Кшиштоф Пендерецкий: өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Krzysztof Eugeniusz Penderecki (23 қараша 1933 – 29 наурыз 2020) – поляк композиторы және дирижері. Оның ең танымал шығармаларының бірі – «Хиросима құрбандарына арналған элегия»,

Пендерецки Дембицада дүниеге келді, Ягеллон университетінде және Краковтағы Музыка академиясында музыканы оқыды. Академияны бітіргеннен кейін ол онда оқытушы болып жұмыс істеді және 1959 жылы Варшава күзі фестивалінде композиторлық жолын бастады. Оның скрипкалық оркестрге арналған «Хиросима құрбандарына арналған элегиясы» және «Святой Лука Пассион» хорлық шығармасы кеңінен танылды. Оның алғашқы операсы «Лодунның шайтандары» бірден сәтті болмады. 1970 жылдардың ортасында Пендерецки Йель музыка мектебінде профессор болып жұмыс істеді. 1970 жылдардың ортасынан бастап оның композициялық стилі өзгерді, алғашқы скрипкалық концерті жарты тон мен тритонға негізделді. Оның хорлық шығармасы «Польшалық реквием» 1980 жылдары жазылып, 1993 және 2005 жылдары кеңейтілді. Пендерецки көптеген беделді сыйлықтарға ие болды, соның ішінде 1967 және 1968 жылдары Prix Italia; 1983 жылы Wihuri Sibelius сыйлығы; 1987, 1998 (екі рет) және 2017 жылдары төрт «Грэмми» сыйлығы; 1987 жылы өнер саласындағы Вольф сыйлығы; және 1992 жылы Луисвилл университетінің музыкалық композиция бойынша Граумейер сыйлығы. 2012 жылы The Guardian журналының журналисі Шон Майклс оны «Польшаның қазіргі замандағы ең ұлы композиторы» деп атады. 2020 жылы композитордың Альма-матері – Краковтағы Музыка академиясы Кшиштоф Пендерецкинің есімімен аталды.

1933-1958 жылдар: алғашқы жылдары

Пендерецки 1933 жылғы 23 қарашада Дебицада, Зофия мен адвокат Тадеуш Пендерецкинің ұлы ретінде дүниеге келді. Пендерецкидің әкесі Роберт Бергер өте талантты суретші және Пендерецки туған кездегі жергілікті банк директоры болған; Роберттің әкесі Иоганн, неміс протестанты, 19 ғасырдың ортасында Бреславтан (қазіргі Вроцлав) Дебицаға көшіп келді. Әйеліне деген махаббаты үшін ол кейіннен католицизмге ауысты. Пендерецкидің әжесі Стефания Австро-Мажарстан империясының Станислав қаласынан (қазіргі Украинаның батысындағы Ивано-Франковск) шыққан армян болған. Ол үш баладағы ең кішісі еді; оның Барбара есімді әпкесі тау-кен инженеріне үйленген, ал ағасы Януш оның туған кезінде заң және медицинаны оқып жатқан. Тадеуш скрипканы, сондай-ақ фортепианоны да ойнайтын. Ол Станислав Таврошевичтен скрипканы, ал Франциск Сколешевскийден музыка теориясын оқыды. 1954 жылы Пендерецки Краковтағы Музыка академиясына түсіп, бірінші курсты бітіргеннен кейін скрипканы оқуын аяқтап, толығымен композицияға көшті. Пендерецкидің бас ұстазы – хор және оркестр шығармаларымен, сондай-ақ камералық музыкасымен және әндерімен танымал композитор Артур Малавский болды. 1957 жылы Малавский қайтыс болғаннан кейін Пендерецки негізінен хор шығармаларымен танымал композитор Станислав Виеховичтан сабақ алды. Сол кезде Польшада 1956 жылы сталинизм құлатылғаннан кейін қатаң мәдени цензура алынып, шығармашылықтың жаңа толқынына есік ашылды.

