Кіріспе

"Жырлы шымшықты филантроптар" (1914) – ирланд суретшісі және жазушысы Роберт Нунанның жартылай автобиографиялық романы. Ол кітапты бос уақытында Роберт Тресселл атты қаламмен жазған. Роман 1911 жылы Ливерпульдегі Корольдік ауруханада туберкулезден қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Онда үй суретшісінің өзі, әйелі және ұлы үшін жұмыссыздықтан сақтану үшін Мэгсборо қаласында (жағалаудағы Гастингс қаласына негізделген) жұмыс табуға жасаған тырабы айтылады. Тресселдің өзі салған кітаптың алғашқы бетінде былай деп жазылған: "Тозақта өткен он екі айдың хикаясы, тозаққа лайық болған біреудің аузынан айтылған және Роберт Трессел жазған". Грант Ричардс Ltd 1914 жылдың сәуір айында Тресселдің қызы Кэтлин Нунан әкесінің жұмысын баспагерлеріне көрсеткеннен кейін қолжазбаның үштен екі бөлігін жариялады. 1914 жылғы басылымда материал ғана емес, мәтін де өңгертілді және романға көңіл көншітпейтін соңғы аяқталды. Тресселдің түпнұсқа қолжазбасы алғаш рет 1955 жылы Лоренс пен Вишарт баспасында жарық көрді. 2003 жылға қарай оның бір миллионнан астам данасы сатылды. Джордж Оруэлл оны "әркім оқуға тиіс кітап" деп атады. Суретші және декоратор ретінде өте маңызды болған үстелге сілтеме жасай отырып, ол Tressell атты қаламды таңдады. Өзінің кедейлік пен қанаушылық тәжірибесіне және егер ауырып қалса, өзі мен қызы Кэтлин жұмыс үйіне жіберіліп қояды деген қорқынышына негізделіп, Нунан жұмысшы табы мен олардың жұмыс берушілері арасындағы қарым-қатынасты егжей-тегжейлі және өткір талдау жасады. Роман атауындағы "филантроптар" – бұл Тресселдің пікірінше, өздерінің иелерінің мүддесі үшін өздерінің қанаушылыққа ұшырауына келісетін жұмысшылар. Романның оқиғасы Оңтүстік Англияның жағалауындағы Гастингс қаласына негізделген Мэгсборо қалашығында өтеді, онда Нунан өмір сүрді, бірақ кітапта сипатталған географиялық орны нақты Гастингс қаласынан шалқап жатыр. Нунан "Жырлы шымшықты филантроптар" романын 1910 жылы аяқтады, бірақ 1600 беттік қолжазбаны тапсырған үш баспа үйі қабылдамады. Бұл жауаптар Нунанды қатты күйзеліске ұшыратты, ал Кэтлин Нунан қолжазбаны күйіп кетуден сақтап қалу үшін оны төсегінің астындағы металл қорапқа сақтады. Әкесі туберкулезден қайтыс болғаннан кейін, ол қолжазбаны досы Джесси Поупқа көрсетті. Поуп кітапты өзінің баспасына, Грант Ричардсқа ұсынды, ол 1914 жылдың сәуір айында құқықтарды 25 фунт стерлингке сатып алды (2021 жылғы бағамен шамамен 2959,06 фунт стерлинг). Сол жылы Ұлыбританияда қысқартылған нұсқасы жарық көрді, ал 1918 жылы бастапқы 250 000 сөзден 90 000 сөзден астам қысқартылған нұсқасы жарық көрді. Ол 1914 жылы Канада мен АҚШ-та, 1920 жылы КСРО-да, 1925 жылы Германияда жарық көрді. Баспагерлер алғашқы басылымнан социалистік идеологияның көп бөлігін алып тастады. Нунанның түпнұсқалық соңымен толыққан басылым 1955 жылы жарық көрді, оны Ф.С. Болл редакциялады. Ол сонымен қатар Тресселдің екі өмірбаянын жазды: "Мэгсбороның Тресселі" (1951) және "Арамдардың бірі: Роберт Тресселдің өмірі мен заманы" (1973).

