Кіріспе

Оңтүстік-батыс Эфиопиядағы өзен, Эфиопиядағы өзен. Эфиопияның оңтүстігіндегі Омо өзені (; Омо Ботего деп те аталады) – Нил алабынан тыс Эфиопиядағы ең ірі өзен. Оның бағыты толығымен Эфиопия шегінде және Кениямен шекаралас Туркана көліне құяды. Өзен Туркана бассейні деп аталатын ішкі ағымды су алабының негізгі арнасы болып табылады. Өзен алабы ертедегі гоминидтердің көптеген қазба қалдықтарымен және археологиялық жаңалықтарымен, мысалы, ертедегі тас құралдарымен әйгілі. Осының нәтижесінде 1980 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне енгізілді.

География

Омо өзені Гибе өзенінің, Омо өзенінің ең ірі саласы және Уэбе өзенінің, Омо өзенінің ең ірі сол жақ саласының қосылуы арқылы қалыптасады. Олардың мөлшері, ұзындығы және бағытын ескере отырып, Омо және Гибе өзендерін бір және бірдей өзен деп санауға болады, бірақ әртүрлі аттармен. Сондықтан, бүкіл өзен алабы кейде Омо-Гибе өзенінің алабы деп аталады. Бұл өзен алабы Батыс Оромия аймағының бір бөлігін және Оңтүстік Ұлттар, Ұлттар және Халықтар аймағының орталық бөлігін қамтиды. Оның бағыты көбінесе оңтүстікке қарай, бірақ шамамен 7° солтүстік ендігі және 37°30' шығыс бойындағы маңызды бұрылыстан 36° шығыс бойына дейін батысқа қарай бұрылады, онда ол 5°30' солтүстік ендігіне дейін оңтүстікке қарай бұрылады, үлкен S-тәрізді иілім жасап, содан кейін оңтүстік бағытын жалғастырады және Туркана көліне құяды. Эфиопияның Орталық Статистикалық Агенттігі жариялаған мәліметтерге сәйкес, Омо-Боттего өзенінің ұзындығы шамамен … км. Ағысында Омо-Боттего Гибе және Уэбе өзендерінің қосылған жерінен (… м биіктігінде) көл деңгейіне дейін (… м биіктігінде) жалпы құлау шамамен … км құрайды, сондықтан ол жоғарғы ағысында жылдам ағысқа ие, Кокоби және басқа да сарқырамалармен бөлінген, және тек Туркана көліне құятын жерге жақын жерде ғана кеме жүруге қолайлы, ол Грегори жарылысының көлдерінің бірі болып табылады. "Эфиопияға арналған анықтамалық" оны қыркүйек және қазан айларында, жаңбырлы маусымнан кейін өзеннің деңгейі жоғары болған кезде, рафтингке танымал орын деп сипаттайды. Оның ең маңызды саласы – Гибе өзені; кіші салалары – Ваби, Денчья, Годжеб, Муи және Усно өзендері. Омо-Боттего өзені бұрынғы Жанджеро және Гаро патшалықтарының шығыс шегарасын құрады. Омо өзені сонымен қатар жануарлар әлемімен танымал Маго және Омо ұлттық парктерінен өтеді. Өзенге жақын және өзенде бегемоттар, крокодилдер және құмдық жылан сияқты көптеген жануарлар мекендейді.

Археологиялық табылған жерлер

Омо өзенінің бассейні геологиялық және археологиялық тұрғыдан да маңызды. Төменгі аңғарда 50 000-нан астам қазбалар табылды, оның ішінде плиоцен және плейстоцен дәуірлеріне жататын 230 гоминид қазбасы бар. Австралопитек және Хомо туыстарына жататын қазбалар бірнеше археологиялық орындарда, сондай-ақ кварциттен жасалған құралдар табылған, олардың ең көнесі шамамен 2,4 миллион жыл бұрынғыға дейін соққан. Ертедегі адам тектес жануарлардың қазбаларынан өзге, Омо аңғарында сүтқоректілердің әртүрлі қазбалары да кездеседі. Итальяндық саяхатшы Витторио Боттего екінші Африка экспедициясы (1895–97) барысында 1896 жылғы 29 маусымда Омо өзеніне алғаш рет жеткен. Ол осы экспедиция кезінде 1897 жылғы 17 наурызда қайтыс болды, ал Омо өзені оның құрметіне Омо Ботего деп аталды. Герберт Генри Остин мен оның серіктері 1898 жылғы 12 қыркүйекте Омо дельтасына жеткенде, Рас Вольда Гиоргис басқарған эфиопиялық экспедицияның бұрын 7 сәуірде Түркана көлінің солтүстік жағалауына эфиопиялық туларды орнатып, жергілікті халықты тонап, оларды жақсы жағдайдан айырғанын анықтады. Лейтенант Александр Булатович басқарған екінші эфиопиялық экспедиция 1899 жылғы 21 тамызда көлге жетті және олар да сондай қиратушылық әрекеттер жасады. Дегенмен, экспедициядағы француздықтар Омо өзені дельтасының көптеген иректерін алғаш рет дәл картаға түсірді. Омо өзенінің бұл бейнесі 1930 жылға дейін қолданыста болды, содан кейін итальяндық отарлық картографтар өзен мен оның дельтасының жаңа және дәл бейнесін жасады.