1958-1962 жж.: алғашқы композициялар

1958 жылы Краков музыка академиясын бітіргеннен кейін Пендерецкий академияда оқытушылық қызмет атқарады. Оның алғашқы туындыларында Антон Веберн мен Пьер Булездің ықпалы байқалады (Пендерецкийге Игорь Стравинскийдің де ықпалы тиді). Пендерецкийдің халықаралық деңгейде танылуы 1959 жылы Варшава күзгі фестивалінде «Strophen», «Psalms of David» және «Emanations» шығармаларының тұңғыш орындалуымен басталды, бірақ оны әлемге әйгілі еткен туынды 1960 жылы 52 скрипкалық аспапқа арналған «Хиросима құрбандарына арналған аза тұру» (Threnody to the Victims of Hiroshima) болды. Онда ол кеңейтілген аспаптық тәсілдерді қолданады (мысалы, көпірдің артында тартып ойнау, аспаптың мойнынан иіліп тартып ойнау). Бұл шығармада көптеген жаңа дыбыстық тіркестер бар, олар кеңінен тондық кластерлерді пайдаланады. Алғашқыда ол шығарманы 8' 37" деп атаған, бірақ оны Хиросима құрбандарына арнауды шешті. Бір жылдан кейін «Fluorescences» туындысы жарық көрді; ол оркестрдің тығыздығын желді және мыс аспаптарымен, сондай-ақ алты музыкантқа арналған 32 аспаптан тұратын үлкен соққылы аспаптар тобымен (мексикалық гуиро, теріс машиналар, гонгтар және басқа да ерекше аспаптар қоса) арттырады. Бұл шығарма 1962 жылы Донауэшингендегі заманауи музыка фестивалі үшін жазылған, ал оның орындалуы қозғалыс тудырып, даулы болды. Мұндай жазу формасы да революциялық көрінді; Пендерецкий әзірлеген графикалық нотация, музыканы өзгеріп отыратын дыбыстар ретінде бейнелеу үшін, тақтадағы ноталардың таныс пішінін қабылдамайды. Осы кезеңдегі тағы бір ерекше туынды – 52 скрипка мен 2 таспаға арналған «Канон». Бұл туынды 1950-ші жылдардың соңындағы басқа шығармаларға ұқсас стильде, дыбыс массаларын пайдалану арқылы, дәстүрлі құралдармен керемет үйлесімде, бірақ стандартты техникалар мен үлгілер жиі жасырылады немесе бұрмаланады. Шын мәнінде, «Канон» хор дәстүрін еске салады, тіпті композитор музыканттарға ән айтуды ұсынады, бірақ әртүрлі жерлерде «bocca chiusa» (жабық ауызбен) орындау белгісімен бірге; алайда, Пендерецкий 52 скрипканың «дауысын» глиссандо мен гармониканы ойнау үшін пайдаланады, кейіннен бұл таспалардың бірімен жазылып, шығарманың кейінірек бөлімінде қайта ойнатылады. Ол 1962 жылы Варшава күзгі фестивалінде орындалды және қырқысқа себеп болды, бірақ қызығы, наразылық білдіргендер жас музыка студенттері еді, емес, концертке келген көрермендер. Сонымен қатар, ол театр мен киноға музыка жаза бастады. Пендерецкийдің музыкасымен қойылған алғашқы театрлық қойылым – Екатерина Борисованың «Алтын кілт» (Złoty kluczyk) пьесасы, Владислав Яреманың режиссерлігімен (премьерасы 1957 жылдың 12 мамырында Краковтағы «Гротеска» қуыршақ театрында). 1959 жылы Бельско-Бяладағы мультфильмдер студиясында ол Джерзи Цитцман мен Лехослав Марсалек режиссерлік еткен «Көмірші Буландра және Шайтан» (Bulandra i diabeł) атты алғашқы анимациялық фильмге музыка жазды. 1959 жылы ол Ян Ломницкийдің алғашқы қысқаметражды көркем фильміне музыка жазды, «Ұлы соғыстың соңы жоқ» (Nie ma końca wielkiej wojny, WFDiF Warszawa). Келесі жылдары ол драмалық және 40-тан астам қуыршақ қойылымдары үшін жиырмадан астам түпнұсқа музыкалық қосымшалар жасады, кем дегенде он бір деректі және көркем фильмге, сондай-ақ ересектер мен балаларға арналған жиырма бес анимациялық фильмге түпнұсқа музыка жазды.