Сюжет

Қоғамдағы теңсіздік пен зұлымдықты замандастарының мойындаудан бас тартуына қатты наразы болған Тресселдің екіжүзді христиандар, пайдакүнем капиталистер және сыбайлас кеңесшілер бейнесі оның басты мақсатына – "олар сияқтыларға" жақсы өмір бұйырмайды деп ойлайтын жұмысшыларға қарсы күреске негіз салады. Сондықтан кітаптың атауы осылай аталады; Трессел жұмысшыларды өздерінің иелеріне пайда табу үшін ми қақпай еңбек етіп, азын-тозын жалақы алатын "адамсүйгіштер" ретінде бейнелейді. Тұлғалардың бірі – Франк Оуэн, ол әріптестерін капитализмнің айналасындағы кедейліктің нақты себебі екеніне көндіруге тырысатын социалист. Бірақ олардың білімі өз ойларына сенбеуге және "жақсырақтардың" пікірлеріне сүйенуге баулыған. Кітаптың көп бөлігі Оуэн мен басқалар арасындағы әңгімелерден немесе, көбінесе, Оуэннің олардың ұшқынды сындарына қарамастан берген дәрістерінен тұрады; бұл, әрине, Тресселдің өзінің тәжірибесіне негізделген.

Негізгі тақырыптар

Кітап социализм қалыптаса бастаған кездегі Ұлыбританиядағы әлеуметтік, саяси, экономикалық және мәдени өмірдің толыққанды суретін береді. Осы шамада Лейбористік партия құрылып, Парламентте орындар жеңіп ала бастады. Кітап социалистік қоғамды жақтаушы, онда еңбек баршаның қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін атқарылады, ал емес, аздаған адамдардың пайдасы үшін табыс табу үшін. Маңызды тараулардың бірі – «Ұлы ақша алдасы», онда Оуэн жұмыстастарында нан кесінділерін шикізат ретінде, ал пышақтарды машина ретінде пайдаланып, капитализмнің үлгісін құрастырады. Оуэн жұмыстастарын нан кесумен «жұмыспен» қамтамасыз етеді, бұл жұмыс істемейтін жұмыс беруші жеке байлық жинақтайды, ал жұмысшылар бастапқыдан жақсы жағдайға түспейді, олар тамақ пен жалақы үшін ақшаны үздіксіз алмастырып отырады. Бұл – Тресселлдің марксистік теорияны, капиталистік жүйеде еңбек арқылы туындайтын артық құндылықты түсіндірудің практикалық жолы. Кітапта жөндеу жұмыстары жүріп жатқан үш қабатты үй жиі «жұмыс» деп аталады, ал жұмысшылар оны «Үңгір» деп біледі: «Онда жиырма бес шамасында адам жұмыс істеді, ағаш шеберлері, сантехниктер, сылақшылар, кірпіш қалаушылар және бояушылар, сондай-ақ бірнеше қара жұмысшылар бар еді. Ауа ұршық пен аралаудың шуымен, шүмектердің қоңыраулымен, шелектердің дірілдеуімен, судың шашырауымен және сыпыру пышақтарының сызылуымен толы болды. Сонымен қатар, ол шаң-тозаңмен, ауру-сырқаптармен, ұнтақталған цемент, әк, сылақ және ескі үйдің ішінде жылдар бойы жиналған лас-қоқыспен қалың болды. Қысқасы, онда жұмыс істейтіндер тарифтік реформаның жұмағында өмір сүреді деуге болады – олардың жұмысы көп еді». Автордың Платон философиясына деген қызығушылығын ескере отырып, «Үңгір» Платонның «Үңгір туралы әңгімесіне» сілтеме болуы мүмкін. Тресселлдің кітабындағы маңызды, қайталап тұратын тақырып – жұмысшылардың баламалы экономикалық жүйені түсінуге немесе тіпті қарастыруға бейім еместігі. Автор бұл бейімділікті, басқа нәрселермен қатар, олардың баламалы жүйені ешқашан көрмегендігіне және бала кезінен бастап олардың мүдделеріне сай болмаса да, жағдайды сұрақсыз қабылдауға тәрбиеленгендігіне байланысты деп санайды. Платонның еңбегіндегі негізгі ой – баламалы нұсқа болмаған жағдайда адамдар қазіргі жағдайларына мойынсұнады және оны қалыпты деп санайды, жағдай қаншалықты жасалма болса да. Оуэн өзінің көзқарасын бірінші тарауда былай баяндайды:

