Адамның Жер және қоршаған ортаға тигізетін әсері

Адамның Жер мен қоршаған ортаға тигізетін әсері: жаһандық жылыну, биоәртүрліліктің жоғалуы, ластану, ормандардың кесуі. Экологиялық дағдарыс туралы мақала.

31 мин оқу

100%

Дереккөз: Human impact on the environment — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Адамның Жер және қоршаған ортаға тигізетін әсері

Адамның қоршаған ортаға тигізетін әсері (немесе антропогендік экологиялық әсер) – биофизикалық орта, экожүйелер, биологиялық әртүрлілік және табиғи ресурстарға адамның тікелей немесе жанама түрде келтіретін өзгерістерді білдіреді. Қоғамның қажеттіліктеріне орай қоршаған ортаны өзгерту (мәселен, құрылыс нысандарында) ауыр салдарларға алып келеді, оның ішінде: жаһандық жылыну, қоршаған ортаның нашарлауы, жаппай түрлердің жоғалуы және биологиялық әртүрліліктің кемуі, экологиялық дағдарыс және экологиялық құлдырау. Дүниежүзілік деңгейде қоршаған ортаға зиян келтіретін (тікелей немесе жанама) адам қызметіне халық санының өсуі, неолибералдық экономикалық саясат және қарқынды экономикалық даму, шамадан тыс тұтыну, табиғи ресурстарды жойғынша пайдалану, ластану және орманды кесу жатады. Жаһандық жылыну мен биологиялық әртүрліліктің жоғалуы сияқты кейбір мәселелер адамзаттың өмір сүруіне қатысты катастрофалық тәуекелдерді білдіреді деп саналады. Антропогендік термині – адам қызметінің нәтижесінде туындаған әсерді немесе нысанды білдіреді. Бұл термин алғаш рет техникалық мағынада орыс геологы Алексей Павловпен қолданылған, ал ағылшын тілінде британдық эколог Артур Тансли адамның климакс өсімдік қауымдастығына тигізетін әсеріне сілтеме жасағанда қолданған. Атмосфера ғалымы Пол Крутцен 1970 жылдардың ортасында "Антропоцен" терминін енгізді. Бұл термин кейде Ауылшаруашылық революциясының басынан бері адам қызметінен туындаған ластану контекстінде қолданылады, бірақ сонымен қатар қоршаған ортаға адамның тигізетін барлық маңызды әсерлеріне де қатысты қолданылуы мүмкін.

Артық тұтыну

Артық тұтыну – ресурстарды пайдаланудың экожүйенің тұрақты сыйымдылығынан асып түскен жағдай. Оны экологиялық ізбен өлшеуге болады, бұл ресурстарды есепке алу тәсілі, ол экожүйелерге адамның талаптарын экожүйелердің жаңарта алатын планеталық материя мөлшерімен салыстырады. Global Footprint Network бағалауынша, қазіргі адамзаттың талабы планетадағы барлық экожүйелердің жаңару қарқынынан 70% жоғары. Артық тұтынудың ұзаққа созылған үлгісі қоршаған ортаның нашарлауына және ресурстық базалардың жоғалуына әкеледі. Адамзаттың планетаға тигізетін жалпы әсеріне көптеген факторлар ықпал етеді, тек адамдардың саны ғана емес. Олардың өмір салты (жалпы әулет пен ресурстарды пайдалануды қоса алғанда) және олардың тудыратын ластану (көміртегі ізі қоса алғанда) да маңызды. 2008 жылы The New York Times газеті дамыған елдердің тұрғындары мұнай және металл сияқты ресурстарды дамушы елдерге қарағанда шамамен 32 есе көп пайдаланатынын мәлімдеді, ал дамушы елдер адам халқының көп бөлігін құрайды. Адам өркениетінің салдарынан барлық жабайы сүтқоректілердің 83% және өсімдіктердің жартысы жойылды. Әлемдегі тауықтардың салмағы барлық жабайы құстардың салмағынан үш есе көп, ал үй жануарларындағы ірі қара мен шошқаның салмағы барлық жабайы сүтқоректілердің салмағынан 14 есе көп. Әлемдік ет тұтыну 2050 жылға қарай екі еседен астамға, мүмкін 76%-ға дейін артады деп күтілуде, себебі әлемдік халық саны 9 миллиардтан асып түседі, бұл биологиялық әртүрліліктің одан әрі жоғалуына және парниктік газ эмиссиясының күшеюіне ықпал етеді. Кейбір ғалымдар, экологиялық қорғаушылар және жақтаушылар адам халқының өсуін немесе халықтың мөлшерін қоршаған орта мәселелерінің себебі ретінде қарастырады, тіпті бұл шамадан тыс халықты қамту сценарийін көрсетеді. 2021 жылы Frontiers in Conservation Science журналында жарияланған есепте халықтың саны мен өсуі биологиялық әртүрліліктің жоғалуы, топырақтың деградациясы және ластанудың маңызды факторлары екені айтылды. Кейбір ғалымдар мен экологиялық қорғаушылар, соның ішінде Пентти Линкола, Джаред Даймонд және Э.О. Уилсон, адам халқының өсуі биологиялық әртүрлілікке зиян келтіреді деп санайды. Мысалы, Уилсон Homo sapiens алты миллиардқа жеткен кезде олардың биомассасы ең ірі құрлықта тұратын жануарлардың биомассасынан 100 еседен астам болғанына алаңдаушылық білдірді. Дегенмен, қоршаған орта мәселелерінің себебі ретінде халықтың көптігін айту даулы. Демографиялық болжамдар халық өсімінің баяулап, әлем халқының 21-ші ғасырда ең жоғары деңгейге жететінін көрсетеді. Кейбір зерттеулер, соның ішінде Ұлыбритания үкіметінің 2021 жылғы «Биологиялық әртүрліліктің экономикасы» шолуы халық өсімі мен артық тұтынудың өзара байланысты екенін көрсетеді, бірақ сыншылар қоршаған орта мәселелері үшін халықтың көптігін кінәлау Global South-тағы кедей халықты артық кінәлауға немесе күрделі факторларды оңайлатуға алып келуі мүмкін, сондықтан кейбіреулер артық тұтынуды жеке мәселе ретінде қарастырады. Туу деңгейін одан әрі төмендетуді жақтаушылар, соның ішінде Родольфо Дирзо және Пол Р. Эрлих, бұл төмендету ең алдымен «бай және орта таптың тұтынуына» әсер етуі керек деп санайды, соңғы мақсаты «адамдық қызметтің ауқымын» қысқарту және «өсу маниясын» жоққа шығару, бұл олардың пікірінше биологиялық әртүрлілікке және «адамзаттың тіршілік ету жүйелеріне» қауіп төндіреді.

Overconsumption is a situation where resource use has outpaced the sustainable capacity of the ecosystem. It can be measured by the ecological footprint, a resource accounting approach which compares human demand on ecosystems with the amount of planet matter ecosystems can renew. Estimates by the Global Footprint Network indicate that humanity's current demand is 70% higher than the regeneration rate of all of the planet's ecosystems combined. A prolonged pattern of overconsumption leads to environmental degradation and the eventual loss of resource bases. Humanity's overall impact on the planet is affected by many factors, not just the raw number of people. Their lifestyle (including overall affluence and resource use) and the pollution they generate (including carbon footprint) are equally important. In 2008, The New York Times stated that the inhabitants of the developed nations of the world consume resources like oil and metals at a rate almost 32 times greater than those of the developing world, who make up the majority of the human population. Human civilization has caused the loss of 83% of all wild mammals and half of plants. The world's chickens are triple the weight of all the wild birds, while domesticated cattle and pigs outweigh all wild mammals by 14 to 1. Global meat consumption is projected to more than double by 2050, perhaps as much as 76%, as the global population rises to more than 9 billion, which will be a significant driver of further biodiversity loss and increased Greenhouse gas emissions.|alt=]]

Some scholars, environmentalists and advocates have linked human population growth or population size as a driver of environmental issues, including some suggesting this indicates an overpopulation scenario. A 2021 report in Frontiers in Conservation Science proposed that population size and growth are significant factors in biodiversity loss, soil degradation and pollution. Some scientists and environmentalists, including Pentti Linkola, Jared Diamond and E. O. Wilson, posit that human population growth is devastating to biodiversity. Wilson for example, has expressed concern that when Homo sapiens reached a population of six billion their biomass exceeded that of any other large land dwelling animal species that had ever existed by over 100 times. However, attributing overpopulation as a cause of environmental issues is controversial. Demographic projections indicate that population growth is slowing and world population will peak in the 21st century, While some studies, including the British government's 2021 Economics of Biodiversity review, posit that population growth and overconsumption are interdependent, critics suggest blaming overpopulation for environmental issues can unduly blame poor populations in the Global South or oversimplify more complex drivers, leading some to treat overconsumption as a separate issue. Advocates for further reducing fertility rates, among them Rodolfo Dirzo and Paul R. Ehrlich, argue that this reduction should primarily affect the "overconsuming wealthy and middle classes," with the ultimate goal being to shrink "the scale of the human enterprise" and reverse the "growthmania" which they say threatens biodiversity and the "life support systems of humanity."