Upon graduating from the Academy of Music in Kraków in 1958, Penderecki took up a teaching post at the academy. His early works show the influence of Anton Webern and Pierre Boulez (Penderecki was also influenced by Igor Stravinsky). Penderecki's international recognition began in 1959 at the Warsaw Autumn with the premieres of the works Strophen, Psalms of David, and Emanations, but the piece that truly brought him to international attention was Threnody to the Victims of Hiroshima (see threnody and atomic bombing of Hiroshima), written in 1960 for 52 string instruments. In it, he makes use of extended instrumental techniques (for example, playing behind the bridge, bowing on the tailpiece). There are many novel textures in the work, which makes extensive use of tone clusters. He originally titled the work 8' 37", but decided to dedicate it to the victims of Hiroshima. Fluorescences followed a year later; it increases the orchestral density with more wind and brass, and an enormous percussion section of 32 instruments for six players, including a Mexican güiro, typewriters, gongs and other unusual instruments. The piece was composed for the Donaueschingen Festival of contemporary music of 1962, and its performance was regarded as provocative and controversial. Even the score appeared revolutionary; the form of graphic notation that Penderecki had developed rejected the familiar look of notes on a staff, instead representing music as morphing sounds. Another noteworthy piece of this period is the Canon for 52 strings and 2 tapes. This is in a similar style to other pieces in the late 1950s in its use of sound masses, dramatically juxtaposed with traditional means although the use of standard techniques or idioms is often disguised or distorted. Indeed, the Canon brings to mind the choral tradition and indeed the composer has the players sing, albeit with the performance indication of bocca chiusa (with closed mouth) at various points; nevertheless, Penderecki uses the 52 'voices' of the string orchestra to play in massed glissandi and harmonics at times – this is then recorded by one of the tapes for playback later on in the piece. It was performed at the Warsaw Autumn Festival in 1962 and caused a riot although curiously the rioters were young music students and not older concertgoers. At the same time, he started composing music for theater and film. The first theater performance with Penderecki's music was Złoty kluczyk (Golden Little Key) by Yekaterina Borysowa directed by Władysław Jarema (premiered on 12 May 1957 in Krakow at the "Groteska" Puppet Theater). In 1959, at the Cartoon Film Studio in Bielsko Biała, he composed the music for the first animated film, Bulandra i diabeł (Coal Miner Bulandra and Devil), directed by Jerzy Zitzman and Lechosław Marszałek. In 1959, he wrote the score for Jan Łomnicki's first short fiction film, Nie ma końca wielkiej wojny (There is no End to the Great War, WFDiF Warszawa). In the following years he created over twenty original musical settings for dramatic and over 40 puppet performances, and composed original music for at least eleven documentary and feature films as well as for twenty five animated films for adults and children.

