялау үшін қолданылатын дәрілер, автоинфекция деңгейін арттыра алады, нәтижесінде өкпе арқылы көптеген личинкалар қозғалып, көп жағдайда өлімге әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, иммундық жүйенің Th1 бөлімін күшейтетін және Th2 бөлімін әлсіздететін адамның Т-лимфотроптық вирусы 1 сияқты аурулар аурудың күшеюіне себеп болуы мүмкін. Диагностика үшін фекалияның тікелей жағындысы, агар тақталарында фекалия үлгілерін өсіру, ELISA арқылы серодиагностика және он екі елі ішектің фумигациясы сияқты әдістер қолданылады. Дегенмен, жас паразиттердің мөлшерінің күнделікті өзгеруіне байланысты диагноз қою қиын болуы мүмкін.

Алдын алу

Көбінесе, дәрілік емді қолданудан бұрын, жақсартылған санитария (дәрет-құбырдың дұрыс тасталуы), жақсы гигиенаны сақтау (қол жуу) сияқты шаралар арқылы алдын алуға басымдық беріледі.

Емдеу

Івермектин - емдеуге арналған басты дәрі, себебі оның жанама әсерлері төмен. Альбендазол да стронгилоидиозды емдеуде тиімді. Клиникалық практикада мебендазолдың тиімсіздік деңгейі альбендазолға немесе ивермектинге қарағанда әлдеқайда жоғары. Дегенмен, бұл препараттардың автоинфекциялық дернәсілдерге тигізетін әсері шамалы. Сондықтан, автоинфекциялық дернәсілдерден пайда болған, жаңа пісіп жетілген паразиттерді өлтіру үшін ивермектин немесе альбендазолмен қайталап емдеу қажет. Бұл, барлық ересек дернәсілге айналуға қабілетті дернәсілдер жойылғанша, екі апта сайын толық емдеу дозасын алуды білдіреді. Емдеудің толықтығын қамтамасыз ету үшін нәжіс үлгілерін тексеру, қосымша емдеу және қан талдаулары қажет.

Химиялық тартымдылық

Бұл паразит әлеуетті қожайынды табу үшін химиялық сигналдарға тәуелді. Ол қожайын бөліп шығаратын сигналдарды анықтау үшін AFD класының сенсорлық нейрондарын пайдаланады. S. stercoralis жылу, көмірқышқыл газы және натрий хлориді сияқты нақты емес тартымды заттарға тартылады. Урокан қышқылы сүтқоректілердің тері секрециясының маңызды құрамы болып табылады және күшті химоаттрактант болып табылады. S. stercoralis личинкалары осы затқа өте тартылады. Бұл затты металл иондарымен басуға болады, бұл инфекцияны болдырмаудың мүмкін стратегиясын көрсетеді.