Кіріспе
Мориц Мозковский (23 тамыз 1854 – 3 наурыз 1925) – неміс-поляк композиторы, пианист және педагог. Оның бауыры Александр Мозковский Берлинде белгілі жазушы және сатирик болған. Игнацы Падеревский: «Шопеннен кейін фортепианоға шығарма жазуды Мозковский ең жақсы түсінеді, ал оның туындылары фортепиано техникасының барлық мүмкіндіктерін қамтиды», – деген еді. Бүгінде оның есімі бұрынғыдай танымал болмаса да, Мозковский 19 ғасырдың соңында зор құрметке ие болды.
Moritz Moszkowski (23 August 18543 March 1925) was a German Polish composer, pianist, and teacher. His brother Alexander Moszkowski was a famous writer and satirist in Berlin. Ignacy Paderewski said: "After Chopin, Moszkowski best understands how to write for the piano, and his writing embraces the whole gamut of piano technique." Although less known today, Moszkowski was well respected and popular during the late nineteenth century.
Өмір және мансап
Ол Пруссия Корольдігінің Бреслав қаласында (қазіргі Вроцлав, Польша) 1854 жылы Заверцеге жақын Пилицадан Бреславқа келген бай польшалық еврей отбасында дүниеге келді. Көптеген еврейлер өз еврейлігін жасырып көрсеткен кезде, ол өте берілген еврей болды. Ол өте ерте жасынан-ақ талантын көрсетті, музыкалық білімін үйде бастап, 1865 жылға дейін, отбасы Дрезденге көшкенге дейін жалғастырды. Дрезденде консерваторияда фортепиано оқуын күйзеді. 1869 жылы Берлинге оқуын жалғастыру үшін келді, алдымен Юлиус Стерн консерваториясында Эдуард Франктан фортепиано және Фридрих Кильден композиция сабақтарын алды, содан кейін Теодор Кулактың Neue Akademie der Tonkunst-те Рихард Вюерсттен композиция және Генрих Дорннан оркестрлеуді оқыды. Сол жерде ол Шарвенка ағайындылары – Хавер мен Филиппен жақын дос болды. 1871 жылы Кулак академиясында мұғалім болып жұмыс істеу ұсынысын қабылдады; ол өте жақсы скрипкашы болғандықтан, кейде оркестрде бірінші скрипкада ойнады. 1873 жылы Мозковский алғаш рет пианист ретінде сәтті өнер көрсетті және тәжірибе жинап, беделін нығайту үшін жақын маңдағы қалаларды аралап саяхаттады. Екі жылдан кейін ол Франц Листпен бірге екі фортепианода өз фортепиано концертін орындады. 1875 жылдан бастап Берлин консерваториясында ұстаздық қызметін жалғастыра отырып, оның шәкірттерінің арасында Франк Дамрош, Хоакин Нин, Эрнест Шеллинг, Хоакин Турина, Карл Лахмунд, Бернхард Поллак, Эрнст Джонас, Вильгельм Сакс, Хелен фон Шак, Альберт Ульрих және Йоханна Венцель болды. Содан кейін Мозковский Еуропаны сәтті аралап, ерекше концерттік пианист және дарынды композитор ретінде танымал болды, сонымен қатар дирижер ретінде де белгілі бір танылуға ие болды. 1884 жылы Мозковский пианист және композитор Сесиль Шаминадтың кіші қарындасы Генриет Шаминадқа үйленді, олардың ұлы Марсель және қызы Сильвия болды. 1880-ші жылдардың ортасында Мозковский қолында неврологиялық проблема пайда болды және композициялау, оқыту және дирижерлік қызметтен бас тартып, концерттік өнерін біртіндеп қысқартты. Ол ұлы мен қызымен бірге тұрды. 1906 жылы ол 17 жасар қызы Сильвияны жоғалтты, ал ұлы француз армиясында қызмет ететін. Парижде ол мұғалім ретінде жиі іздестірілетін және болашақ музыканттарға уақытын аямайтын жомарт адам болды. Оның париждік студенттерінің арасында Владо Перлемутер, Томас Бичем (1904 жылы Андре Мессажердің кеңесі бойынша оркестрлеу бойынша жеке сабақтар алды), Йозеф Хофман (ол бірде ешкім оған ештеңе үйрете алмайды деп мәлімдеді), Ванда Ландовска және бейресми түрде Габи Касадес болды. Жазда ол француз романшысы және ақыны Анри Мургерге тиесілі Монтиньи-сюр-Лойнге жақын вилланы жалға алды. Концерттен 13 275 АҚШ доллары (2017 жылдың мамыр айында 187 793,67 АҚШ долларына тең) түсті, оның бір бөлігі қаржылық қиындықтарын жеңілдету үшін Нью-Йорк Ұлттық қалалық банкінің Париж филиалына аударылды, ал қалғаны Metropolitan Life Insurance Company-де жыл сайын 1250 АҚШ доллары көлемінде аннуитет ретінде сақталды. Алайда, Мозковскийдің ауруы сарқылып, 1925 жылдың 3 наурызында асқазан қатерлі ісігінен қайтыс болды, ақша оған жетпеді. Жиналған ақша оның жерлеу шығындарына, әйелі мен ұлына жұмсалды.