Балық және ауыл шаруашылығы

Ауыл шаруашылығының қоршаған ортаға тигізетін әсері әлемде қолданылатын ауыл шаруашылығы тәжірибелерінің кең ассортиментіне байланысты әртүрлі болады. Қорытындысы бойынша, қоршаған ортаға тигізетін әсер фермерлер қолданатын жүйенің өндіріс тәжірибелеріне байланысты. Қоршаған ортаға эмиссиялар мен шаруашылық жүйесі арасындағы байланыс тікелей емес, себебі ол жауын-шашын және температура сияқты басқа да климаттық факторларға да байланысты. Қоршаған ортаға тигізетін әсерді бағалау үшін екі түрлі индикатор бар: "әдіс негізіндегі" – фермердің өндіріс әдістеріне негізделген, және "салдар негізіндегі" – шаруашылық әдістерінің шаруашылық жүйесіне немесе қоршаған ортаға эмиссияларға тигізетін әсері. "Әдіс негізіндегі" индикатордың мысалы – топыраққа енгізілген азоттың мөлшеріне байланысты жер асты суларының сапасы. Ал жер асты суларына нитраттың жоғалуын көрсететін индикатор "салдар негізіндегі" болып табылады. Ауыл шаруашылығының қоршаған ортаға тигізетін әсері топырақтан бастап суға, ауаға, жануарлар мен топырақтың түрлілігіне, өсімдіктерге және тіпті тағамға дейін алуан түрлі факторларды қамтиды. Ауыл шаруашылығымен байланысты экологиялық мәселелердің кейбірі – климаттың өзгеруі, орманды кесу, гендік инженерия, суару мәселелері, ластағыштар, топырақтың құнарсыздануы және қалдықтар.

Балық аулау

Балық аулаудың қоршаған ортаға тигізетін әсерін ауланатын балықтың жеткіліктілігімен байланысты мәселелерге – шамадан тыс балық аулау, тұрақты балық шаруашылығы және балық шаруашылығын басқару, – және балық аулаудың қоршаған ортаның басқа элементтеріне тигізетін әсерге – мысалы, қосымша улану және коралл рифтері сияқты тіршілік ортасын жою – деп бөлуге болады. 2019 жылғы Биологиялық әртүрлілік және экожүйелік қызметтер жөніндегі үкіметаралық ғылыми-саяси платформаның есебіне сәйкес, шамадан тыс балық аулау мұхиттардағы түрлердің жаппай жоғалуының басты себебі болып табылады. Бұл сақтау мәселелері теңізді сақтаудың бір бөлігі болып табылады және балық шаруашылығы ғылымы бағдарламаларында қарастырылады. Балық аулауға қолжетімді балықтың саны мен адамзаттың оларды аулауға деген құштарлығы арасындағы айырмашылық арта түсуде, бұл проблема әлем халқының өсуімен бірге нашарлай түседі. Басқа экологиялық мәселелер сияқты, балық аулаудан көрінетін және балық шаруашылығы ғалымдары балық популяциясы болашақта сақталса, кейбір балық аулауды азайтуға немесе тоқтатуға болатынын түсінетін балықшылар арасында даулар туындауы мүмкін. 2006 жылдың қараша айында «Science» журналында төрт жылдық зерттеу жарияланды, онда қазіргі тенденциялар сақталса, 2048 жылға қарай әлемде табиғи балық қорлары таусылатыны болжалды. Ғалымдар бұл төмендеудің себебі шамадан тыс балық аулау, ластану және балық аулау қорының санын азайтатын және олардың экожүйелерін де бұзатын басқа да экологиялық факторлар екенін айтты. Бұл талдау да негізсіз деп сынға ұшырады, көптеген балық шаруашылығы басқармаларының өкілдері, сала өкілдері және ғалымдар оның қорытындыларын жоққа шығарды, бірақ пікірталас жалғасуда. Тонга, АҚШ, Австралия және Жаңа Зеландия сияқты көптеген елдер мен халықаралық басқару органдары теңіз ресурстарын тиімді басқару үшін қадамдар жасады. БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) 2018 жылы екі жылдық «Дүниежүзілік балық шаруашылығы мен аквакультураның жағдайы» есебін жариялады, онда балық аулау өндірісі соңғы екі онжылдықта тұрақты болғанымен, тұрақсыз шамадан тыс балық аулау әлемдік балық аулаудың 33%-ына дейін өскені атап өтілді. Сондай-ақ, аквакультура, яғни балық шаруашылығының көлемі 1990 жылы 120 миллион тоннадан 2018 жылы 170 миллион тоннаға дейін өскені де көрсетілді. 1970 жылдан бері мұхит акулалары мен шашақтарының саны шамадан тыс балық аулаудың салдарынан 71%-ға төмендеді. Осы топқа жататын түрлердің үштен екісінен астамы қазір жоғалу қаупі төніп тұр.

The environmental impact of fishing can be divided into issues that involve the availability of fish to be caught, such as overfishing, sustainable fisheries, and fisheries management; and issues that involve the impact of fishing on other elements of the environment, such as by catch and destruction of habitat such as coral reefs. According to the 2019 Intergovernmental Science Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services report, overfishing is the main driver of mass species extinction in the oceans. These conservation issues are part of marine conservation, and are addressed in fisheries science programs. There is a growing gap between how many fish are available to be caught and humanity's desire to catch them, a problem that gets worse as the world population grows. Similar to other environmental issues, there can be conflict between the fishermen who depend on fishing for their livelihoods and fishery scientists who realize that if future fish populations are to be sustainable then some fisheries must reduce or even close. The journal Science published a four year study in November 2006, which predicted that, at prevailing trends, the world would run out of wild caught seafood in 2048. The scientists stated that the decline was a result of overfishing, pollution and other environmental factors that were reducing the population of fisheries at the same time as their ecosystems were being degraded. Yet again the analysis has met criticism as being fundamentally flawed, and many fishery management officials, industry representatives and scientists challenge the findings, although the debate continues. Many countries, such as Tonga, the United States, Australia and New Zealand, and international management bodies have taken steps to appropriately manage marine resources. The UN's Food and Agriculture Organization (FAO) released their biennial State of World Fisheries and Aquaculture in 2018 noting that capture fishery production has remained constant for the last two decades but unsustainable overfishing has increased to 33% of the world's fisheries. They also noted that aquaculture, the production of farmed fish, has increased from 120 million tonnes per year in 1990 to over 170 million tonnes in 2018. Populations of oceanic sharks and rays have been reduced by 71% since 1970, largely due to overfishing. More than three quarters of the species comprising this group are now threatened with extinction.