1970 жыл 2020: кейінгі жылдар

1970 жылдардың ортасында, ол Йель музыка мектебінде профессор болып жұмыс істеген кезде, Пендерецкийдің стилі өзгеріске ұшырай бастады. "Скрипкалық концерт №1" онымен байланыстырған тығыз дыбыс кластерлерін көптеп қалдырып, екі мелодикалық интервалға – жарты тон мен тритонға назар аударады. Бұл бағыт "Симфония №2" (1980) арқылы жалғасты, ол гармониялық және мелодиялық тұрғыдан өте түсінікті; симфония кейде "Рождестволық симфония" деп аталады, себебі "Түн тыныш" рождестволық әнінің алғашқы фразасы шығарма барысында үш рет пайда болады. Пендерецкий бұл өзгерістің себебін батыс музыкасының экспрессивті, формальды емес ерекшеліктерінен авангардтың тым алыстап кеткен тәжірибелерінен сезінгенін түсіндірді: "Авангард адамға әмбебаптылықтың иллюзиясын сыйлады. Стокгаузен, Ноно, Булез және Кейдждің музыкалық әлемі біз үшін, социалистік реализмнің эстетикасымен шектелген, содан кейін еліміздегі ресми канон болған жас адамдар үшін – бостандық болды. Бірақ мен бұл жаңалықтың, тәжірибелердің және формальды спекуляциялардың құрылымдық емес екенін тез түсіндім; мен оның утопиялық, Прометейлік сипатын сезіндім". Пендерецкий формализмнің авангардтық тұзағынан дәстүрге оралу арқылы құтылғанын айтты. 1975 жылы Чикаго лирикалық операсы одан 1976 жылы АҚШ-тың екі жүз жылдығын мерекелеу үшін шығарма жазуды сұрады; осылайша "Жоғалған жұмақ" операсы дүниеге келді. Алайда, жобаның кешігуіне байланысты ол 1978 жылға дейін премьерасын көрмеді. Музыка Пендерецкийдің авангардтық техникалардан алыстағанын көрсетеді. Бұл тоналды музыка, және композитор: "Бұл мен бұрынғы ашулы жас жігіт болған кездегі музыка емес", – деп түсіндірді. 1980 жылы "Солидарность" Пендерецкийге 1970 жылы Гданьск кеме жасаушылық зауытында үкіметке қарсы көтерілістерде қаза тапқандарды еске алу үшін мүсіннің ашылуымен бірге шығарма жазуды тапсырды. Пендерецкий "Lacrimosa" шығармасымен жауап берді, кейіннен ол оның кейінгі кезеңіндегі ең танымал туындыларының бірі – "Польшалық реквием" (1980–84, 1993, 2005) болып дамыды. Кейіннен ол дәстүрлірек тоналды құрылымдарға бейімделді, мысалы, "Виолончель концерті №2" және "Credo" шығармаларында, Орегон Бах фестивалі тапсырысымен жасалған әлемдік премьерасы үшін ең үздік хорлық орындау номинациясында "Грэмми" сыйлығын жеңіп алды. Сол жылы Пендерецкийге Испаниядағы Астурия ханзадасы сыйлығы табысталды, бұл ғылым, өнер, гуманитарлық ғылымдар немесе қоғамдық істер саласында ерекше жетістіктерге жеткен жеке тұлғаларға, ұйымдарға немесе басқа да әлемнің әртүрлі елдерінен келгендерге берілетін ең жоғары наградалардың бірі. 2001 жылы Вальтер Финк шақырған он бірінші композитор ретінде Рейнгау музыка фестивалінің жылдық "Композитор портреті" іс-шарасына қатысты. 2003 жылдың 29 мамырында ол Гельмут Риллингтің 70 жылдығына орай "Credo" шығармасын дирижерлік етті. Пендерецкий 2005 жылы Кореяның Сеул ұлттық университетінен және 2006 жылы Германияның Мюнстер университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды. Оның белгілі шәкірттері – Честер Бискарди және Вальтер Мейс. 75 жылдығын мерекелеу үшін 2008 жылы Рейнгау музыка фестивалінде "Польшалық реквиемнен" Ciaccona және тағы үш шығармасын дирижерлік етті. 2010 жылы ол 2014 жылға жоспарланған Расиннің "Phèdre" трагедиясына негізделген опера үстінде жұмыс істеді, бірақ ол іске аспады, сондай-ақ 9-шы симфония жазуға ниеттенгенін білдірді. 2014 жылы ол армян геноцидінің жүз жылдығына орай хорлық шығарма жасаумен айналысты.

