Кіріспе
Генрик Миколай Горецки (; 6 желтоқсан 1933 – 12 қараша 2010) – қазіргі заманғы классикалық музыканың поляк композиторы. Сынаушы Алекс Росс айтуынша, соңғы жылдары Горецкидей коммерциялық сәттілікке жеткен классикалық композитор болған жоқ. Ол Сталиннен кейінгі мәдени жаңару кезеңіндегі поляк авангардының жетекші тұлғасына айналды. Оның Антон Веберннің ықпалымен жазылған 1950-1960 жылдардағы сериалдық туындылары диссонанстық модернизмге ұмтылысымен және Луиджи Ноно, Карлхайнц Штокхаузен, Кшиштоф Пендерецки және Казимеж Сероцкийдің әсерімен ерекшеленді. Ол 1960-шы жылдарға дейін осы бағытта жұмыс істеді, бірақ 1970-шы жылдардың ортасында 2-ші симфониясы және Азартты әндер симфониясы (3-ші симфония) мысалындағы аз күрделі, қасиетті минималистік үнге көшті. Бұл кейінгі стиль бірнеше ерекше кезеңдерден өтті, мысалы, 1979 жылғы Beatus Vir, 1981 жылғы Miserere хор гимні, 1993 жылғы Kleines Requiem für eine Polka және Good Night реквиемі. Горецки Польшадан тыс жерлерде 1980-ші жылдардың соңына дейін көп танылмады. 1992 жылы, жазылғаннан кейін 15 жыл өткен соң, сопрано Доун Апшоу және дирижер Дэвид Зинманмен бірге оның Азартты әндер симфониясының жазбасы Холокост құрбандарының естелігіне арналып шығарылды. Бұл жазба әлемдік коммерциялық және сындық сәттілікке ие болды, миллионнан астам дана сатылып, 20 ғасыр композиторының симфониялық музыкасының әдеттегі өмірлік сатылымын асып түсті. Бұл үлкен танымалдыққа байланысты Горецки былай деді: «Мүмкін, адамдар осы музыкадан өздеріне қажетті нәрсені тапты. Мен білгендей, олар бір нәрсені жоғалтқан. Мен олардың неге мұқтаж екенін сезімталдықпен білдім». Бұл сәттілік Горецкидің басқа туындыларына кең қызығушылық тудырмады, және ол бұрынғы табысын қайталауға немесе коммерциялық пайда үшін шығармалар жазуға қарсылық көрсетті. Дегенмен, оның музыкасы австралиялық кинорежиссер Питер Вейрдің назарын аударды, ол 1993 жылғы Fearless фильмінде 3-ші симфонияның бір бөлігін пайдаланды. Горецки өмірінің көп бөлігін Польшаның оңтүстігінде өткізді, Париж бен Берлинде қысқа ғана оқып, тұрған кезеңдерден басқа.
Henryk Mikołaj Górecki (/ɡ//ə/'/r//ɛ//t//s//k//i/ gəRETskee, ; 6 December 1933 – 12 November 2010) was a Polish composer of contemporary classical music. According to critic Alex Ross, no recent classical composer has had as much commercial success as Górecki. He became a leading figure of the Polish avant garde during the post Stalin cultural thaw. His Anton Webern influenced serialist works of the 1950s and 1960s were characterized by adherence to dissonant modernism and influenced by Luigi Nono, Karlheinz Stockhausen, Krzysztof Penderecki and Kazimierz Serocki. He continued in this direction throughout the 1960s, but by the mid 1970s had changed to a less complex sacred minimalist sound, exemplified by the transitional Symphony No. 2 and the Symphony No. 3 (Symphony of Sorrowful Songs). This later style developed through several other distinct phases, from such works as his 1979 Beatus Vir, to the 1981 choral hymn Miserere, the 1993 Kleines Requiem für eine Polka and his requiem Good Night. Górecki was largely unknown outside Poland until the late 1980s. In 1992, 15 years after it was composed, a recording of his Symphony of Sorrowful Songs with soprano Dawn Upshaw and conductor David Zinman, released to commemorate the memory of those lost during the Holocaust, became a worldwide commercial and critical success, selling more than a million copies and vastly exceeding the typical lifetime sales of a recording of symphonic music by a 20th century composer. Commenting on its popularity, Górecki said, "Perhaps people find something they need in this piece of music somehow I hit the right note, something they were missing. Something somewhere had been lost to them. I feel that I instinctively knew what they needed." This popular acclaim did not generate wide interest in Górecki's other works, and he pointedly resisted the temptation to repeat earlier success, or compose for commercial reward. Nevertheless, his music drew the attention of Australian film director Peter Weir, who used a section of Symphony No. 3 in his 1993 film Fearless. Apart from two brief periods studying in Paris and a short time living in Berlin, Górecki spent most of his life in southern Poland.