Ет өндірісі

Ет өндірісімен байланысты экологиялық әсерлерге басқа да жағымсыз салдарлармен қатар, жанар май энергиясын, су және жер ресурстарын пайдалану, парниктік газдар шығарылымдары, кейбір жағдайларда жаңбырлы ормандарды жою, судың ластануы және түрлердің жойылуы жатады. Steinfeld және тағы басқалар ФАО мәліметтері бойынша, адамның қызметінен туындаған парниктік газдар шығарылымдарының 18%-ы (100 жылдық көмірқышқыл газы эквивалентімен есептелген) мал шаруашылығымен байланысты. Метанның 100 жылдық жаһандық жылыну әлеуеті, жақында климаттық кері байланыстарсыз 28, ал климаттық кері байланыстармен 34 деп бағаланды. Мал шаруашылығы өндірісімен байланысты басқа антропогендік парниктік газдар шығарылымдарына жанар майды тұтынудан туындаған көмірқышқыл газы (көбінесе мал азығын өндіру, жинау және тасымалдау үшін) және азотты тыңайтқыштарды қолданумен, азотты бекітетін өсімдіктерді өсірумен және тыңайтқышпен жұмыс істеумен байланысты азот оксидінің шығарылымдары жатады. Мал шаруашылығы және мал азығы өндірісінен туындаған парниктік газдар шығарылымдарын азайтуға бағытталған басқару тәсілдері анықталды. Ет өндірісі үшін судың көп мөлшерде пайдаланылуына негізінен мал азығын өндіру үшін қолданылатын су себеп болады. Мал шаруашылығы және ет өндірісімен байланысты су пайдаланудың бірнеше жарияланған бағалаулары бар, бірақ мұндай өндіріске жатқызылатын су пайдалану мөлшері сирек бағаланады. Мысалы, "жасыл су" - жауын-шашыннан тікелей алынған топырақ суын булану арқылы пайдалану; және "жасыл су" әлемдік етті мал шаруашылығының "су іздерінің" 94%-ын құрайды деп бағаланған, ал жайылымдарда ет өндірісімен байланысты су пайдаланудың 99,5%-ы "жасыл су" болып табылады. Судың сапасының нашарлауы, әсіресе мал шаруашылығының қарқынды жүргізілетін аймақтарында, судың ағып кетуі және инфильтрациясы кезінде тыңайтқыштар мен басқа заттардың әсерінен алаңдау тудырады. АҚШ-та 32 саланың салыстыруында мал шаруашылығы таза су және таза ауа туралы заңға сәйкес экологиялық ережелерді сақтау бойынша жақсы көрсеткіштерге ие екені анықталды, бірақ ірі мал шаруашылықтарының ластану мәселелері бұзушылықтар орын алған жағдайларда қаулылы болуы мүмкін. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі және басқалар өзен суының сапасын және жағалаулық ортаны мал шаруашылығының зиянынан қорғауға көмектесетін бірнеше шараларды ұсынды. Мал шаруашылығы тәжірибелерінің өзгеруі ет өндірісінің қоршаған ортаға тигізетін әсеріне ықпал етеді, бұл ірі қара еті туралы деректермен көрсетілген. АҚШ-тың ірі қара етін өндіру жүйесінде 2007 жылы қолданылған тәжірибелер 1977 жылға қарағанда 8,6% аз жанар май пайдалануды, 16% аз парниктік газдар шығарылымдарын (100 жылдық көмірқышқыл газы эквиваленті ретінде бағаланған), 12% аз суды пайдалануды және 33% аз жерді пайдалануды қамтиды. 1980 жылдан 2012 жылға дейін АҚШ-та халық саны 38%-ға өскен, шағын мал басы 42%-ға азайды, ірі қара мал және бұзаулар саны 17%-ға азайды, ал мал шаруашылығынан метан шығарылымдары 18%-ға азайды.

Environmental impacts associated with meat production include use of fossil energy, water and land resources, greenhouse gas emissions, and in some instances, rainforest clearing, water pollution and species endangerment, among other adverse effects. Steinfeld et al. of the FAO estimated that 18% of global anthropogenic GHG (greenhouse gas) emissions (estimated as 100 year carbon dioxide equivalents) are associated in some way with livestock production. Despite methane's 100 year global warming potential, recently estimated at 28 without and 34 with climate carbon feedbacks, Other anthropogenic GHG emissions associated with livestock production include carbon dioxide from fossil fuel consumption (mostly for production, harvesting and transport of feed), and nitrous oxide emissions associated with the use of nitrogenous fertilizers, growing of nitrogen fixing legume vegetation and manure management. Management practices that can mitigate GHG emissions from production of livestock and feed have been identified. Considerable water use is associated with meat production, mostly because of water used in production of vegetation that provides feed. There are several published estimates of water use associated with livestock and meat production, but the amount of water use assignable to such production is seldom estimated. For example, "green water" use is evapotranspirational use of soil water that has been provided directly by precipitation; and "green water" has been estimated to account for 94% of global beef cattle production's "water footprint", and on rangeland, as much as 99.5% of the water use associated with beef production is "green water". Impairment of water quality by manure and other substances in runoff and infiltrating water is a concern, especially where intensive livestock production is carried out. In the US, in a comparison of 32 industries, the livestock industry was found to have a relatively good record of compliance with environmental regulations pursuant to the Clean Water Act and Clean Air Act, but pollution issues from large livestock operations can sometimes be serious where violations occur. Various measures have been suggested by the US Environmental Protection Agency, among others, which can help reduce livestock damage to streamwater quality and riparian environments. Changes in livestock production practices influence the environmental impact of meat production, as illustrated by some beef data. In the US beef production system, practices prevailing in 2007 are estimated to have involved 8.6% less fossil fuel use, 16% less greenhouse gas emissions (estimated as 100 year carbon dioxide equivalents), 12% less withdrawn water use and 33% less land use, per unit mass of beef produced, than in 1977. From 1980 to 2012 in the US, while population increased by 38%, the small ruminant inventory decreased by 42%, the cattle and calves inventory decreased by 17%, and methane emissions from livestock decreased by 18%;

Ет өндіретін мал шаруашылығының кейбір әсерлері қоршаған ортаға пайдалы болуы мүмкін. Бұған адам жей алмайтын егін қалдықтарын азыққа айналдыру арқылы қалдықтарды азайту, инвазивті және зиянды арамшөптер мен басқа да өсімдіктерді басқару үшін гербицидтерге балама ретінде мал шаруашылығын пайдалану, синтетикалық тыңайтқыштарды ауыстыратын тыңайтқыш ретінде мал тыңайтқышын пайдалану, жабайы жануарлардың мекендеу ортасын жақсарту үшін жайылымдарды пайдалану және жайылым тәжірибелеріне жауап ретінде көміртегіні жинақтау жатады. Керісінше, сарапшылармен тексерілген журналдарда жарияланған кейбір зерттеулерге сәйкес, етке деген сұраныстың артуы биологиялық әртүрліліктің айтарлықтай жоғалуына ықпал етеді, өйткені бұл орманды жою мен тіршілік ортасын жоюдың маңызды қозғаушы күші болып табылады. Сонымен қатар, IPBES-тің 2019 жылғы биологиялық әртүрлілік және экожүйелік қызметтер туралы жаһандық бағалау есебінде ет өндіру үшін жерді пайдаланудың өсуі биологиялық әртүрліліктің жоғалуына үлкен әсер ететіндігі айтылды. 2006 жылғы Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының "Мал шаруашылығының ұзақ көлеңкесі" атты есебінде планетаның құрлық бетінің шамамен 26%-ы мал жайылымына арналған екені анықталды.

пальма майы

Пальма майы – Батыс және Орталық Африкаға тән өсімдік майы, пальма ағаштарынан алынады. Бастапқыда дамып келе жатқан елдерде тағамдық өнімдерде қолданылған пальма майы, қазір басқа елдерде де тағамдық, косметикалық және басқа да түрлі өнімдерде пайдаланылады. Жер жүзінде тұтынылатын өсімдік майының үштен бірінен астамы – пальма майы.

