Кіріспе
Құмырсқалар туысы
Жігіт құмырсқалары немесе жасыл құмырсқалар – Hymenoptera отрядының Formicidae тұқымдасына жататын, Oecophyllini тайпасына кіретін эусоциалдық жәндіктер. Жігіт құмырсқалары ағаштарда тіршілік етеді (олар міндетті түрде ағаш өсімдіктерінде болады) және ерекше ұя салу мінез-құлқымен белгілі, онда жұмысшылар жұмыртқа жібін пайдаланып жапырақтарды тоқып ұялар салады. Ірі жұмысшылардың ұзындығы шамамен, ал кіші жұмысшылардың ұзындығы ірі жұмысшылардың шамамен жартысы. Ірі жұмысшылар жем іздеп, қорғайды, күтіп, колонияны кеңейтеді, ал кіші жұмысшылар ұя ішінде қалып, жұмыртқаларға және ұяның ішінде немесе жанында орналасқан қосмеңке жәндіктерге күтім жасайды ("сүт" езеді). Жігіт құмырсқалары түріне қарай қызғылттан сары қоңырға дейін түрлі түстерде болады. Австралияда кездесетін Oecophylla smaragdina түрлерінің гастері көбінесе жарқын жасыл түсті болады. Жігіт құмырсқалары өте аумақтық және жұмысшылары өз аумақтарын басқыншылардан агрессивті түрде қорғайды. Олар өздерінің қоныс ағаштарына зиян келтіретін жәндіктермен қоректенеді, сондықтан жергілікті шаруалар, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азияда, тоқымашы құмырсқаларды ауыл шаруашылығы зиянкестеріне қарсы табиғи биологиялық бақылау агенттері ретінде пайдаланады. Жігіт құмырсқаларында тістеуге арналған мүше болмаса да, олар ауырсыну тудыратын шағып алады және көбінесе тістеген жерге тікелей құмырсқа қышқылын шашыратып, қатты дискомфорт сезіледі.
Таксономия
Ұқымдас құмырсқалар Oecophylla туысына (Formicinae) жатады, онда екі жақын туысқан тірі түр бар: O. longinoda және O. smaragdina. Oecophyllini және Oecophylla туыстарының ең көне өкілдері Солтүстік Американың солтүстік-батысындағы Оканаган жоталарының ортаңғы Ипр эоцен кезеңінен табылған қазбалар болып табылады. Тінтуір құмырсқалардың тағы үш туысы – Polyrhachis, Camponotus және Dendromyrmex – да ұя салуда дернәсіл жібегін пайдаланады, бірақ олардың ұяларының құрылысы мен архитектурасы Oecophylla-ға қарағанда қарапайым. Бұл туыстың ортақ белгілері: созылған бірінші фуникуляр сегменті, проподеальный бөлімшелердің болуы, ішкі қуыстың 3-ші сегментінің ортасындағы гельций және мезосоманың үстіне иіліп түсуге қабілетті гастер. Еркектерде претарсал тырнақтары жетілмеген.
Сипаттама
Оэкофилланың 12 бунақты антеннасы бар, бұл кейбір басқа құмырсқа туыстармен ортақ белгі. Әр мандибуланың 10 немесе одан көп тісі болады, ал ұшынан санағанда төртінші тіс үшінші және бесінші тістерден ұзын. Жалпақтары қысқа, жоғарғы жақ жалпағы 5 бунақты, ал ерін жалпағы 4 бунақты. Мезонотум тарылып, (жоғарыдан қарағанда) пронотум мен проподеумнан тар. Петиольдің түйіні төмен және дөңгелек келген.
Таралуы және мекендейтін ортасы
О. longinoda Африкалық тропиктерде таралған, ал О. smaragdina Оңтүстік Азиядағы Үндістан мен Шри-Ланкадан бастап, Оңтүстік-Шығыс Азия арқылы Солтүстік Австралия және Меланезияға дейін кездеседі. Австралияда Oecophylla smaragdina тропикалық жағалау аймақтарында, Батыс Австралиядағы Брумге дейін және Солтүстік территорияның жағалау бойындағы тропиктерде, Квинслендтегі Йепунға дейін таралған.
Колонияның онтогенісі және әлеуметтік ұйым
Ұяшы құмырсқалардың колониялары бір немесе бірнеше жұптасқан аналықтар (патшайымдар) арқылы құрылады. Патшайым алғашқы жұмыртқаларын жапыраққа салады және оларды қорғап, дернәсілдер жетілген жұмысшыларға айналғанша тамақтандырады. Содан кейін жұмысшылар жапырақтан ұялар салып, патшайымның жаңа ұялаған ұяларын өсіруге көмектеседі. Жұмысшылардың саны артқан сайын, ұялар көбейеді және колонияның өнімділігі мен өсуі айтарлықтай артады. Жұмысшылар азық іздеу, ұя салу және колонияны қорғау сияқты колонияның тірі қалуы үшін маңызды міндеттерді орындайды. Жұмысшылардың өзара әрекеттесуі кезінде ақпарат алмасу және жұмысшылардың мінез-құлқының өзгертілуі химиялық және тактильді байланыс сигналдары арқылы жеңілдетіледі. Бұл сигналдар негізінен азық іздеу және колонияны қорғау контекстінде қолданылады. Сәтті азық іздеушілер феромондық іздер қалдырады, бұл басқа жұмысшыларды жаңа азық көздеріне тартуға көмектеседі. Феромондық іздерді патрульдік құмырсқалар да аумақтық бұзылғандарға қарсы жұмысшыларды шақыру үшін пайдаланады. Химиялық сигналдармен қатар, жұмысшылар сигнал қабылдаушыларда белсенділікті қозғау үшін назар аудару және денесін сілкілеу сияқты тактильді байланыс сигналдарын да пайдаланады. Oecophylla тоқушы құмырсқаларындағы көп түрлі коммуникация колонияның өзін-өзі ұйымдастыруына маңызды үлес қосады. Көптеген басқа құмырсқа түрлері сияқты, Oecophylla жұмысшылары да жұмысқа алу процесінің бір бөлігі ретінде әлеуметтік тасымалдау мінез-құлқын көрсетеді, онда бір жұмысшы басқа жұмысшыны өз мандибуласында алып жүріп, назар қажетті жерге жеткізеді.
