Кіріспе

Өсімдік түбірінің бөлігі. Тамыр шаштары – өсімдік түбірінің ұшындағы эпидермис жасушаларының өскіндері. Олар бір жасушаның бүйірлік кеңеюі болып табылады және көбінесе тармақталмайды. Олар түбірдің пісіп жетілу аймағында орналасқан. Тамыр шаштары жасушалары түбірдің беттік ауданы мен көлемінің арақатынасын арттыру арқылы өсімдіктің су сіңіруін жақсартады, бұл тамыр шаштарына көбірек су сіңіруге мүмкіндік береді. Тамыр шаштары жасушаларының ішіндегі үлкен вакуоль бұл процесті тиімдірек етеді. Тамыр шаштары қоректік заттарды сіңіруде де маңызды рөл атқарады, өйткені олар өсімдіктер мен микоризалық саңырауқұлақтар арасындағы негізгі байланыс құралады.

Функция

Тамырдың барлық түктерінің қызметі – топырақтан су мен минералдық қоректік заттарды жинап, өсімдік бойына тарату. Тамырларда судың көп бөлігі тамыр түктері арқылы сіңіріледі. Тамыр түктерінің ұзындығы оларға топырақ бөлшектері арасына енуге мүмкіндік береді және зиянды бактериялардың ксилема тамырлары арқылы өсімдікке өтуіне кедерес жасайды. Осы түктердің бетін ұлғайту өсімдіктердің қоректік заттарды сіңіруі мен микроорганизмдермен байланысуын тиімдірек етеді. Тамыр түкті жасушалары фотосинтез жасай алмайтындықтан, оларда хлоропластар жоқ.

Маңыздылық

Тамыр шаштары өсімдікке қажетті су мен қоректік заттардың көп бөлігін сіңіруге қажет болғандықтан маңызды бетті құрайды. Олар бұршақ тұқымдас өсімдіктердегі тамыр түйіндерінің қалыптасуына тікелей қатысады. Тамыр шаштары бактериялардың айналысына түсіп, бөлінетін қабықша жасушаларына инфекция жібін құруға мүмкіндік береді, осылайша түйін пайда болады. Үлкен беттік ауданының арқасында тамыр шаштары арқылы су мен минералдарды белсенді сіңіру өте тиімді. Тамыр шаштарының жасушалары сондай-ақ қышқылдарды (мысалы, алма және лимон қышқылы) бөліп шығарады, олар минералдардың окистану күйін өзгертіп, иондарды сіңіруді жеңілдетеді.

Құрылу

Түбір шашты жасушаларының диаметрі 15-17 микрометр, ал ұзындығы 80-1500 микрометр аралығында болады. Тамыр шаштары тек жетілу аймағында, сонымен қатар дифференциация аймағында ғана кездеседі. Олар ұзарту аймағында кездеспейді, себебі тамырлар ұзартылып, топырақ арқылы өте қозғалғанда ескі тамыр шаштары үзіліп түседі. Тамыр шаштары тез өседі, кем дегенде 1 мкм/мин жылдамдықпен, бұл оларды жасуша кеңеюін зерттеу үшін ерекше пайдалы етеді. Тамыр шашты жасушаларының дамуына дейін және даму кезінде фосфорилаза белсенділігі артады.

Саңырауқұлақтармен өзара әсерлесу

Тамыр шаштары өсімдіктердің салауатты тамақтануы үшін өте маңызды, әсіресе симбиоздық саңырауқұлақтармен өзара әрекеттесуі арқылы. Симбиоздық саңырауқұлақтар мен тамыр шаштары микоризалық симбиозды құрайды, мысалы, АМ саңырауқұлақтары арбускулярлық микоризаны, ал ЭМ саңырауқұлақтары эктомикоризаны жасайды. Бұл құрлықтағы өсімдіктердің 90% -ында кездесетін кең таралған құбылыс, себебі ол саңырауқұлаққа да, өсімдікке де пайда әкеледі. ЭМ саңырауқұлақтарындағы осы қарым-қатынастың қалыптасуы тамыр шаштарының отарлануымен басталады. Бұл процесс ЭМ саңырауқұлағының топырақтан тамыр шашына жабысуымен басталады. Содан кейін саңырауқұлақ тамыр шаштарына өте сезімтал болатын диффузиялық факторларды бөліп шығарады, бұл гифаның эпидерма жасушаларына енуіне және тамыр қабығының алғашқы қабаттарында Хартиг желісін құруына мүмкіндік береді. Бұл процесс АМ саңырауқұлақтарының тамыр шаштарын отарлауына ұқсас, бірақ диффузиялық факторлардың орнына, олар жасуша қабырғасын жұмсарту үшін гидролазаларды бөліп шығарады, бұл гифаның енуіне мүмкіндік береді және Хартиг желісі пайда болмайды. Тамыр шаштарындағы саңырауқұлақтың отарлануының әртүрлі әсерлері осы қарым-қатынастың өсімдік және саңырауқұлақ түрлеріне де пайдалы екенін көрсетеді, бірақ негізгі әсер тамыр шаштарының өсуіне тиесілі. Су немесе қоректік заттар жетіспесе, саңырауқұлақтар тамыр шаштарының өсуіне әсер етеді. Бұл екі организмнің де қоректік заттар мен суға қажеттілігі болғандықтан, олардың өзара ынтымақтастығы өмір сүру үшін маңызды. Жетіспеушілік анықталғанда, өсімдіктің құрғақшылыққа төзімділік реакциясы іске қосылып, тамыр шаштарының өсуіне себеп болады. Содан кейін саңырауқұлақтың микоризасы өсімдікке дұрыс тамақтану аймағын табуға көмектеседі, тамырлардың өсуі керек бағытты көрсетеді. Бұл тамырдың өсуын тиімді етеді, басқа метаболикалық процестер үшін энергияны сақтайды, ал бұл өз кезегінде метаболикалық өнімдермен қоректенетін саңырауқұлаққа пайдалы.

Тірі қалу

Жаңа түбір шашы жасушасы өскенде, ол жақын жердегі жасушаларда түбір шашының өсуін тежейтін гормонды шығарады. Бұл осы жасушалардағы шаштардың тең және тиімді таралуын қамтамасыз етеді. Өсімдікті қайта отырғызу немесе көшіру нәтижесінде түбір шашы жасушалары, әсіресе көп мөлшерде, жұлынып қалуы мүмкін, бұл өсімдіктің солғып кетуіне себеп болады.