Өркеннің жоғалуы

Әлем бойынша тағамдық өнімдерде, тұрмыстық және косметикалық тауарларда пальма майын қолдану оған жоғары сұраныс тудырады. Осы сұранысты қанағаттандыру үшін пальма майы плантациялары құрылады, бұл табиғи ормандарды алып тастау арқылы жерді дайындауды білдіреді. Ормандарды жою Азия, Латын Америкасы және Батыс Африкада жүрді, Малайзия мен Индонезиядағы пальма майы ағаштарының жалпы санының 90% орналасқан. Бұл ормандар әртүрлі жануарлар мен өсімдіктерге мекен, соның ішінде құстардан бастап, мүйізбұғылар мен жолбарыстар сияқты көптеген жойылу қаупі төніп тұрған жануарларға да үйі. 2000 жылдан бері ормандардың 47% пальма майы плантацияларын өсіру үшін жойылды, әр жылы шамамен 877 000 акр жер зардап шегуде. Бұл пальма майының өзінің кінәсі емес, себебі пальма майы плантацияларында оның өсуі үшін ғана жағдай жасалған. Сондықтан плантациялар монокультура деп аталады, ал табиғи ормандарда өсімдіктер мен жануарлардың алуан түрлілігі бар, оларды жоғары биологиялық әртүрлілікке ие етеді. Пальма майын тұрақтырақ етудің бір жолы (бірақ бұл әлі де ең жақсы шешім емес) – агроорман шаруашылығы, онда плантациялар саудада қолданылатын бірнеше түрлі өсімдіктерден, мысалы, кофе немесе какаодан тұрады. Бұл монокультуралы плантациялардан гөрі биологиялық әртүрлілігі жоғары болғанымен, табиғи ормандардай тиімді емес. Сонымен қатар, агроорман шаруашылығы жұмысшыларға, олардың отбасыларына және айналасындағы аймақтарға көп экономикалық пайда әкелмейді.

Тұрақты пальма майы туралы дөңгелек үстел (RSPO)

RSPO – коммерциялық емес ұйым, оның мүшелері (2018 жылғы мәлімет бойынша 4000-нан астам) тұрақты пальма майын (Certified Sustainable Palm Oil; CSPO) өндіру, қамтамасыз ету және пайдалану үшін сақтауға тиіс талаптарды әзірледі. Қазіргі таңдағы әлемдік пальма майының 19%-ы RSPO тарапынан тұрақты деп сертификатталған. CSPO талаптарына сәйкес, майлы пальма плантациялары ормандардың орнына немесе құрдымға кетіп бара жатқан түрлер мекендейтін, осал экожүйелерге немесе жергілікті қауымдастықтардың қажеттіліктерін қанағаттандыратын басқа да аумақтарда орналастырылмайды. Бұған қоса, пестицидтер мен өрттерді азайту, сондай-ақ жұмысшылар мен жергілікті қауымдастықтардың әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін бірнеше ережелер қарастырылған.

Қоршаған ортаның нашарлауы

Адамның қызметі қоршаған ортаның нашарлауына себеп болып келеді, яғни ауа, су және топырақ сияқты ресурстардың азаюы, экожүйелердің қирауы, мекендеу орталарының жойылуы, жабайы жануарлардың жоғалуы және ластану арқылы қоршаған ортаның нашарлауы. Бұл, қоршаған ортаға зиянды немесе ұнамсыз деп есептелетін кез келген өзгеріс немесе бұзылу ретінде анықталады. I=PAT теңдеуі көрсеткендей, қоршаған ортаға тигізетін әсер (I) немесе нашарлау, қазірдің өзінде өте үлкен және артып келе жатқан адам санының (P), үздірімді түрде өсіп келе жатқан экономикалық өсімнің немесе жан басына шаққандағы әулеттің (A) және ресурстарды азайтатын және ластайтын технологияны (T) қолданудың нәтижесінде туындайды. 2021 жылы "Ормандар мен жаһандық өзгерістер" журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, планетаның құрлық бетінің шамамен 3% экологиялық және жануарлар әлемі тұрғысынан сақталған, яғни жергілікті жануарлар түрлерінің дені сау және адамның әсері минималды. Мұндай сақталған экожүйелердің көп бөлігі жергілікті халықтар қоныстанған аймақтарда орналасқан.

Өркеннің бөлшектелуі

2018 жылы Nature журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, мұхиттардың 87% және құрлықтың 77% (Антарктиканы қоспағанда) адамның қызметінен өзгерді, ал планетаның құрлық ауданының 23% жабайы күйінде қалды. Ортаның фрагментациясы – бұл кең аумақты мекендеу орталарының азаюына алып келетін үлкен учаскелердің бөлінуі. Ортаның фрагментациясы мен жоғалуы – бүкіл әлемде биологиялық әртүрліліктің жоғалуының және экожүйенің нашарлауының басты себебі болып саналады. Адамның іс-қимылдары ортаның фрагментациясына және жоғалуына зор жауапкершілік тартады, себебі осы іс-қимылдар ортаның байланысын және сапасын өзгертеді. Ортаның фрагментациясының салдарына түсіну биологиялық әртүрлілікті сақтау және экожүйенің тиімділігін арттыру үшін маңызды. Ауыл шаруашылығындағы өсімдіктер мен жануарлар көбею үшін тозаңдануға мұқтаж. Көкөністер мен жемістер адамдар үшін маңызды тағам болып табылады және тозаңдануға байланысты. Ортаның жойылған жағдайында тозаңдану азаяды, сондай-ақ егін өнімділігі де төмендейді. Көптеген өсімдіктер де жануарларға, әсіресе жемістер жеп тұқымды таратуға көмектесетіндерге тәуелді. Сондықтан жануарлардың мекендеу ортасының жойылғандығы оларға тәуелді барлық өсімдік түрлеріне ауыр соққы береді.

Жаппай жойылу

Биологиялық әртүрлілік дегеніміз – Жер бетіндегі тіршіліктің түрлілігі мен өзгергіштігі, ол планетадағы түрлердің санымен көрініс береді. Homo sapiens (адамзат түрі) пайда болғаннан бері, түрлерді тікелей (мысалы, аң аулау арқылы) немесе жанама (мысалы, орталық мекендерді жою арқылы) құрту арқылы түрлердің алапат құрып кетуіне себеп болып келеді. Қазіргі жаппай құрып кетудің себебі – адамдар, бұл Голоцен құрып кетуі деп аталады, ол түрлердің қалыпты деңгейдегі жоғалуынан 100-1000 есе артық. Көптеген сарапшылар адамзат түрлердің құрып кету қарқынын үдеткеніне келіссе де, кейбір ғалымдар адам болмағанда Жердегі биологиялық әртүрлілік азаюдың орнына экспоненциалды түрде өсерін болжайды. Голоцен құрып кетуі жалғасуда, ет тұтыну, балық аулаудың шектен тыс болуы, мұхиттың қышқылдануы және қосмекенділердің жағдайы – биологиялық әртүрліліктің әлемдік, космополиттік азаюының бірнеше мысалы. Адамдардың тым көп көбеюі (және халықтың үнемі өсуі) және шамадан тыс тұтыну, әсіресе өте байлардың тұтынуы, осы жылдам азаюдың басты себептері болып саналады. 2017 жылғы ғалымдардың адамзатқа арналған ескертуінде, басқа да мәселелермен қатар, адамзат тудырған алтыншы құрып кету оқиғасы көптеген қазіргі тіршілік формаларын жоюы және осы ғасырдың соңына дейін жойылуы мүмкін екені айтылды. 2022 жылы «Биологиялық шолулар» журналында жарияланған ғылыми шолу, адам қызметінен туындаған биологиялық әртүрліліктің жоғалу дағдарысы, зерттеушілердің айтуынша, алтыншы жаппай құрып кету оқиғасы, қазіргі уақытта жүріп жатқанын растайды. PNAS журналында 2020 жылдың маусым айында жарияланған зерттеуде, қазіргі құрып кету дағдарысы «өркениеттің сақталуына ең қауіпті экологиялық угроза болуы мүмкін, себебі ол қайтаруға келмейтін» және оның үдеуі «адам санының және тұтыну деңгейінің әлі де жылдам өсуіне байланысты сөзсіз» делінген.

