Кіріспе

Бискра (بسكرة) – Алжирдің Бискра провинциясының астанасы. 2007 жылы оның халқы 307 987 адам деп тіркелген. Бискра Алжирдің солтүстік-шығысында, Алжирден шамамен 248 миль (399 км), Батнадан оңтүстік-батысқа қарай 71 миль (114 км) және Туггурттан солтүстікке қарай 137 миль (220 км) қашықтықта орналасқан. Сахара шөлінің бастауындағы орналасқандықтан, оны «Зибандардың патшайымы», «Шөлдің қақпасы» немесе «Сахаралық Ницца» деп атайды. Географиялық орналасуы, климаты және табиғи ресурстары, әсіресе егіншілік саласының дамуына байланысты Бискра әрқашан солтүстік және оңтүстік қалалардың тоғысқан жері болды. Бұл қалада римдіктер мен арабтардан бастап француздықтарға дейін бірнеше мәдениеттер өркендеген. 1844 жылы Бискра француздық гарнизонға айналды, ол 1849 және 1871 жылдардағы көтерілістер кезінде шайқасқа қатысты. Қазіргі уақытта Бискра қаласында 28 аудан бар, оның ішінде Корра, 60 үйлі қала және Жабдықтау аймақтары – үш негізгі аудан. Бискра Алжир теміржолының оңтүстік бөлігінде орналасқан және қысқы демалыс орны ретінде танымал.

Этимология

Қала көптеген атаулармен белгілі, оның ішінде Бискра, Сокра, Вескра, Вескара, Вескера, Адбесран. Тарихшылар қазіргі атауының шығу тегі туралы бір пікірге келмейді. Бірінің айтуынша, оның аты "станция" немесе "сауда алаңы" деген мағына беретін "Вескерадан" шыққан, себебі ол солтүстік пен оңтүстікті байланыстыратын маңызды жерде орналасқан. Римдік қолбасшы Бетолими Бенюба оны Сиди Зарзурдың (қазіргі атауы) қаладан өтуіне байланысты "тағдыр өзені" деп атаған. Кейбір зерттеушілер оның аты ежелгі римдік "Адебесран" атауынан туындаған дейді, себебі қаланың жанында Сальхин Хаммам деп аталатын геотермальдық көз орналасқан. Тағы бір дереккөздерде бұл атау қала оазистерінде өсетін тәтті құрмаларының сапасына байланысты "Сокра" сөзінен шыққан делінеді. Ал кейбіреулер қаланың қазіргі атын карфагендіктер бергенін айтады. Қаланың құрметіне Калифорния штатындағы Палм-Спрингс жанындағы оазиске Бискра Палмс деген ат қойылған.

Гаэтули

Гаэтулилер алғаш рет Солтүстік Африкада б.з.д. 3 мың жылдықта пайда болды. Олар Африка және Мавританияның Рим провинцияларының оңтүстігіндегі кең аумақта қоныстанды. Грек тарихшысы Страбонның сөзіне қарағанда, олар Солтүстік Африканың ең көп халқы болған, бірақ ең аз танымал болған. Гаэтулилерге қатысты ең көне жазбалардың бірі – карфагендіктердің мәліметтері, олар Гаэтули ханзадасының 815 ж. шамасында Карфагеннің (қазіргі Тунис) патшайымы Элиссаға (римдіктер үшін Дидо) үйлену ұсынысын жасағанын көрсетеді. Алайда, ежелгі Египеттегі деректер б.з.д. 1350 жылға, он сегізінші династияның билеушісі Ахнатон тұсына дейін соққанда, осы халықпен мал саудасы жасалғанын көрсетеді. Гаэтулилер, мүмкін, б.з.д. 943-949 жылдар шамасында басталатын бербер күнтізбесінің бастауында болған, бұл Гетулдар коалициясының египеттіктерден жеңіске жеткеннен кейін болған болуы мүмкін. Солтүстік Африка тайпаларынан құралған бұл коалиция Оңтүстік-Батыс Алжирден шығып, Солтүстік Африка арқылы өте келе күшін арттырды. Шошенк (берберше атауы – Шешнак) басқарған коалиция Перғауын Псусенн II-ні жеңді. Осы жеңістен кейін Шешнак Перғауынның қызына үйленді, 952 ж. Египет тағына Шешонк деген атпен отырды және 22-ші династияны құрды. Бұл оқиға Киелі кітапта, Махауах тайпасының басшысының тонауы туралы айтылады. Шөлді кезіп жүрген Гаэтулилер Таурегтермен бірге Тассилиге келді, онда ұзақ уақыт тұрды, содан кейін Таурегтермен араласып, мәдени және сауда қарым-қатынасы үшін тамазит тілін үйренді. Алайда, Гаэтулилер ақырында өздерін жат сезіне бастап, солтүстікке қарай жылжуды шешті. Алжирде олар Аурестің шетінде қоныстанды, онда б.з.д. 3 ғасырда Римнің басып кіруіне кедергі келтірді, өйткені олар шебер атты әскерлер болды және шайқаста қорқынышты болды. Оңтүстікті зерттеу үшін келіссөздер жүргізу үшін Римнің кейінгі саясаткері Гай Марийді тарту қажет болды, сол кезде Рим билігінде болған Сирта және Сетифис маңындағы ауыл шаруашылығы жерлерін беру шартымен; оларды таратып, күшін әлсірету үшін. Осылайша Гетул аймағы римдіктер тарапынан басылып алынды.