Алғашқы жылдар
Мен Силезияда тудым. Бұл ежелгі поляк жері. Бірақ онда әрқашан үш мәдениет өкілдігі болды: поляк, чех және неміс. Халық өнерінің, жалпы өнердің шекарасы болған жоқ. Польша мәдениеті – тамаша үйлесім. Польша тарихына көз жүгіртсек, дәл осы көпмәдениеттілік, сонымен қатар «азшылықтар» деп аталатын халықтардың болуы Польшаны қалыптастырды. Мәдени байлық, алуан түрлілік бірігіп, жаңа бірлік құрды. Генрих Горецкий 1933 жылдың 6 желтоқсанында қазіргі Польшаның оңтүстік-батысындағы Силезия воеводшалығындағы Черница ауылында дүниеге келді. Оның отбасы қарапайым өмір сүрді, бірақ екеуі де музыканы жақсы көретін. Әкесі Роман (1904–1991) жергілікті теміржол станциясының тауар кеңсесінде жұмыс істеді, бірақ сонымен қатар әуесқой музыкант болды, ал анасы Отилия (1909–1935) фортепианода ойнайтын. Отилия ұлы екі жаста болғанда қайтыс болды, ал оның көптеген ерте туындылары оның естелігіне арналды. Генрих өте ерте жасынан музыкаға қызығушылық танытты, бірақ әкесі мен жаңа әкешесі оны ойнауға рұқсат бермеді, тіпті анасының ескі фортепианосына да жақындауға жол бермеді. Ол табандылық танытып, 1943 жылы жергілікті әуесқой музыкант, аспап жасаушы, мүсінші, суретші, ақын және «chłopski filozof» (шаруа философы) Пауэль Хайдугадан скрипка сабақтарын алуға рұқсат алды. 1937 жылы Горецкий көршісінің ауласында ойнап жүріп құлап, жамбасын шығарып алды. Соның салдарынан пайда болған іріңді қабынуды жергілікті дәрігер дұрыс диагностикаламады, ал тиісті емдеуді кешіктіру сүйекте туберкулездің асқынуына әкелді. Ауру екі жыл бойы емделмеді, осы уақытқа дейін қанағаттанқысыз зақымдар болды. Ол келесі жиырма айды Германиядағы ауруханада өткізді, онда оған төрт операция жасалды. Горецкий өмірі бойы денсаулығымен қиналды және осының салдарынан ол «өліммен жиі сөйлескенін» айтты. 1950 жылдардың басында Горецкий Рыбниктегі Сзафранков ағайындыларының атындағы мемлекеттік музыка мектебінде оқыды. 1955–1960 жылдары Катовицедегі мемлекеттік жоғары музыка мектебінде білім алды. 1965 жылы ол Катовицедегі альма-матерінің факультетіне қабылданып, 1968 жылы оқытушы болып тағайындалды, содан кейін 1979 жылы отставкаға шығар алдында проректор болды.