Биологиялық әртүрліліктің жоғалуы

1970 жылдан 2016 жылға дейін әлемдегі жануарлар дүниесінің 68 пайызы адам қызметінің нәтижесінде жойылған деп есептеледі. Оңтүстік Америкада 70 пайыздық жоғалту тіркелген. 2018 жылдың мамырында PNAS журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, адамзат өркениетінің қалыптасуынан бері жабайы сүтқоректілердің 83 пайызы, теңіз сүтқоректілерінің 80 пайызы, өсімдіктердің 50 пайызы және балықтардың 15 пайызы жоғалып кеткен. Қазіргі таңда, Жер бетіндегі барлық сүтқоректілердің биомассасының 60 пайызын мал шаруашылығы құрайды, одан кейін адамдар (36%) және жабайы сүтқоректілер (4%) келеді. Өсімдіктердің биологиялық әртүрлілігі төмендеген кезде, қалған өсімдіктердің өнімділігі де азаяды. 2019 жылы жүргізілген зерттеуде 28 000 өсімдік түрінің шамамен жартысының жойылу қаупінде екені анықталды. Өсімдіктерге назар аудармау және оларды бағаламау "өсімдік соқырлығы" деп аталады, бұл алаңдататын тенденция, себебі ол жануарларға қарағанда өсімдіктердің жойылу қаупіне әкеп соқтырады. Ауыл шаруашылығының кеңеюі өсімдіктердің биологиялық әртүрлілігіне елеулі зиян келтірді, өйткені Жер бетіндегі жарамды жерлердің жартысы егіс шаруашылығына пайдаланылады, бұл өсімдіктердің жойылуының басты себептерінің бірі болып табылады. Фаунаның азаюы – экологиялық қоғамдастықтан жануарлардың жоғалуы.

Инвазивті түрлер

Инвазивті түрлер АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментімен нақты бір экожүйеге тән емес және олардың болуы сол жүйедегі адамдар мен жануарлардың денсаулығына зиян келтіруі мүмкін деп анықталады. Жаңа аймақтарға жергілікті емес түрлерді тарту үлкен аумақтарда қоршаған ортаға маңызды және тұрақты өзгерістер әкелді. Мысалдарға Каулерпа таксифолияның Жерорта теңізіне, овсянның Калифорния далаларына, сондай-ақ, Солтүстік Америкаға привет, кудзу және қызғылт түсті ландыштің (purple loosestrife) әкелуін жатқызуға болады. Тышқандар, мысықтар және ешкілер көптеген аралдардағы биоәртүрлілікті күрт өзгертті. Бұдан өзге, жаңадан келген түрлер жергілікті фаунаның генетикалық құрамында өзгерістерге алып келді, мысалы, үйсілді малмен бұқалардың, үй иттерімен қасқырлардың шағылысуы нәтижесінде.

Мысықтар

Әлемдегі үй мысықтары мен жабайы мысықтар жергілікті құстар мен басқа жануар түрлерін жоятыны кеңінен белгілі. Бұл мәселе Австралия үшін ерекше өзекті, себебі сүтқоректілердің үштен екісінің жоғалуы үй мысықтары мен жабайы мысықтарға байланысты, ал жыл сайын 1,5 миллиардтан астам жергілікті жануар қаза табады. Үйден босатылған мысықтар иелерімен тамақтандырылатындықтан, олжа азайып, басқа жерге кеткен жағдайда да аң аулауын тоқтатпайды. Бұл, әсіресе, кесірткелер, құстар, жыландар мен тышқандардың түрлері көп және тығыз қоныстанған аймақтар үшін үлкен мәселе. Сонымен қатар, бос жүретін мысықтар құтыру және токсоплазмоз сияқты қауіпті ауруларды жергілікті жануарлар популяциясына таратуға себеп болады.

Бірмалық питон

Инвазивті түрлердің тағы бір зиянды мысалы – бірмалық питон. Оңтүстік-Шығыс Азияның кейбір аймақтарынан шыққан бірмалық питон АҚШ-тың оңтүстік Флорида Эверглейдс аймағында ең айқын әсерін тигізді. 1992 жылы су тасқыны салдарынан және жылан иелері қаламаған питондарын табиғатқа босатуынан кейін, Бірма питонының саны Флориданың жылы климатында келесі жылдары күрт өсті. Бұл әсер Эверглейдстің оңтүстік бөліктерінде ең сезіліп тұр. 2012 жылғы зерттеуде Флоридадағы 1997 жылғы жергілікті түрлердің санымен салыстырылды, нәтижесінде егерше популяциясы 99,3%-ға, опоссумдар 98,9%-ға төмендеді, ал қоян/түлкі популяциялары дерлік жойылды.

Гибридті шошқалар

1980 жылдары канадалық шошқа шаруалары селекциялық бағдарламаларына Ұлыбританиядан жабайы шошқаларды (қабанды) енгізді, нәтижесінде еттілігі жоғары гибрид алынды. Бірақ 2001 жылы шошқа еті нарығы құлағаннан кейін, осы гибридтердің көпшілігі табиғатқа босатылды. Қазір олардың саны шамамен 62 мыңға жейін, және қатал қыстарға бейімделуіне байланысты, қалың жүні мен ұзын аяқтарының арқасында, сондай-ақ топырақ қазып тамақ іздеуге жететін өткір тістерінің көмегімен Канада далаларында жақсы өсіп-дампиды. Олар ауыл шаруашылығына елеулі зиян келтіреді және оларды қырып-жою жұмыстарының көлемін ұлғайтса да, мәселені шеше алмайтын деңгейге жетті. Бұл мәселе осы шошқалардың солтүстік АҚШ штаттарына көшіп кетуіне дейін ушықты, бұл егінге зиян келтіру және Африка шошқа тұмауы сияқты аурулардың таралуы туралы алаңдаушылықты күшейтті, бұл шошқа өнеркәсібіне ауыр соққы беруі мүмкін.

Қышқыл жинақталуы

Адамдар энергия алу үшін жасайтын жанар май қалдықтары көбінесе қышқыл жаңбыр түрінде оларға қайта оралады. Қышқыл жаңбыр – күкірт және азот қышқылдарының жоғары концентрацияланған жауын-шашын түрі, ол тұман немесе қар ретінде де жаууы мүмкін. Қышқыл жаңбыр өзендерге, көлдерге, батпақтарға және басқа да су орталарына көптеген экологиялық зияндар келтіреді. Ол орманды құртып, топырақтан қажетті қоректік заттарды жояды, топыраққа алюминийді бөліп шығарады, бұл ағаштардың суды сіңіруін қиындатады. Зерттеушілер ламинария, руж шөптері және басқа да өсімдіктердің көмірқышқыл газын тиімді сіңіріп, мұхиттың қышқылдығын төмендетуге қабілетті екенін анықтады. Сондықтан ғалымдар осы өсімдіктерді өсіру теңіз өміріне қышқылданудың зиянды әсерін азайтуға көмектеседі деп санайды.

Технологияның әсері

Технологияны қолданудың нәтижесінде қоршаған ортаға қажетсіз және күтпеген әсерлер туындайды, бұл I = PAT теңдеуіне сәйкес, ЖІӨ бірлігіне шағығандағы ресурстарды пайдалану немесе туындаған ластану арқылы өлшенеді. Технологияны қолданудың қоршаған ортаға тигізетін әсері бірнеше себепке байланысты жиі болмайтын деп есептеледі. Біріншіден, көптеген технологиялардың мақсаты – табиғатты пайдалану, бақылауға алу немесе адамзаттың мүддесі үшін оны «жетілдіру» болып табылады. Сонымен қатар, табиғаттағы көптеген процестер оңтайландырылған және эволюция арқылы үнемі реттеледі. Сондықтан, технологияның осы табиғи процестерге араласуы, әдетте, теріс қоршаған орталық салдарларға әкелуі мүмкін. Екіншіден, массаның сақталу принципі және термодинамиканың бірінші заңы (яғни энергияның сақталуы) материалдық ресурстар немесе энергия технологиямен жылжытылғанда немесе өңделгенде қоршаған ортаға зиянды әсердің болмайтынын қамтамасыз етпейді. Үшіншіден, термодинамиканың екінші заңына сәйкес, жүйе ішіндегі тәртіпті (мысалы, адам экономикасы) жүйеден тыс тәртіпсіздікті немесе энтропияны (яғни қоршаған ортаны) арттыру арқылы ғана арттыруға болады. Осылайша, технологиялар адам экономикасында «тәртіпті» (ғимараттар, фабрикалар, көлік желілері, коммуникация жүйелері және т.б. арқылы көрінетін тәртіп) тек қоршаған ортадағы «тәртіпсіздікті» арттыру есебінен ғана құруға қабілді. Бірнеше зерттеулерге сәйкес, энтропияның жоғарылауы теріс қоршаған орталық әсерлерге алып келуі мүмкін.