Рим отарлауы

Бискра қаласы Рим отарлау кезінде көптеген қанағатсыз соғыстарды бастан өткерді, оның ішінде Бербер көшбасшысы Такфаринас бастаған қарсылық соғысы, одан кейін оның ізбасары, әскери белсенді Югурта "Югорта". Қала тұрғындарының адам және материалдық көмегі арқасында Югурта Нумидия аймағында рим әскерін талқандады.

IV ғасырдағы вандалдар

Вандалдар "Ундалдар" Бискра қаласына шабуыл жасап, оның барлық жерін жаулап алды, бірақ қала тұрғындарының қарсыласуы мен үздіксіз күресі вандалдарды олармен араласуға мәжбүр етті. Бірнеше онжылдықтардан кейін римдіктер қаланы басып алып, халықтың кек алуынан қорғану үшін кедергілер орнатты.

Араб жаулап алушысы Укба ибн Нафи әл-Фихридің VII ғасырда келуі

Олар біздің заманымыздың 7-ші ғасырында араб жаулап алушысы Уқба ибн Нафи әл-Фихри келгенге дейін осындай сақтықпен қорғалды. Осы кезеңде бүкіл аймақ араб мұсылман монархиясының билігіне көшті. 20 жылдық жаулаудан кейін, Уқба ибн Нафи 683 жылы Мароккодан әскерімен қайтып келгенде қаза тапты. Оның өлімі оның қарсыласы, нумидиялық (бербер) ханзада Коцеила мен оның әскері "Сиди Окба" оазисінен 5 км қашықтықтағы шағын Тахуда ауылында жасаған шабуылдың нәтижесінде болды. Оның денесі оның атымен аталатын қаланың мешітінде жерленді. Бұл мешіттің имамының сөзіне сенсек, онда 300-ден астам қабір бар және ол Мекке, Медина және Ақсадан кейін исламның төртінші қасиетті орны болып саналады. 10-шы ғасырдың басында Бискра және бүкіл Зибан аймағы Бени Хаммад патшаларының бақылауына көшті.

Хиллал Баннилер 12 ғасырда

Кейіннен Елатбенд Қабиласы Хилалды (Хилалия арабтарын) қуғынға салып, тұрғындарының мүлкін алып қойды. Олар 12 ғасырда Маракеш мемлекетінің әлмохадтарынан көмек сұрады.

ХVІ ғасырдағы хафсидтер

14 ғасырда Хафиздер Тунис пен Алжирге келді. Бискра Тунис Хафиздері үшін маңызды орталыққа айналды және ұзақ уақыт бойы олардың монархиялық билігі мен басшылығында болды, содан кейін Фез Меринидтерінің және Абд Элуади мен Тлемсеннің Знатийиндерінің билігіне бағынды.

1541 жылы қала түркілердің қол астына түседі

1541 жылы түріктер Хосин Аға басшылығымен қаланы жаулауын бастады, ол сол кезде Алжир қаласын қорғады және Шарль Конттың күшін көрсетті. Осман империясы француздар қаланы отарлағанға дейін үш ғасыр бойы қалада билік етті.