Шығармалары
Оның ойнауының тепе-теңдігі мен айқындығына, сондай-ақ бүкіл Еуропа бойынша жанкүйерлердің құлшынысын оятқан керемет техникасына қарамастан, оның музыкасы "еркектік пен әйелдік сипаттамаларынан мүлдем құрған" деп сипатталған. Оның музыкасы тез арада сенсация тудырды, бірақ ол сахна мен концерт залы үшін жазылған ірі шығармаларда да жетістікке жетті. Мозковский өте өнімді болды, екі жүзден астам кішкентай фортепиано пьесаларын жазды, олар оған үлкен танымалдылық әкелді – әсіресе, фортепиано дуэті үшін жазылған Испан билері, Op. 12 (кейіннен жеке фортепианоға және Филипп Шарвенка оркестрге бейімделді). Оның ерте Серенадасы, Op. 15, әлемдік деңгейде танымал болды және көптеген нұсқаларда пайда болды, соның ішінде "Liebe, kleine Nachtigall" әні де бар. Бүгінде ол, ең алдымен, он бес "Études de Virtuosité", Op. 72 шығармасымен танымал, оны Владимир Хоровиц және Марк Андре Хамелин сияқты виртуоз пианистер орындады. Илана Веред 1970 жылы осы шығарманың толық жазбасын жасады. Оның көптеген кішкентай, бірақ керемет фортепиано пьесалары, мысалы "Étincelles" (Ұшқындар), классикалық концерттердің соңында қосымша нөмір ретінде орындалады. Ол сонымен қатар екі фортепиано концертін жазды (біріншісі 1874 жылы B минорында, Op. 3, 2011 жылы қайта жарияланып, 2013 жылы басылды, екіншісі – 1898 жылғы Е мажордағы, Op. 59 концерті), C мажордағы скрипкалық концерт, Op. 30, үш оркестрлік сюита (Op. 39, 47, 79) және "Жанна д'Арк" симфониялық поэмасы, Op. 19. Оның "Боабдил дер letzte Maurenkönig", Op. 49 операсы, Гранаданың басып алынуының тарихи тақырыбына арналған, 1892 жылдың 21 сәуірінде Берлин сарай операсында тұңғыш рет қойылды, ал келесі жылы Прага мен Нью-Йорк қалаларында көрсетілді. Ол репертуарда ұзақ сақталмады, бірақ оның балет музыкасы бірнеше жыл бойы үлкен сұранысқа ие болды. Ол 1896 жылы Берлинде тұңғыш рет қойылған үш актілі "Laurin" балетін жазды.
Жазбалар
Илана Веред Мозковскийдің "Этюдтер де Виртуозите" операсын, Op. 72, 1970 жылы алғаш рет толық жазбасын жасады. Сета Танель 1993-1998 жылдар аралығында Мозковскийдің соло фортепиано шығармаларының үш томын жазды, олар Hyperion/Helios Records және Collins Classics лейблдерінде бір уақытта жарық көрді. Иан Хобсон Мозковскийдің соло фортепиано музыкасының толық жинағының бірінші томын Toccata Classics-те шығарды. 1-том 2021 жылы жарық көрді. Сонымен қатар, Toccata Classics Мозковскийдің оркестрлік шығармалары мен фортепиано концерттерін де шығарды. Ми мажордағы фортепиано концерті алғаш рет Майкл Понти, содан кейін Пирс Лейн және Джозеф Муг жазды. Екі скрипка мен фортепианоға арналған G минорындағы сюита, Op. 71, Ицхак Перлман және Пинхас Цукерман сияқты дуэттермен жазылды.
Таңдалған дискографиясы
Мориц Мозковский мен Падеревский: Романтикалық фортепиано концерті, 1-том. (Пайрс Лэйн)
Мориц Мозковский мен Адольф Шульц Эвлер: Романтикалық фортепиано концерті, 68-том. (Лудмил Ангелов)
Мориц Мозковский мен Миечислав Карлович: Романтикалық скрипка концерті, 5-том. (Тасмин Литтл)
Мориц Мозковский: Фортепиано музыкасы, 1, 2 және 3-томдар. (Сета Таниель)
Мориц Мозковский: Ми мажордағы фортепиано концерті және оркестрге арналған "Шет елдерден" сюитасы. Маркус Павлик, Антони Вит
Мориц Мозковский: Серенада. Джон МакКормак, Фриц Крейслер
Мориц Мозковский: Vingt Petites Études, Op. 91 және Брамс: Венгр билері. Эстер Будиарджо
Moritz Moszkowski and Adolf Schulz Evler: The Romantic Piano Concerto, Vol. 68 (Ludmil Angelov)
Moritz Moszkowski and Mieczysław Karłowicz: The Romantic Violin Concerto, Vol. 5 (Tasmin Little)
Moritz Moszkowski: Piano Music Vol. 1, 2 & 3 (Seta Tanyel)
Moritz Moszkowski: Piano Concerto In E major & Suite for Orchestra "From Foreign Lands". Markus Pawlik, Antoni Wit
Moritz Moszkowski: Serenata. John McCormack, Fritz Kreisler
Moritz Moszkowski: Vingt Petites Études, Op. 91 & Brahms: Hungarian Dances. Esther Budiardjo