Тау-кен өнеркәсібі

Тау-кен өндірісінің экологиялық әсеріне эрозия, шұңқырлардың пайда болуы, биологиялық әртүрліліктің жоғалуы және тау-кен процестерінен бөлінетін химиялық заттардың топырақ, жер асты және жер үсті суларын ластауы кіреді. Кейбір жағдайларда, пайда болған қалдықтар мен топырақты сақтау үшін қосымша орын жасау мақсатында кен орындарының жанындағы орман да кесіледі. Өсімдіктерге кейбір ауыр металдар қажет болғанымен, олардың артық мөлшері көбінесе олар үшін зиянды. Ауыр металдармен ластанған өсімдіктерде әдетте өсу, өнімділік және тиімділік төмендейді. Ауыр металдармен ластану топырақтың органикалық заттар құрамын азайтады, нәтижесінде топырақтағы қоректік заттар азайып, өсімдіктердің өсуі баяулайды немесе тіпті өледі. Қоршаған ортаға зиян келтіруден басқа, химиялық заттардың сіңуінен туындайтын ластану жергілікті халықтың денсаулығына да әсер етеді. Кейбір елдердегі тау-кен компаниялары қоршаған ортаны қорғау және қалпына келтіру ережелерін сақтауға міндетті, бұл тау-кен өндірілген аумақтың дерлік бастапқы күйіне қайта келтірілуін қамтамасыз етеді. Тау-кен өндірісінің кейбір әдістері қоршаған ортаға және халық денсаулығына елеулі әсер етуі мүмкін. Ауыр металдар топырақ биотасына зиянды әсер етеді, бұл микробиологиялық процестерге әсер ету арқылы топырақ микроорганизмдерінің саны мен белсенділігін азайтады. Ауыр металдардың төмен концентрациясы да өсімдіктің физиологиялық метаболизмін тежеу мүмкіндігін жоғарылатады.

Энергетика саласы

Энергияны өндіру және тұтынудың қоршаған ортаға тигізетін әсері алуан түрлі. Соңғы жылдары түрлі жаңартылатын энергия көздерін коммерцияландыруға бейімділік артып келеді. Шын мәнінде, жанармай ресурстарын тұтыну жаһандық жылыну мен климаттың өзгеруіне алып келеді. Бірақ, әлемнің көптеген аймақтарында онша өзгеріс байқалып отырған жоқ. Егер мұнай шыңы туралы теория расталса, онда қолдануға жарамды баламалы энергия көздерін іздестіру қоршаған ортаға көбірек пайда келтіруі мүмкін. Жылдам дамитын технологиялар энергия өндіру, су және қалдықтарды басқару, сондай-ақ азық-түлік өндірісін жүйелік экология және өнеркәсіптік экология әдістерін пайдалана отырып, қоршаған ортаны қорғау және энергияны тиімді пайдалану жолына көшіруге мүмкіндік береді.

Биодизель

Биодизельдің қоршаған ортаға тигізетін әсері энергия қолданысын, парниктік газдар шығарындыларын және ластанудың басқа да түрлерін қамтиды. АҚШ Ауыл шаруашылығы және Энергетика министрліктерінің бірлескен өмірлік цикл талдауы автобустардағы мұнай дизелін 100% биодизельмен алмастыру мұнайдың өмірлік циклдегі тұтынуын 95%-ға төмендеткенін көрсетті. Биодизель мұнай дизелімен салыстырғанда көмірқышқыл газының таза шығарындыларын 78,45%-ға азайтты. Қалалық автобустарда биодизель мұнай дизелінің қолданылуымен байланысты өмірлік цикл шығарындыларына қарағанда, бөлшек шығарындыларын 32%, көміртек монооксидінің шығарындыларын 35% және күкірт оксидтерінің шығарындыларын 8%-ға төмендетті. Биодизельдің өмірлік циклі бойынша көмірсутектердің шығарындылары 35%-ға, ал әртүрлі азот оксидтерінің (NOx) шығарындылары 13,5%-ға жоғары болды. Аргонн ұлттық зертханасы жүргізген өмірлік цикл талдаулары мұнай дизелін пайдаланумен салыстырғанда, биодизельдің қалдық энергия қолданысын және парниктік газдар шығарындыларын азайтатынын көрсетті. Әртүрлі өсімдік майларынан (мысалы, канола немесе соя майынан) алынған биодизель мұнай дизеліне қарағанда қоршаған ортада оңай ыдырайды.

Көмір өндіру және жағу

Көмір өндіру мен жағудың қоршаған ортаға тигізетін әсері алуан түрлі. 1990 жылы АҚШ Конгресі қабылдаған заңға сәйкес, АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) көмірмен жұмыс істейтін электр станцияларынан шығатын уытты ауа ластануын азайту жоспарын жасауға міндеттелді. Кешігулер мен сот процестерінен кейін, EPA 2011 жылдың 16 наурызына дейін есебін ұсынуға соттан талап етілді. Ашық көмір өндіру, өндіру процесінің ерекшелігіне байланысты, бұрғылау және жарылыс қажеттілігінен туындайтындықтан, қоршаған ортаға ең көп зиян келтіреді, бұл ауаға ірі көлемдегі бөлшектерді шығарады. Бұл ауадағы бөлшектер аммиак, көміртек монооксиді және азот оксидтері сияқты зиянды токсиндерді атмосфераға бөліп шығарады. Бұл токсиндер тыныс алу және жүрек-қан тамырлары аурулары сияқты көптеген денсаулыққа зиянды салдарларға әкеледі. Көмір әлемде ең көп қолданылатын энергия көзі болғанымен, оны жағу ауаға улы токсиндерді бөліп, тері, қан және өкпе ауруларының, сондай-ақ түрлі қатерлі ісіктердің пайда болуына себеп болады, сонымен қатар осы токсиндерді қоршаған ортаға шығару арқылы жаһандық жылынуға да ықпал етеді. Кен өндіру технологиясы жылдар бойы дамып, шахта қалдықтарының көбеюіне және ластану мәселелерінің күшеюіне әкелді. "Қауіпсіз су" қорының Үндістан сияқты әртүрлі елдерде жүргізген зерттеулері көмір өндірудің өсімдіктер мен топырақ сияқты басқа да биотикалық және абиотикалық факторларға зиянды әсер ететінін, соның салдарынан кен орындарында өсімдік популяциясының азаятынын көрсетті.

Ядролық энергия

Ядролық энергияның қоршаған ортаға тигізетін әсері ядролық отын циклі процестерінен туындайды, оның ішінде отынды өндіру, өңдеу, тасымалдау және радиоактивті отын қалдықтарын сақтау сияқты шаралар бар. Бөлінетін радиоизотоптар адамдар, жануарлар және өсімдіктер үшін қауіпті, себебі радиоактивті бөлшектер түрлі жолдармен тірі организмдерге еніп, денсаулыққа зиян келтіреді. Радиация – қатерлі ісік тудыратын фактор және тірі организмдер мен жүйелерге көптеген зиянды әсер етеді. Чернобыль апаты, Фукусима Дайичи ядролық апаты және Үш Миль аралындағы апат сияқты атом электр станцияларындағы апаттардың қоршаған ортаға тигізетін әсері белгісіз мерзімге сақталады, алайда осы оқиғаларға қауіпсіздік жүйелерін дұрыс басқарудың жетіспеуі және табиғи апаттардың генераторларға күшті жүктеме салуы сияқты басқа да факторлар да себеп болды. Радиоактивті бөлшектердің ыдырау жылдамдығы әр түрлі, ол белгілі бір изотоптың ядролық қасиеттеріне байланысты. Радиоактивті плутоний-244-тің жартылай ыдырау периоды 80,8 миллион жылды құрайды, бұл белгілі бір үлгінің жартысының ыдырауына қажетті уақыт екенін көрсетеді, бірақ ядролық отын циклінде плутоний-244 өте аз мөлшерде өндіріледі, ал жартылай ыдырау периоды қысқа материалдардың активтілігі төмендеу болып, олар аз қауіпті радиация шығарады.