Henryk Górecki was born on 6 December 1933, in the village of Czernica, in present day Silesian Voivodeship, southwest Poland. His family lived modestly, though both parents had a love of music. His father Roman (1904–1991) worked at the goods office of a local railway station, but was an amateur musician, while his mother Otylia (1909–1935), played piano. Otylia died when her son was just two years old, and many of his early works were dedicated to her memory. Henryk developed an interest in music from an early age, though he was discouraged by both his father and new stepmother to the extent that he was not allowed to play his mother's old piano. He persisted, and in 1943 was allowed to take violin lessons with Paweł Hajduga, a local amateur musician, instrument maker, sculptor, painter, poet and chłopski filozof (peasant philosopher). In 1937, Górecki fell while playing in a neighbor’s yard and dislocated his hip. The resulting suppurative inflammation was misdiagnosed by a local doctor, and delay in proper treatment led to tubercular complications in the bone. The illness went largely untreated for two years, by which time permanent damage had been sustained. He spent the following twenty months in a hospital in Germany, where he underwent four operations. Górecki continued to suffer ill health throughout his life and as a result said he had "talked with death often". In the early 1950s, Górecki studied in the Szafrankowie Brothers State School of Music in Rybnik. Between 1955 and 1960, he studied at the State Higher School of Music in Katowice. In 1965 He joined the faculty of his alma mater in Katowice, where he was made a lecturer in 1968, and then rose to provost before resigning in 1979.
Рыдултовы мен Катовице
1951-1953 жылдары Горецки Польшаның оңтүстігіндегі Ридултови қаласының маңындағы мектепте 10 және 11 жастағы балаларға сабақ берді. Горецки музыканы Катовицедегі Музыка академиясында жалғастырды, онда ол композитор Болеслав Сзабелскидің басшылығымен оқыды, ол Карол Шимановскийдің бұрынғы шәкірті болды. Сзабельский өзінің көптеген шығармаларына шабындықты поляк таулы жерлерінің фольклорынан алды. Сондай-ақ, ол коммунистік партияға (Польшаның Біріккен жұмысшылар партиясы) қарсы күреске арналған ұйым – «Католик зиялылары клубының» жергілікті бөлімшесін құрды. Терри Тишоттың айтуынша, Горецкидің «көбірек дәстүрлі композициялық тәсілдері күрделі контрапункт пен мелодиялық фрагменттер мен гармониялық үлгілердің қайталанған нұсқаларын қамтиды». Горецкидің 1950 жылдардың соңғы жартысынан бастау алған алғашқы туындылары Веберн және сол кездегі басқа сериалистердің авангард стилінде жазылған. Осы он екі тондық және сериялық шығармалардың арасында «Эпитафия» (1958), «Бірінші симфония» (1959) және «Сконтри» (1960) бар. Сол кезде Горецкидің беделі Пендерецкийдікінен кем емес еді, ал оның мәртебесі 1960 жылдары «Монологи» туындысы бірінші жүлде жеңіп алғанда расталды. 1962 жылға дейін ол Варшава күзгі фестивалінің жұртшылығында Пендерецкимен бірге Польша заманауи мектебінің жетекшісі ретінде танылды. Данута Мирка 1960 жылдары Горецкидің композициялық тәсілдерінің көбінесе геометрияға негізделгенін көрсетті, оның ішінде осьтер, фигуралар, бір және екі өлшемді үлгілер, әсіресе симметрия болды. Ол 1962-1970 жылдар аралығындағы шығармаларына «геометриялық кезең» терминін ұсынады. Кшиштоф Дробаның жіктелуіне сүйене отырып, ол осы кезеңді екі фазаға бөледі: «сонористикалық құралдар фазасы» (1962–63) және «редуктивті конструктивизм фазасы» (1964–70). 