1844 жылдан бастап француз отарлауы

1844 жылы Бискраны француздықтар басып алғаннан кейін, аймақты көтерілістерден қорғау үшін нығайтылды. Эль-Эмир Абделькадердің ізбасары Ел хадж Мохаммед Эсагир Елокби француздықтарға қарсы соғысын жалғастырып, 1847 жылғы 23 желтоқсанда Ламорисиер басқаратын француз күштеріне шабуыл жасады. Елокби Бен Гана тайпасымен де, Ахмет Бейдің Константин билеушісі болу құқығымен де күресті. Зибан және Аурес тауларында қарсылық қозғалысы жалғасты. Бискрадағы жергілікті басшы Бу Зиан халықты пальма салығына қарсы біріктіріп, Бискрадан 20 шақырым қашықтықтағы Заатшаның бекінілген қамалын басып алды. Француздар Заатшаға жорық жасап, бірнеше ай бойы қоршау салды. 53 күнге сосқан шабуылдардан кейін, 7000 әскерден тұратын француз күштерімен Заатша түсті. Бу Зиан қаза тапты. Француздар 2130 адамдық шығынға ұшырады. Дегенмен, француздық билік 1879 жылы Эль-Камриде қайтадан шабуылдар жасалғанда тұрақсыз болып қалды. Заатша шайқасынан 100 жыл өткен соң, 1954 жылы Бискра Алжирдің тәуелсіздік соғысы кезінде французға қарсы шабуылдардың ошағы болды, сол шайқастарда көптеген адамның қаны төгілді.

Мәдениетте

19 ғасырдың соңында Бискра қаласы, танымал емдеу курорты және Сахараға апаратын қақпа ретінде, Эмиль Фрешон, Александр Буго және Рудольф Лехнер сияқты суретшілер мен фотографтардың орталығына айналды. 1872 жылдан 1920 жылға дейін француз графы Альберт Лэндон де Лонгвиль Бискрадағы (қазіргі Вилла Беневент) вилласында ақсүйектерді, суретшілерді және жазушыларды – Бела Барток, Оскар Уайльд, Скотт пен Зелда Фицджеральд, Андре Жид, Насреддин Динет, Эжен Фромэнтен, Карл Маркс, Анатоль Франс, Фрэнсис Джеймс және Анри Матисс сияқты тұлғаларды қабылдады. Бискра Андре Жидтің 1902 жылғы «Адамгершіліксіз» романының маңызды бөлімдері мен 1897 жылғы «Жер бетіндегі қуаныштар» (Les nourritures terrestres) поэмасының оқиғаларының орын алған жері болып табылады. Ол 1895 жылы (31 қаңтардан бастап екі аптаға созылған сапармен) Оскар Уайльдпен кездескеннен кейін, Лорд Альфред Дугласпен бірге қалаға келді. Француз суретшісі Анри Матисс 1907 жылы аяқтаған «Көк жалаңаш (Бискра естелігі)» атты майлы бояу туындысын жазды. Венгр композиторы Бела Барток 1913 жылы Бискрада халық музыкасын жинады. Солтүстік Африкаға саяхат еткен поляк композиторы Карол Шимановский Бискрадан қатты әсер алғандай көрінеді. Бұл сапар Солтүстік Африка және араб мәдениетіне деген шынайы қызығушылықты тудырды. Ол ондағы тәжірибесінен шабыттанған көптеген шығармалар жазды. 1914 жылдың 11 сәуірінде Бискрадан хат жіберді. Эдит Мод Халлдың 1919 жылғы танымал «Шейх» романының басты кейіпкері Диана Майо шөлге саяхатын Бискрадан бастайды, ал 1921 жылы Рудольф Валентиноның ең танымал рөлінде ойнаған «Шейх» атты нұсқаусыз фильмде де осы оқиға бейнеленген. Уинстон Черчилльдің туысы, мүсінші және жазушы Клэр Шеридан 1920-1930 жылдары Бискрада салон өткізді.

