Кіріспе

Ішектік инфекция туғызатын паразиттік дөңгелекқұрт – Trichuris trichiura, Trichocephalus trichiuris немесе қамшы құрт – адамның ірі ішегіне жұққанда трихуриаз (желгіш тропикалық аурулардың бірі болып табылатын гельминтоздың бір түрі) туғызатын паразиттік дөңгелекқұрт (гельминттердің бір түрі). Бұл құрт пішінімен қамшыға ұқсағандықтан көбінесе қамшы құрт деп аталады, оның артқы жағында кеңейген "саптары" болады.

Өмірлік цикл

Т. trichiura аналықтары күніне 2000–10000 бір жасушалы жұмыртқа шығарады. Жұмыртқалар адам нәжісінен топыраққа түседі, онда екі-үш аптадан кейін эмбрионданып, "жұқпалы" кезеңге енеді. Бұл эмбриондалған жұқпалы жұмыртқалар қол-ауыз арқылы немесе жұқпа тасымалдаушылар арқылы жұғады және кіші ішекте жарылады, ішек микрофлорасын жарылуға ынталандыратын фактор ретінде пайдаланады. Осы жерде өсу мен түсіп-өну жүреді. Жұқпалы дернәсілдер ішек қабыршақтарына еніп, кіші ішекте дамуын жалғастырады. Жастар құрттар тоқ ішекке жылжып, шырыш қабығына еніп, онда үлкен ішекте ересек құрттарға айналады. Жұмыртқа жұтылған сәттен бастап, ересек құрттардың дамуына дейінгі өмірлік цикл шамамен үш айға созылады. Осы кезеңде нәжіс үлгілерінде жұмыртқа өндірілімінің және шығарылудың жеткіліксіздігіне байланысты инфекцияның белгілері шектеулі болуы мүмкін. Аналық T. trichiura үш айлық жасқа жеткеннен кейін жұмыртқа салуды бастайды. Құрттар әдетте шамамен бір жыл өмір сүреді, осы уақыт ішінде аналықтары күніне 20 мыңға дейін жұмыртқа салай алады. Trichuris trichiura – ішектерді жұқтыратын дөңгелек құрт. Геномдық кеңінен сканерлеуді қолдана отырып жүргізілген соңғы зерттеулер 9- және 18-хромосомалардағы екі сандық белгі локусының кейбір адамдарда T. trichiura инфекциясына генетикалық бейімділікке немесе сезімталдыққа жауапты болуы мүмкін екенін көрсетті.

Морфология

Trichuris trichiura алдыңғы жұтқыншақ ұшы тар және қысқарақ, ал артқы ұшы қалыңдау болады. Бұл қызғылт ақ құрттар шырышты қабық ішінде таралған. Олар иесіне жіңішке алдыңғы ұшы арқылы бекінеді және қанның орнына тіндік секреттермен қоректенеді. Әйелдер еркектерге қарағанда ірілеу, олардың ұзындығы шамамен 35–50 мм, ал еркектердікі – 30–45 мм. Әйелдердің артқы ұшы дөңгелек келген, ал еркектердікі оралған. Олардың ерекше жұмыртқалары шелек тәрізді, қоңыр түсті және екі полюсті өсінділері бар.

Инфекция

Трихуриаз, сонымен қатар қамшы құрт инфекциясы деп те аталады, қамшы құрт жұмыртқаларын жұтып алу арқылы туындайды және жылы климатта жиі кездеседі. Қамшы құрт жұмыртқалары жұқтырған адамның нәжісімен шығады, егер жұқтырған адам ашық жерге дәрет тастаса немесе өңделмеген адам нәжісі тыңайтқыш ретінде қолданылса, жұмыртқалар топыраққа түсіп, жұқпалы кезеңге жетеді. Қамшы құрт көбінесе Giardia, Entamoeba histolytica, Ascaris lumbricoides және ішек құрттарымен (hookworms) бірге жұққан науқастарда кездеседі.

Емдеу

Трихурис трихиураны альбендазолдың бір дозасымен емдеуге болады. Кенияда Trichuris trichiura жұқтырған балалар тобының жартысына альбендазол, ал қалған жартысына плацебо берілді. Дәрі қабылдаған балалар, ем алмаған балаларға қарағанда айтарлықтай жақсы өсті. Мекендазол немесе флубендазол да қолданылуы мүмкін. Дәрі паразиттердің қоректік заттарды сіңіруіне бөгет жасайды, нәтижесінде олар өледі.

Эпидемиология

Trichuris trichiura бүкіл әлемде тараған, шамамен 1 миллиард адамның осы жұқпаға шалдыққандығы естіледі. Дегенмен, ол негізінен тропиктік аймақтарда, әсіресе Азияда, ал Африка мен Оңтүстік Америкада аздап кездеседі. АҚШ-та жұқпа көбінесе сирек кездеседі, бірақ ауылдық Оңтүстік-Шығыста жиірек болып, 2,2 миллион адамның жұқтырғандығы болжанып отыр. Трихуриаз нашар гигиенамен, сондай-ақ көлеңкелі, ылғалды топырақпен немесе фекалиялармен ластанған тағамды тұтынумен байланысты. Балалар жұқпаға ұшырау қаупі жоғары болғандықтан, оларға бұл жұқпа әсіресе қауіпті. Жұмыртқалар топыраққа түскеннен кейін, қажетті жылу мен ылғалдылық болған жағдайда 2-3 аптадан соң жұқпалы болады, осы себепті тропиктік аймақтарда кең таралған. Қалыпты жағдайда шошқаларды жұқтыратын Trichuris suis түрі де адамдарға жұғуы мүмкін. Бұл екі түрдің эволюциялық тарихының өте жақын екенін көрсетеді. Алайда, олардың морфологиясы мен даму кезеңдері әлі де ерекшеленеді, осылайша оларды екі бөлек түр ретінде сақтайды.

Қабыну ауруларын емдеу

Гигиеналық гипотеза бойынша, адамдарда соңғы 100 жыл ішінде ғана байқалған, немесе гигиеналық шаралар кеңінен таралуымен бірге осы кезеңде жиі кездесетін Крон ауруы сияқты түрлі иммунологиялық бұзылулар, балалық шақта паразиттік құрттарға (гельминттерге) ұшырамау салдарынан туындауы мүмкін. Вайнсток және авторлардың Крон ауруын емдеу үшін, сондай-ақ, аздаған дәрежеде, ішек қабынуын (колитті) емдеу үшін трихурис суис ова (ТСО, немесе шошқаның қамшы құртының жұмыртқалары) қолдануы осы гипотезаны қолдайтын екі мысал. Ішек қабыну ауруын (ІҚБ) ТСО-мен емдеудің астма, аллергия және басқа да қабыну ауруларының пайда болуын азайтатынына қатысты айғақтар да бар. Ғылыми деректерге сәйкес, гельминттермен жұғу көптік склероздың барысын жақсартуы мүмкін; ТСО осы ауруды емдеу мақсатында зерттелуде.