1960 жылдардың ортасы мен 1970 жылдардың басында Горецки радикалды модернист ретіндегі алғашқы мансабынан бірте-бірте алыстап, дәстүрлі, романтикалық стильде шығармалар жасай бастады. Оның стильдік өзгерісі сол кездегі авангардтық қауымдастыққа қарсылық ретінде қарастырылды, және ол әртүрлі поляк мекемелерінен тапсырыс ала берсе де, 1970 жылдардың ортасына қарай Горецки маңызды композитор ретінде танылмай қалды. Бір сыншының сөзімен айтқанда, оның «жаңа туындылары ақылға қонымды да азғын емес еді; керісінше, олар терең сезімтал, үнемі ырғақты және көбінесе оркестрдің ең қараңғы түстерінде бай түсті» болды. Фестиваль Горецкидің халықаралық аренада танылуын жариялады, және ол Батыс музыкалық элитасының сүйікті композиторына айналды. 1991 жылы музыка сыншысы Джеймс Вирцбицки бұл кезде «Горецки Веберннің кейінгі сериализмінің жаңа эстетикасының поляк мұрагері ретінде қарастырылды, оның тығыз құрылымдары, нәзік оркестрлеуі және биіктердің логикалық ретіне деген ұқыпты көңіл бөлуі оның ерекшелігі болды» деп жазды. 1961 жылға қарай Горецки Польша авангардының алдыңғы қатарында болды, Веберн, Янис Ксенакис және Пьер Булездің модернизмін сіңіріп алды, ал оның «Бірінші симфониясы» Париж жастар биенналында халықаралық деңгейде танылды. Ол оқуын жалғастыру үшін Парижге көшіп барды, онда Оливье Мессьен, Роман Палестер және Карлхайнц Штокхаузен сияқты замандастары оған әсер етті. Мұғалімдік міндеттеріне және денсаулығының нашарлауына байланысты ол осы кезеңде сирек композиция жазды.
Қазіргі заманнан шығу
1970 жылдардың басында Горецки бұрынғы радикалды модернизмінен шегініп, адам дауысының басымдығымен сипатталатын дәстүрлі өрнектерге бет бұра бастады. Оның стильдік өзгері авангардтық қауымды наразылыққа толтырды, және түрлі поляк мекемелері одан туындылар тапсыруды жалғастырғанмен, Горецки маңызды композитор ретінде қарастырылмайтын болды. Кейінірек бір сыншы былай деп жазды: "Горецкидің жаңа туындылары енді зиялы және сирек болмады; керісінше, олар терең сезімтал, тұрақты ырғақты және оркестрдің ең қараңғы түстерінде де бай боялған". Ол екі бөлімнен тұрады және орташа орындалуы 35 минутқа созылады. Ол Нью-Йорктегі Костюшко қорының тапсырысы бойынша жазылған және Горецкиге Польшадан тыс аудиторияға жетуге алғашқы мүмкіндік берді. Әдеттегідей, ол тақырыпты жан-жақты зерттеді, әсіресе Коперник ашқанның философиялық салдарына ден қойды, олардың барлығын оң деп санамады. Тарихшы Норман Дэвис мынадай пікір білдірді: "Оның Жердің Күнді айналып қозғалатынын ашқандығы адамның жағдайы туралы қалыптасқан түсініктерде ең радикалды өзгерістерге әкелді". 1980 жылдардың ортасында Горецки халықаралық аудиторияның қызығушылығын тудыра бастады, ал 1989 жылы Лондондық Sinfonietta оның шығармаларын орыс композиторы Альфред Шнитке туындыларымен бірге орындаған концерттер кешін өткізді. 