География

Бискра Алжирдің солтүстік-шығысында, Бискра округінде орналасқан. Қала Алжирден 399 км, Батнадан 114 км оңтүстік-батыста және Туггурттан 220 км солтүстікте жатыр. Географиялық орналасқан жері шөлдің басталуы болғандықтан, оған «Зибандардың патшайымы», «Шөлдің есігі» немесе «Сахаралық Ницца» деген лақап аттары берілген. Бұл Сахара шөлінің солтүстік бөлігінде орналасқан. Бискраны қоршаған таулардан басқа, жер бедері көбінесе өте тегіс. Қаланың бір бөлігі Сфа асуы мен Зибан тауларымен қоршалған. Бискраның шетіндегі ландшафт өте құрғақ, бірақ өсімдіктер орналасқан жеріне байланысты әртүрлі. Бискраның шетінде, әсіресе Эль-Кантара маңындағы таулардағы оазистер мен каньондарда шағын су көздерін табуға болады. Бискра префектурасы арқылы Уэд Лабиод, Уэд Эль Араб, Джиди, Уэд Мезираа, Уэд Эль және Уэд Эль Гантара су арналары өтеді. Қаланың ауданы көрсетілмеген, халқы 307 987 адамды құрайды және еліміздегі халық саны бойынша 10-шы орында тұр. Халық тығыздығы шаршы метрге 1612 адамды құрайды. Бискра тұрғындары бискри деп аталады. Елдің қалған бөлігі сияқты, Бискрада да жазғы уақытқа көшілмейді және жыл бойы бір уақыт белдеуінде қалады. Қыс немесе жаз болсын, Бискрада уақыт әрқашан бірдей. Желтоқсанның 21-і күні күннің шығуы шамамен сағат 7:41-де, ал маусымның 21-і күні сағат 5:24-те болады. Желтоқсанның 21-і күні күннің батуы шамамен сағат 17:30-да, ал маусымның 21-і күні сағат 19:54-те болады.

Көршіліктер

Бискра қаласы қазіргі күйіне жету үшін үш кезеңнен өтті. Алғашқы кезең – Рим империясының Берберлер елінде билік құрған шақ. Осы кезеңде қала Оңтүстік Нумидияның астанасы болған және орта ғасырларда мұсылмандар салған, гүлденген қалаға айналған. Түрік кезеңінде қала эпидемияларға ұшырады, бұл бекіністі басып алғандардың қаладан кетуіне себеп болды. Олар қаланың оңтүстігіндегі пальма бақтарының ішкі жағына шашырап қоныстанды, жергілікті өндірістің – мешіттер мен суарналардың (сегуиялар) және жергілікті құрылыс материалдарын пайдалану арқасында өмір сүрді. Екінші кезең – отаршылдық шақ. Ол Сен-Жермен бекінісінің салынуымен және бұрынғы қалалық үлгіден өзгеше, «шахмат тақтасы» тәрізді қала құрылысымен сипатталады. Қала бірнеше рет кеңейтілді, әсіресе 1-ші және 2-ші кеңейтулер мен Дервау жоспары іске асырылды. 50-ші жылдары қала оңтүстікке қарай кеңейді, пальма бақтарының жеріне салынды, бірақ бұл кеңейтулердің нақты өлшемдері мен формасы болмады. Соңғы, пост-отаршылдық кезеңде жоспарсыз, архитектуралық сапасы төмен, ешқандай үлгісі жоқ жеке тұрғын үйлердің көптеп салынуы байқалды. Типологиялық ешқандай сілтеме болмады, тек заңдар арқылы мемлекеттік бақылау мен араласу арқылы бұл процесті тоқтатуға болады. Мемлекет қалалық кеңістікті реттеу үшін ірі тұрғын үй құрылыс жобаларын іске қосты, олар коммуналдық, кооперативтік немесе жеке тұрғын үйлерден тұрды. Бірақ бұл шаралар тұрғын үй тапшылығын толығымен шеше алмады, сондықтан мемлекет қала сапасын жақсарту, ашықтықты арттыру және мүдделі тараптарды кеңейту мақсатында басқа да заңдар қабылдады. Бүгінде Бискра қаласы 28 ауданнан тұрады, оның ішінде Корра, City 60 Logts ENICAB және Equipment Zones – үш негізгі аудан.