Мұнай шикізаты өндірісі

Мұнай шайырының өндірісінің қоршаған ортаға тигізетін әсері жерді пайдалану, қалдықтарды басқару, мұнай шайырын өндіру және өңдеу кезінде туындайтын су мен ауаның ластануы сияқты мәселелерді қарастыруды қамтиды. Мұнай шайыры кен орындарының ашық әдіспен өндірілуі, ашық карьерлердің қоршаған ортаға тигізетін әдеттегі зиянын тудырады. Сонымен қатар, жағу және термиялық өңдеу процестері кәдесіз материалдарды, оларды жою қажет болатын, және зиянды атмосфералық шығарындыларды, оның ішінде маңызды парниктік газ – көмірқышқыл газын бөліп шығарады. Болашақта тәжірибелік жердегі өзгерту процестері мен көміртегіді ұстау және сақтау технологиялары осы мәселелердің кейбіреулерін азайтуы мүмкін, бірақ жер асты суларының ластануы сияқты басқа мәселелерді тудыруы да мүмкін.

Мұнай

Мұнайдың қоршаған ортаға тигізетін әсері көбінесе теріс болады, себебі ол тіршіліктің дерлік барлық түрлері үшін уытты. Мұнай, яғни мұнай немесе табиғи газ, қазіргі қоғамның барлық салаларымен тығыз байланысты, әсіресе көлік және тұрғын үйлерді, сондай-ақ коммерциялық қызметтерді жылыту үшін маңызды.

Су қоймалары

Су қоймаларының қоршаған ортаға тигізетін әсері, әлемде су мен энергияға деген қажеттіліктің артуымен және су қоймаларының саны мен мөлшерінің өсуімен қатар, күшейе түсуде. Бөгеттер мен су қоймаларын ауыз сумен қамтамасыз етуге, гидроэлектр энергиясын өндіруге, суаруға арналған су көлемін ұлғайтуға, демалыс мүмкіндіктерін ұсынуға және су тасқындарын бақылауға пайдалануға болады. Дегенмен, көптеген су қоймаларын салу кезінде де, содан кейін де қоршаған ортаға және қоғамға зиянды әсерлері анықталды. Бөгеттер мен су қоймаларының әсері әртүрлі болғанымен, жиі айтылатын сынға ілесетін мәселелерге теңізден жүзу арқылы шағыласатын балықтардың тарихи шағылысу орындарына жеткізілмей қалуы, төменгі ағыстағы суға қолжетімділіктің төмендеуі және аймақтағы балық аулаушылар қауымдастықтарының аулау көлемінің азаюы жатады. Технологияның жетістіктері бөгеттердің көптеген жағымсыз әсерлерін жоюға мүмкіндік берді, бірақ бұл жетістіктер заңмен міндеттелмесе немесе айыппұл салу қаупі болмаса, инвестициялауға лайық деп есептелмейді. Су қоймалары жобаларының қоршаған ортаға және айналасындағы адамдарға тигізер пайдасы немесе зияны туралы мәселе 1960 жылдан бері, тіпті одан бұрын да талқыланып келеді. 1960 жылы Ллин-Селиннің құрылысы және Капель-Селиннің суға батуы бүгінгі күнге дейін тоқтамайтын саяси дау-жанжалға себеп болды. Соңғы кезде Үш шатқалы бөгетінің және Азия, Африка және Латын Америкасындағы басқа да ұқсас жобалардың құрылысы қоршаған орта және саяси мәселелер бойынша кең пікірталас тудырды.

Тазалау құралдары

Тазалау құралдарының қоршаған ортаға тигізетін әсері алуан түрлі. Соңғы жылдары осы әсерді азайту шаралары қолға алынды.

Нанотехнология

Нанотехнологияның қоршаған ортаға тигізетін әсерін екі тұрғыдан қарастыруға болады: нанотехнологиялық жаңалықтардың қоршаған ортаны жақсартуға көмектесу мүмкіндігі және нанотехнологиялық материалдар қоршаған ортаға таратылған жағдайда туындауы мүмкін, бұрыннан белгісіз ластану түрі. Нанотехнология дамып келе жатқан сала болғандықтан, наноматериалдардың өнеркәсіптік және коммерциялық қолданысы организмдер мен экожүйелерге қандай дәрежеде әсер ететіні жөнінде көп пікірталас болып жатыр.

Бояу

Бояудың қоршаған ортаға тигізетін әсері алуан түрлі. Дәстүрлі бояу материалдары мен процестері қоршаған ортаға зиянды әсер етеді, оның ішінде қорғасын және басқа да қоспаларды қолдану салдарынан туындайтын зиянды әсерлер де бар. Қоршаған ортаға тигізетін әсерді азайту үшін шаралар қолдануға болады, мысалы, бояу мөлшерін дәл есептеу арқылы ысырапты азайту, сондай-ақ қоршаған ортаға қатысты артықшылықты бояулар, жабындар, бояу құралдары мен техникаларды пайдалану. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің ұсынымдары және Green Star рейтингтері қолданылатын стандарттардың мысалдары болып табылады.

Пластмасса

Кейбір ғалымдар 2050 жылға қарай мұхиттарда балықтан гөрі пластик көп болуы мүмкін деп санайды. 2020 жылдың желтоқсан айында Nature журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, адам жасаған материалдар, яғни антропогендік масса, Жердегі барлық тірі биомассадан асып түседі, ал пластик ғана құрлықтағы және теңіздегі барлық жануарлардың біріктірілген салмағынан ауыр.

Пестицидтер

Пестицидтердің қоршаған ортаға тигізетін әсері көбінесе оларды қолданушылар күткеннен әлдеқайда зор болады. Шашырылған инсектицидтердің 98%-дан астамы және гербицидтердің 95%-і өз мақсаты болған түрлерге емес, соның ішінде мақсатсыз түрлерге, ауаға, суға, түбіне шөгіп қалған қабаттарға және тағамға жетеді. Пестицидтер өндіріс орындары мен сақтау ыдыстарынан шығып кеткенде, егістіктерден ағып кеткенде, кәдесіз нәрсе ретінде тасталғанда, әуеден шашырылғанда және суға балдырларды жою үшін себілгенде жер мен суды ластайды. Пестицидтің жоспарланған қолданыс аймағынан қозғалу мөлшері химиялық заттың қасиеттеріне байланысты: топыраққа байланысуға бейімділігі, булану қысымы, суда еру қабілеті және уақыт өте келе ыдырауға төзімділігі. Топырақтың құрылымы, суды сақтап тұру қабілеті және құрамындағы органикалық заттардың мөлшері сияқты факторлар да осы аймақтан шығатын пестицид мөлшеріне әсер етеді.

Көлік

Көліктің қоршаған ортаға тигізетін әсері зор, себебі ол энергияны көп қолданады және әлемдегі мұнайдың басым бөлігін жағады. Бұл ауаның ластануына, оның ішінде азот оксидтері мен майда бөлшектердің пайда болуына әкеледі, сондай-ақ көмірқышқыл газының шығарылуы арқылы жаһандық жылынуға маңызды үлес қосады. Көліктің түрлері бойынша, автомобиль көлігі жаһандық жылынуға ең көп үлес қосады. Дамыған елдердегі экологиялық регламенттер жеке көліктердің шығарындыларын азайтты; бірақ, бұл көліктердің санының артуымен және әрбір көліктің жиі пайдалануымен теңестірілді. Энергия тұтыну және шығарылымдар түрлі көлік түрлері бойынша айтарлықтай өзгешеліктерді көрсетеді, осыдан экологиялық белсенділер әуе және автомобиль көлігінен теміржол және адам күшімен жүретін көліктерге көшуді, көліктің электрлендірілуін және энергия тиімділігін арттыруды талап етеді. Көлік жүйелерінің басқа да экологиялық салдарына жол ағлақтары мен автомобильге бағытталған қалалық кеңістіктің ұлғаюы жатады, бұл табиғи орта және егістік жерлерді жұтып алуы мүмкін. Көліктен шығарылатын газдарды жаһандық деңгейде азайту арқылы Жер атмосферасының сапасы, қышқыл жаңбырлар, тұман және климаттың өзгеруіне оң әсер ететіні күтілуде. Көлік шығарындыларының денсаулыққа тигізетін әсері де мазасыздық тудырады. Жүгістілікке байланысты көлік газдарының әсерін зерттеуге арналған соңғы сараптама жүктілік мерзіміне және, мүмкін, жатыр ішіндегі өсуге зиянды әсер ететінін көрсетті.