1990 жылы американдық Kronos Quartet оның бірінші скрипкалық квартетін, "Already It Is Dusk", Op. 62, тапсырыс беріп жаздырды, бұл квартет пен Горецки арасындағы ұзақ қарым-қатынастың басталуын белгіледі. Горецкидің ең танымал туындысы – оның үшінші симфониясы, сонымен қатар "Азалы әндер симфониясы" (Symfonia pieśni żałosnych) деп те аталады. Бұл шығарма баяу және ойлы, оның үш бөлімінің әрқайсысы оркестр мен жеке сопраноға арналған. Бірінші бөлімнің либреттосы 15 ғасырғы ақтанудан алынған, ал екінші бөлімде Хелена Блязусяк (Helena Błażusiak) атты жасөспірім қыздың сөздері қолданылған, ол Гестапоның Заккопандағы түрмесінің қабырғасына Бойжеткен Марияның қорғанышын тілеу үшін жазған. Үшінші бөлімде Силезия халық әнінің мәтіні қолданылған, ол Силезия көтерілісінде қаза тапқан ұлын іздеген ананың күйреуін бейнелейді. Симфонияның басты тақырыптары – аналық сезім және соғыс салдарынан бөліну. Бірінші және үшінші бөлімдер баласынан айырылған ата-ананың көзқарасынан жазылған, ал екінші бөлім – ата-анасынан айырылған баланың көзқарасынан жазылған. "Тансман эпизодтары" деген қосымша атауы бар Горецкидің төртінші симфониясын аяқтау көп жылдарға созылды, себебі Горецки жаңа танымал болғанына риза болмады. Шындығында, ол 2010 жылы қайтыс болған кезде оркестрлік нұсқасы дайын болмаған еді, ал оның ұлы Миколай әкесі қалдырған фортепиано партиясы мен жазбаларынан оны аяқтады. Ол екінші және үшінші симфониялардағы сияқты қайталау тәсілдерін қолданады, бірақ өте ерекше әсер етеді; мысалы, оның кіріспесі өте қатты, қайталанатын жасушалардан тұрады, олар композитор Александр Тансманның атын музыкалық шифр арқылы жасайды, сонымен қатар бас барабанындағы күшті соққылар мен А және Eb акордтары арасындағы диссонанспен үйлеседі.
Кейінгі еңбектері
Үшінші симфонияның табысына қарамастан, Горекки сол стильде тағы шығарма жазуға құмарлыққа қарсы тұрды және AllMusic-тің мәлімдемесінше, өзінің мансабын немесе атағын арттыру үшін емес, көбінесе "ішкі шығармашылық қажеттіліктерге жауап ретінде" жұмысын жалғастырды. 1994 жылдың ақпан айында "Кронос" квартеті Бруклин музыка академиясында жаңа музыкаға постмодернистік қызығушылықтың қайта жандануына арналған төрт концерт өткізді. Алғашқы үш концертте струн квартеттері және үш композитордың шығармалары таныстырылды: екі америкалық (Филип Гласс және Джордж Крамб) және бір поляк (Горецки). "Әндер орындалады" – оның үшінші струн квартеті, ол Велимир Хлебниковтың өлеңінен шабыттандырылған. Оны аяқтауға неге шамамен 13 жыл кетті деген сұраққа ол: "Мен оны әлемге ұсынудан тартындым. Неге екенін білмеймін" деді.
Соңғы он жыл
Өмірінің соңғы он жылдығында Гьорэки жиі ауыратын. Оның 4-ші симфониясы (Op. 85, 2006) 2010 жылы Лондон филармониялық оркестрімен Лондонда тұсаукесерге жоспарланған, бірақ композитордың денсаулығының нашарлауына байланысты іс-шара тоқтатылды. Ол 2010 жылдың 12 қарашасында туған қаласы Катовицеде өкпе инфекциясынан туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болды. Оның өліміне орай, Кароль Шимановский атындағы музыка академиясының директоры, профессор Евгений Кнапик: «Гьорэкидің шығармалары – біздің жолымыздағы үлкен кедергі, ол бізді рухани және эмоционалдық күш жұмсауға мәжбүр етеді» деді. Кардифф университетінің музыка профессоры Адриан Томас: «Гьорэкидің мінезінің күші мен ерекше жаңалығы оның музыкасынан жарқырап көрінеді. Дегенмен ол өте жасырын адам болды, кейде түсіну қиын, отбасына