Ауыл шаруашылығында
Оэкофилла тоқушы құмырсқаларының ірі колониялары көп мөлшерде тамақ тұтынады, ал жұмысшылары өз ұяларының жанында әртүрлі буынтық аяқтыларды (көбінесе басқа жәндіктерді) үздіксіз өлтіреді. Жәндіктерді жұмысшылар ғана жемейді, сонымен қатар бұл ақуыз көзі ұрықтың дамуы үшін қажет. Тоқушы құмырсқалар өсімдіктерге зиян келтіретін жәндіктерді аулап өлтіргендіктен, олардың қоныстанған ағаштарында өсімдіктерді жейтін жәндіктердің саны азаяды. Олар дәстүрлі түрде Қытай және Оңтүстік-Шығыс Азия цитрус бақтарында кем дегенде 400 жылдан бері биологиялық бақылау үшін қолданылып келеді. Көптеген зерттеулер тоқушы құмырсқаларды ауыл шаруашылығы зиянкестеріне қарсы табиғи биологиялық бақылау агенттері ретінде пайдаланудың тиімділігін көрсетті. Тоқушы құмырсқаларды биологиялық бақылау агенттері ретінде қолдану, әсіресе Австралия мен Оңтүстік-Шығыс Азияда жеміс шаруашылығында тиімді болды. Тоқушы құмырсқалары қоныстанған жеміс ағаштары жоғары сапалы жеміс береді, жапырақтары өсімдіктерді жейтін жәндіктерден аз зақымданады және синтетикалық пестицидтерді аз қолдану қажет. Бірақ олар "сүтілген" қызылшаларды, олардан балды алу үшін қорғайды. Дегенмен, бірнеше жағдайда тоқушы құмырсқаларды қолдану химиялық инсектицидтерді қолданудан тиімді әрі арзан екені көрсетілді, бұл фермерлерге таза табысты арттырып, зиянкестерді тұрақты бақылауға мүмкіндік береді. Оңтүстік-Шығыс Азияда тоқушы құмырсқаларды өсіру кең таралған, онда фермерлер оларға баспана, тамақ ұсынып, колонияларын ықтимал бәсекелестерден қорғау үшін тоқушы құмырсқалары бар ағаштар арасында арқандар жасайды. Оэкофилла колониялары хост-өсімдіктер үшін толыққанды пайдалы болмауы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, Oecophylla колонияларының болуы хост-өсімдіктердің өнімділігіне теріс әсер етуі мүмкін, себебі сүтқоректілер мен құстар жемістерді алып тастайды, осылайша тұқымның таралуын азайтады, сондай-ақ гүлге ұшатын жәндіктердің, оның ішінде тозаңдаушылардың келуін азайтады. Тоқушы құмырсқалары ағаштардың өнімділігіне кері әсер етеді, себебі олар шырынмен қоректенетін жәндіктерді, мысалы, қызылшаларды және жапырақ жегіштерді, олардан бал жинап алады, хищниктерден қорғайды. Осы жәндіктерді хищниктерден қорғау арқылы олардың санын көбейтіп, ағаштарға келтіретін зиянды арттырады.
Тамақ, жемшөп және дәрі ретінде
Жігіт құмырсқалары – адамдар тұтынатын жеуге жарамды жәндіктердің ең бағалы түрлерінің бірі (адам энтомофагиясы). Өсімдік өндірісін арттыру үшін биологиялық бақылау агенті ретінде қолданылудан бөлек, жігіт құмырсқаларын ақуыз бен тағамдық көз ретінде де пайдалануға болады, себебі құмырсқалар (әсіресе құмырсқа дернәсілдері) адамдарға жеуге жарамды және ақуыз мен май қышқылдарына бай. Кейбір елдерде жігіт құмырсқасы – өте құнды деликатес саналады, ол көп мөлшерде жиналады және осылайша жергілікті әлеуметтік-экономикалық жағдайға үлес қосады. Солтүстік-шығыс Таиландта жігіт құмырсқа дернәсілінің бағасы сапалы сиыр етінен екі есе қымбат, ал Таиландтың бір облысында жыл сайын 620 000 АҚШ долларына тең құмырсқа дернәсілі жиналады. Бұдан әрі, жігіт құмырсқаларын жинауды жалғастыруға болады, сонымен бірге оларды тропикалық егістіктердегі зиянкес жәндіктерді биологиялық бақылау үшін пайдалануға болады, өйткені жинаудың басты нысаны болып табылатын патшайым дернәсілдері мен қуыршақтары колонияның өмір сүруі үшін аса маңызды емес. Жігіт құмырсқа дернәсілдері Индонезияда жәндік жейтін құстарға арналған қымбат жем ретінде де коммерциялық мақсатта жиналады. Үндістан мен Қытайда жұмысшы құмырсқалар дәстүрлі медицинада қолданылады.