Су электр станциялары

Омо өзенінің алабында Гилгел Гибе және Гибе өзендері аттарымен аталатын бірнеше электр станциялары мен бөгеттер бар. Бұл өзендер Омо өзенінің салалары болып табылады. Атаулары шатастырғанымен, бұл электр станциялары мен бөгеттер Омо өзенінде орналасқан және жергілікті құрылыстар есептеледі.

Гилгел Гибе II электр станциясы

Гилгел Гибе II электр станциясы – Омо өзенінде орналасқан және 420 мегаватт (МВт) қуат беретін гидроэлектр станциясы. Станция суды Гилгел Гибе өзеніндегі туннель кіреберісінен, өзен ағыны бойынша жұмыс істейтін схемада алады. Туннель кіреберісі Гилгел Гибе I бөгетінен төмен орналасқан, олар екеуі бірге гидроэлектрлік каскадты құрайды.

Гибе ІІІ бөгеті

Гибе III гидроэлектр бөгеті – Эфиопиядағы Омо өзенінде орналасқан, су электр станциясымен бірге салынған иістіңгіш бетон бөгет. Бұл Эфиопиядағы ең ірі су электр станциясы, оның қуаты шамамен 1870 мегаватт (МВт) құрайды, бұл Эфиопиядағы жалпы орнатылған қуатты 2007 жылғы 814 МВт деңгейінен екі есеге арттырады. Оның құрылысына байланысты дау туды, бірнеше әлеуметтік ұйымдар оған қарсы науқан ұйымдастырды. Халықаралық Өзендер ұйымының Африка бағдарламасының директоры Терри Хатауэй Гибе III-ті "Африкада салынып жатқан ең зиянды бөгет" деп атады. Бұл жоба "аймақтың ең осал жарты миллион адамын аштық пен қақтығысқа ұшыратады". Халықаралық жақтастар тобы адам құқықтарына қатысты алаңдаушылықтарды білдіре отырып, Эфиопияның бөгет жобасына қарсы онлайн петиция бастады. Алайда, үкіметтік электрмен жабдықтаушы компанияның Гибе III жобасының басқарушысы Азеб Аснаке, егер бірде-бір жағдай туса, оны болдырмау шаралары әзірленгенін мәлімдеді. Сонымен қатар, Аснаке жобадан ешқандай жағымсыз салдар күтпейтінін, аймақта тұратын адамдардың жартысынан астамы азық-түлік көмегіне мұқтаж екенін және қазіргі уақытта корпорация халықтың 25 пайызын ғана электр қуатымен қамтамасыз ететіндіктен жаңа станцияның қажет екенін айтты.

2006 жылғы су тасқыны

2006 жылы қатты жаңбырлар Омо өзенінің төменгі ағысын су басуға себеп болды, нәтижесінде кем дегенде 456 адам суға батып, 16 тамызға дейін бес күн ішінде 20 000-нан астам адам қиын жағдайда қалды. Елдің бұл аймағында маусымдық қатты жаңбырлар қалыпты құбылыс болғанымен, осы трагедияның кінәсі малдың шамадан тыс жайылуы мен орманды жоюда деп есептеледі. "Эфиопиядағы өзендердің су сиымдылығы жылдар бұрынғыдан азайды, себебі олар тұнбамен толып жатыр", - деді Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасының өкілі Паулет Джонс. "Елдің кез келген аймағында өзеннің тасып кетуіне азырақ жаңбыр жеткілікті". Омо өзенінің маусымдық су басуы оның жағасында тұратын жергілікті тайпалар үшін маңызды. Су тасқыны құнарлы тұнба алып келіп, жағалауларды сумен жабады, бұл өзен жағалауларында егін өсіруге мүмкіндік береді. Төменгі Омо өзені бойында тұратын түркана, дассанах, хамер, ньягатом, каро, квегу, мурси, боди және меэн сияқты түрлі халықтар азық-түліктерінің көп бөлігін су шегілген жерлердегі егіншіліктен алады. 2006 жылғы ауқымды және құрылтайлық су тасқыны соңғы 50 жылда болған жалғыз оқиға. Түркана көлінің деңгейінің төмендеуі, көлдің суының 90 пайызы Омо өзенінен келетіні ескерілсе, тұздылық деңгейінің өсуіне әкеп соқты. Дельтаның ауданы ұлғайып, қазір шамамен 500 шаршы миль (1,295 км²) жерді құрайды, бұл төменгі Омо алқабындағы малшылар мен шаруалардың мал жаюына және жерді өңдеуіне жағдай жасады.