деген мызғымас сенімі, зор юмор сезімі, қатал сырқатқа қарсы физикалық қайраттылығы және адал достыққа қабілеттілігі болды» деді. Оның бес немересі бар. Польша Республикасының Президенті Бронислав Коморовский Гьорэкиге өлімінен бір ай бұрын Польшаның ең жоғары наградасы – Ақ бұрқыт орденін табыс етті. Орденді Коморовскийдің жұбайы Гьорэкинің аурухана төсегінде тапсырды. Бұрын Гьорэкиге Polonia Restituta орденінің II және III дәрежесімен, сондай-ақ Ұлы Григорий орденімен марапатталған. Оның 4-ші симфониясының әлемдік тұсаукесері 2014 жылдың 12 сәуірінде өтті. Ол 2010 жылы жоспарланғандай, Лондон филармониялық оркестрімен Лондонның Корольдік фестиваль залында орындалды, бірақ Марин Алсоптың орнына Андрей Борейко дирижерлік етті. 4-ші симфония – фортепиано мен органмен қоса, шамамен 100 музыканттан тұратын оркестрге арналған, 37 минуттық кеңейтілген композиция. Композитор симфонияның тақырыбын қалай құрастырғанын түсіндіретін шифр қалдырды, ол музыкалық әріптер арқылы Александр Тансманның есімдерінен құралған. 2004 жылы Гьорэки оркестр үшін «Екі Тристан постлюдиясы және хоралы» рояльдік нұсқасын қалдырды, ол Op. 82 ретінде белгіленді. Ол оның ұлы Миколай Гьорэкинің оркестрлік өңдеуімен 2016 жылдың 16 қазанында Варшавадағы Польша радиосының Витольд Лутославский студиясының залында өткен Тансман фестивалінде орындалды, дирижерлік еткен – Ежи Максюмиук және Sinfonia Varsovia оркестрі.
Кино және теледидардағы қолдану
Горецкидің кейбір музыкасы кино саундтректеріне бейімделген, әсіресе оның Қайғылы Әндер Симфониясының фрагменттері. Олар Питер Вейрдің 1993 жылғы «Қорықпайтын» фильмінде, Джулиан Шнабельдің 1996 жылғы «Баскиат» тарихи драмасында, Шона Ауербахтың 1996 жылғы «Жеті» фильмінде, Хайме Маркестің 2007 жылғы «Тоқшылар» фильмінде, Терренс Маликтің 2012 жылғы «Ғажайыпқа» эксперименталды романтикалық драмасында, Паоло Соррентиноның 2013 жылғы «Ұлы сұлулық» көркем фильмінде, Феликс ван Гронингеннің 2018 жылғы «Сұлу бала» тарихи фильмінде және Маликтің 2019 жылғы «Жасырын өмір» тарихи драмасында пайда болды. Ол сондай-ақ көптеген телешоуларда қолданылды, оның ішінде американдық қылмыстық драмалық телесериал «The Sopranos», американдық телесериал «Legion», қылмыстық триллер телесериал «The Blacklist» және тарихи драма «The Crown». 2017 жылы канадалық хореограф Кристал Пит «Қайғылы Әндер Симфониясының» бірінші бөлігін «Ұшу жолы» балеті ретінде қойды. 2022 жылы ол бүкіл симфонияны үлкен туынды ретінде «Өтудің нұры» деп атады. Француз режиссері Бертран Блиер 1996 жылғы «Менің адамым» фильмінде «Beatus Vir» музыкасын пайдаланды.
Сыншылдық пікір
Гореккиді контекстке қойғанда, музыка зерттеушілері мен сыншылар оның шығармаларын көбінесе Оливье Мессиан мен Чарльз Айвс сияқты композиторлармен салыстырады. Ол өзі Бах, Моцарт және Гайдн сияқты тұлғалармен жақындық сезінгенін айтты, бірақ ең жақын сезімі Франц Шубертке болды, әсіресе тональді құрылымы мен негізгі материалдарды өңдеу тұрғысынан. 2007 жылы Горецки The Daily Telegraph газеті жасаған «100 ең үздік қазіргі заманғы генийлері» тізімінде 32-орынды иеленді. 2008 жылы ол Краков музыка академиясынан құрметті доктор ғылымының дәрежесін алды. Марапаттау салтанатында қалалық францискан шіркеуінің хоры оның хор шығармаларының бірнешеуін орындады.