In the mid 1970s, while he was a professor at the Yale School of Music, Penderecki's style began to change. The Violin Concerto No. 1 largely leaves behind the dense tone clusters with which he had been associated, and instead focuses on two melodic intervals: the semitone and the tritone. This direction continued with the Symphony No. 2 (1980), which is harmonically and melodically quite straightforward; the symphony is sometimes referred to as the "Christmas Symphony" due to the opening phrase of the Christmas carol Silent Night appearing three times during the work. Penderecki explained this shift by stating that he had come to feel that the experimentation of the avant garde had gone too far from the expressive, non formal qualities of Western music: 'The avant garde gave one an illusion of universalism. The musical world of Stockhausen, Nono, Boulez and Cage was for us, the young – hemmed in by the aesthetics of socialist realism, then the official canon in our country – a liberation I was quick to realise however, that this novelty, this experimentation, and formal speculation, is more destructive than constructive; I realised the Utopian quality of its Promethean tone'. Penderecki concluded that he was 'saved from the avant garde snare of formalism by a return to tradition'. In 1975 the Lyric Opera of Chicago asked him to write a work to commemorate the US Bicentennial in 1976; this became the opera Paradise Lost Owing to delays to the project, however, it did not see its premiere until 1978. The music continued to illustrate Penderecki's move away from avant garde techniques. It is tonal music, and the composer explained: "This is not music by the angry young man I used to be". In 1980, Penderecki was commissioned by Solidarity to compose a piece to accompany the unveiling of a statue at the Gdańsk shipyards to commemorate those killed in anti government riots there in 1970. Penderecki responded with Lacrimosa, which he later expanded into one of the best known works of his later period, the Polish Requiem (1980–84, 1993, 2005). Later, he tended towards more traditionally conceived tonal constructs, as heard in works such as the Cello Concerto No. 2 and the Credo, which received the Grammy Award for best choral performance for the world premiere recording made by the Oregon Bach Festival, which commissioned the piece. The same year, Penderecki was awarded the Prince of Asturias Prize in Spain, one of the highest honours given in Spain to individuals, entities, organizations or others from around the world who make notable achievements in the sciences, arts, humanities, or public affairs. Invited by Walter Fink, he was the eleventh composer featured in the annual Komponistenporträt of the Rheingau Musik Festival in 2001. He conducted the Credo on the occasion of the 70th birthday of Helmuth Rilling, 29 May 2003. Penderecki received an honorary doctorate from the Seoul National University, Korea, in 2005 and the University of Münster, Germany, in 2006. His notable students include Chester Biscardi and Walter Mays. In celebration of his 75th birthday, he conducted three of his works at the Rheingau Musik Festival in 2008, among them Ciaccona from the Polish Requiem. In 2010, he worked on an opera based on Phèdre by Racine for 2014, which was never realized, and expressed his wish to write a 9th symphony. In 2014, he was engaged in the creation of a choral work to coincide with the Armenian genocide centennial.

Жеке өмір

Пендерецкийдің үш баласы болды. Біріншісі – қызы Беата, оны 1954 жылы үйленген пианист Барбара Пендерецкая (Грака) тудырды, кейін олар ажырасты. Содан кейін оның ұлы, Łukasz (1966 ж.т.), және қызы Доминика (1971 ж.т.) екінші әйелі Эльжбета Пендерецкая (Солечка) тудырды, олар 1965 жылдың 19 желтоқсанында үйленді. Ол Краков қаласының Вола Юстовская шағын ауданында тұрды. Ол сонымен қатар бау-бақшамен әуестенді және Луславицедегі үйінің жанында 16 гектарлық дендропарк құрды. Пендерецкий 2020 жылдың 29 наурызында Польшаның Краков қаласындағы үйінде ұзаққа созылған аурудан кейін қайтыс болды. Ол 2022 жылдың 29 наурызында Краковтағы Ұлттық пантеонда жерленді.