Климат

Бискрада аймаққа тән субтропикалық ыстық шөлді климат (Кеппен климаттық жіктелімі BWh) бар. Қаланың жазғы мезгілі ұзақ және өте ыстық, ал қысқы мезгілі қысқа және жағымды жылы болады. Жазда ауа температурасы 49 °C-тан (120 °F) асып, Луксор немесе Феникс сияқты қалалармен салыстырылады, бұл елдегі ең жоғары температуралардың бірі. Ең ыстық ай – шілде айының орташа температурасы шамамен 42 °C (108 °F) құрайды. Орташа есеппен, қалада жылына 92 күннен астам температура тең немесе одан жоғары болады, және шамамен 20 күн 43 °C (109 °F) жоғары температурада тіркеледі. Салыстыру үшін, Нью-Йорк қаласында 1870 жылдан бері температурасы осы деңгейге тең немесе одан жоғары болған күндердің саны 59-ға жетеді. Әдетте, сәуір айынан бастап температура жоғарылай бастайды, тіпті одан да асып кетеді. Бискра күндізгі температураға қатысты елдегі ең ыстық қалалардың бірі. Шындығында, ең ыстық айларда бұл көрсеткіш көбінесе одан да жоғары болады. Бискрада тіркелген ең жоғары ең төменгі температура 1993 жылғы 4 шілдеде тіркелді, бұл қала тарихындағы ең ыстық түн. 1910 жылғы 14 шілдеде Бискрада рекордтық температура тіркелді. Климат өте құрғақ және көбінесе ашық болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 128,8 мм-ге дейін шектеледі. Жауын-шашын сирек түседі, бірақ қаңтар және ақпан айларында, әсіресе суық айларда кейде жауады, бұл Бискраға жыл бойы ылғалдың көп бөлігін жеткізеді. Бискрада бір жылдағы ең көп жауын-шашын мөлшері 1910 жылы 600,5 мм құрады, ал ең құрғақ жыл 1945 жылы 27,7 мм тіркелді. Жазғы ыстық ауа райы қыркүйек айында күшті дауылдарға әкелуі мүмкін, осы кезде ауа ылғалдылығы жылына орташа есеппен 41% дейін жоғарылайды. Бискрадағы ауаның ең жоғары ылғалдылығы желтоқсан айында 59% құрайды, ал шілде айында орташа есеппен жылына 27% ғана болады. Жаңбыр мен ылғалдан басқа, айына бірнеше рет құмды дауылдар болады, олар тіпті хабубқа айналып, көрінуді нөлге дейін төмендетуі мүмкін. Бискрада күн сәулесінің ұзақтығы өте жақсы, жылына орташа есеппен 3292 сағатқа жетеді. Ең ылғалды ай – қараша (20,1 мм), ал ең құрғақ ай – шілде (1,7 мм). Қаланың ыстық, құрғақ және күннөлді климаты кейде солтүстік аймақтардың тұрғындарын, мысалы, 115 км солтүстік-шығысқа орналасқан Батна қаласының тұрғындарын тартады, себебі олар осы кезеңде мұзды және ылғалды қыстарды бастан кешіреді, сондықтан қыста жағымды ауа райы мен күннің шуағын пайдалануға тырысады. Бискрада жыл бойы температураның нөлден төмен түсетін күні жоқ. Қалалық аймақтан алшақтағанда, мұз қату қаупі артады және түнгі температура төмендейді. Бискрада мұзды күндер өте сирек кездеседі және тек суық ауа райының кезеңдерінде ғана болады. Бискра мен оның айналасында не болуы мүмкін. Бискрада қыс мезгілінде тіркелген ең көп мұзды күндер саны 1980-1981 жылдары 73 күнге жетті, ал Бискрада қатар тіркелген қату жылдарының саны 1886 жылмен тіркелді. 1888 жыл. Бискрадағы ең төменгі температура 1914 жылғы 27 желтоқсанда тіркелді, ал ең төменгі күнделікті ең жоғары температура 1934 жылғы 2 ақпанда тіркелді.

Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі

Бискраның фаунасы қасиетті скараб және сары кең құйрықты шаяндар сияқты жәндіктердің көптеген түрлерімен ерекшеленеді. Бақа сияқты қосмекенділер, мүйізді жылан немесе мысырлық кобра сияқты бауырымен жорғалаушылар да кездеседі. Қара құс сияқты әртүрлі құстар, газель, кішкентай гербуаз, түлкі, жабайы шошқа, қоян, кірпі, жарғақ, көп аяқты жәндіктер, краб ағысы немесе су блохасы сияқты раковиналылар да бар. Сонымен қатар, кейбір түрлері өлі ағаш түбірлерінде жасырынатын қара және қызыл кенелер де көптеп таралған.