Әуе қатынасы

Әуе көлігінің қоршаған ортаға тигізетін әсері, ұшақ қозғалтқыштарының шу, ұсақ бөлшектер және газдар шығаруынан туындайды, бұл климаттың өзгеруіне және жаһандық сөнуге әкеледі. Ұшақ қозғалтқыштарынан шығарындылардың азаюына және жанармайды тиімдірек пайдаланатын, ластану деңгейі төмен турбовентиляторлық және турбовинттік қозғалтқыштардың пайда болуына қарамастан, соңғы жылдары әуе саяхатының қарқынды өсуі авиацияға байланысты жалпы ластанудың артуына себеп болады. Еуроодақта (ЕО) авиациядан шығатын парниктік газдар 1990 мен 2006 жылдар аралығында 87%-ға өсті. Бұл құбылыстың себептерінің арасында, ұшақпен жиі саяхаттауды қалыпты жағдайға жеткізген, жоғары жылдамдықты саяхатшылардың санының артуы және жиі ұшатын жолаушылар бағдарламалары сияқты әлеуметтік факторлар бар.

Жолдар

Жолдардың экологиялық әсеріне автомобиль жолдарының (қоғамдық жолдардың) шу, жарық, сумен ластануы, мекендеу ортасын жою/бұзу және жергілікті ауа сапасына тигізетін жергілікті әсерлері, сондай-ақ көлік құралдарының шығарындыларынан туындайтын климаттың өзгеруі сияқты ауқымды әсерлер кіреді. Жолдарды, тұрақтарды және басқа да байланысты нысандарды жобалау, салу және басқару, сондай-ақ көлік құралдарын жобалау және реттеу шаралары әсерлерді түрлі деңгейде өзгерте алады.

Теңіз қатынасы

Кеме тасымалының қоршаған ортаға тигізетін әсеріне парниктік газдар шығарылымдары және мұнаймен ластану кіреді. 2007 жылы кеме тасымалынан шығатын көмірқышқыл газының көлемі жаһандық көлемнің 4-5 пайызына бағаланды, ал Халықаралық теңіз ұйымы (IMO) ешқандай шара қолданылмаса, 2020 жылға қарай бұл көрсеткіш 72 пайызға дейін өседі деп болжады. Кемелер арқылы жаңа аймақтарға инвазивті түрлерді тарататын қауіп те бар, әдетте олар кеме корпусына жабысып тасымалданады. 2008 жылғы 23-27 маусымда Норвегияның Осло қаласында Кемелерден шығатын парниктік газдар жөніндегі ИМО жұмыс тобының алғашқы сессияаралық мәжілісі өтті. Оның міндеті – халықаралық кеме тасымалынан шығатын парниктік газдар шығарындыларын бақылауға арналған болашақ ИМО режимінің құрамына кіретін қысқарту механизмдерінің техникалық негізін әзірлеу, сондай-ақ ИМО Теңіз ортасын қорғау комитетінің (MEPC) одан әрі қарауы үшін осы механизмдердің жобасын жасау болды.

Әскери

Жалпы әскери шығындар мен әскери іс-қимылдар қоршаған ортаға елеулі әсер етеді. АҚШ әскері әлемдегі ең ірі ластаушылардың бірі саналады және қауіпті материалдармен ластанған 39 мыңнан астам учаскеге жауапты. Бірнеше зерттеулер жоғары әскери шығындар мен көміртегі эмиссиясы арасындағы берік байланысты көрсетті, әскери шығындардың артуы Глобалдық Солтүстікте Глобалдық Оңтүстікке қарағанда көміртегі эмиссиясын арттыруға күштірек әсер етеді. Әскери қызмет тек қоршаған ортаға теріс әсер ете бермейді. Жерді басқару, қорғау және аумақты жасылдандыруға көмектескен әскерилердің көптеген мысалдары бар. Сонымен қатар, кейбір әскери технологиялар табиғатты қорғаушылар мен экологиялық ғалымдар үшін өте пайдалы болып табылды. Адам өмірі мен қоғамға келтірілетін шығындардан басқа, соғыстың қоршаған ортаға да маңызды әсері бар. Соғыс кезінде немесе одан кейін жерді өртеу тактикасы тарихта кеңінен қолданылып келген, бірақ қазіргі заманғы технологиялар соғыстың қоршаған ортаға тигізетін зиянын едәуір арттыра алады. Жарылмаған оқ-дәрілер жерді одан әрі пайдалануға жарамсыз етеді немесе одан өтуді қауіпті немесе өлімге әкелуі мүмкін.

Жарық ластануы

Жасанды жарық түнде адамның биосфераға енгізген ең айқын физикалық өзгерістердің бірі және ғарыштан көруге болатын ең оңай ластану түрі. Жасанды жарықтың негізгі экологиялық әсері жарықтың энергия емес, ақпарат көзі ретінде қолданылуына байланысты. Жасанды жарық астында көру қабілетіне ие жыртқыштардың аң аулау тиімділігі көбейеді, бұл жыртқыш пен жемтің арақатынасын өзгертеді. Жасанды жарық таралуға, бағытталған қозғалысқа, көші-қонға және гормон деңгейіне де әсер етеді, нәтижесінде тәуліктік ритм бұзылады.

Жедел сән

Жаһанданудың артуымен бірге көптеген капиталистік қоғамдарда жылдам мода ең табысты өнеркәсіптердің біріне айналды. Жылдам мода – киімнің арзан, көптеп өндірілуі, содан кейін тұтынушыларға өте төмен бағамен сатылуы. Бүгінде осы өнеркәсіптің құны 2 триллион фунт стерлингті құрайды.

Қоршаған ортаға әсері

Көмірқышқыл газының шығарындылары тұрғысынан, жылдам мода индустриясы жылына 4-5 миллиард тонна көмірқышқыл газы шығарып, бұл жалпы әлемдік шығарындылардың 8-10% құрайды. Көмірқышқыл газы парниктік газ болып табылады, яғни ол жылуды атмосферада ұстап, ғарышқа шығармайды, нәтижесінде Жердің температурасы көтеріледі – бұл жаһандық жылыну деп аталады. Парниктік газдар шығарындыларымен қатар, индустрия мұхиттардағы микропластик ластанудың шамамен 35% жауапкері болып табылады. Бұл бөлшектер теңіз жануарлары, тіпті адамдар жейтін балықтар сияқты организмдерге сіңіріледі. Зерттеуде осы талшықтардың көп бөлігі киім-кешек пен басқа да маталардан, оларды жуу немесе тозу нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін екені көрсетілген. Индустрияның барлық өнеркәсіптік су ластануының шамамен бес бөлігіне кінәлі.

Ғылыми қауымдастықтың ескертулері

Ғылыми қауымдастықтан тұрақтылыққа, әсіресе "экологиялық тұрақтылыққа" қауіп төндіретін өсіп келе жатқан қауіптер туралы ескерту үшін көптеген жарияланымдар бар. 1992 жылы жарық көрген "Адамзатқа ғалымдардың ескертуі" атты құжат: "Адамдар мен табиғат қақтығысуға бет алды" деген сөздермен басталады. Осы ескерту хатына әлемнің 1700-ге жуық жетекші ғалымы, соның ішінде ғылым саласындағы көптеген Нобель сыйлығының лауреаттары қол қойды. Хатта атмосфераға, мұхиттарға, экожүйелерге, топырақ өнімділігіне және тағы да басқа нәрселерге ауыр зиян келтірілгені айтылған. Егер адамзат бұл зиянды болдырмақ болса, қадамдар жасау қажет екені де көрсетілген: ресурстарды тиімді пайдалану, қазба отындарынан бас тарту, адам санының тұрақтандырылуы, кедейлікті жою және тағы басқалар. 2017 және 2019 жылдары 150-ден астам елден мыңдаған ғалымдар тағы да ескерту хаттарына қол қойды, олар қайта-қайта шамадан тыс тұтынуды азайтуға (соның ішінде ет тұтынуды азайтуға), қазба отындарын және басқа да ресурстарды пайдалануды азайтуға шақырды.