Сыни қабылдау

1946 жылы сәуірде «Манчестер ивнинг ньюс» газетінде жазған мақаласында Джордж Оруэлл кітаптың «сенсациясыз және көбінесе сюжетсіз, қол жұмысының нақты егжей-тегжейін, сондай-ақ жайлы өмір сүретін адамға тіпті елестетуге қиын болатын, кішкентай-ақ, бірақ өмірді қиын ететін нәрселерді жеткізу қабілетін» жоғары бағалады. Ол оны «әркім оқуға тиіс кітап» деп санады және бұл кітаптың әлеуметтік тарихтың бір бөлігі екенін, ол адамға «қоғам осы жас жұмысшыны тірі ұстауға тырыспағанда, үлкен романист жоғалды» деген сезіммен қалдыратынын айтты. 1979 жылы Джона Раскин «Жыртық шалбар киген қайырымды адамдар» кітабын «Томас Харди, Д.Х. Лоуренс және Джеймс Джойс еңбектерімен бірдей деңгейде тұруға лайық қазіргі британ әдебиетінің классикасы» деп сипаттады. Дэвид Харкердің мәліметінше, 2003 жылға қарай кітаптың миллионнан астам данасы сатылып, Германияда бес рет, Ресейде төрт рет, АҚШ-та үш рет, Австралия мен Канадада екі рет басылған; сонымен қатар, кітап болгар, чех, голланд және жапон тілдерінде жарық көрген. 2008 жылы Том Макленнан жасаған бейімделуді PCS кәсіби одағы 2008 жылғы Ливерпульдің Мәдениет астанасы шараларына үлес ретінде тапсырыс берді. Ол Ливерпульдегі түрлі орындарда, содан кейін Гастингсте Треселл қоғамы ұйымдастырған шарада қойылды. Мерсисайдтің жас лейбористері Том Макленнанның бейімделуін пайдаланып, 2013 жылдың тамызында ақша жинау мақсатында қойылым қойды, билет бағасын кітаптың идеалдарына сәйкес «Қаржылық мүмкіндігіңе қарай төле» деп белгіледі.

Теледидар

1967 жылы 29 мамырда BBC2 телеарнасында «Theatre 625» сериясы бойынша телеспектакль көрсетілді, онда Барингтон рөлін Эдвард Фокс, ал Bert the barrow boy рөлін Алан Уэйд сомдады. Олар сол кездегі қағаз кітаптың мұқабасында бейнеленген. Бұл телеспектакль қазір сақталмаған.

Радио

6 х 60 минуттық радио адаптациясы 1989 жылы BBC Radio 4 арнасында «Классикалық сериал» ретінде эфирге таратылды. Онда Шон Барретт, Брайан Гловер және Питер Вон басты рөлдерде ойнады. Оны Майкл Бэйкуэлл өндірді, ал Грегори Эванс драматургиялық бейімдеуін жасады. Соңғы рет 2024 жылдың сәуір айында BBC Radio 4 Extra арнасында қайта ойнатылды. 2008 жылы Above the Title Productions компаниясы BBC радиосы үшін адаптация жасады, оны Ребекка Пинфилд және Джонни Вегас өндірді, ал Дирк Маггс режиссерлік етті. Үш 60 минуттық эпизод Radio 4 арнасында «Классикалық сериал» ретінде көрсетілді. Актерлер құрамында: Эндрю Линкольн (Оуэн), Джонни Вегас (Истон), Тимоти Сполл (Крас), Пол Уайтхаус (Олд Мизери), Джон Прескотт (Полицей), Билл Бейли (Руштон), Кевин Элдон (Слайм) және Тони Хейгарт (Филпот) болды. Бұл адаптация 2009 жылы Sony Radio Drama Award сыйлығына ие болды. 2009 жылдың мамырында Radio 4 арнасы өткен жылғы өндірістің актерлерінің көпшілігі қатысқан «Магсборо 1917» атты екі бөлімдік жалғастырылымын эфирге шығарды. Эндрю Линч жасаған драматургиялық бейімдеу оқиға мен кейіпкерлерді 10 жылдан кейін қайта көтеріп бейнеледі.

Деректі фильм

2014 жылы "Shut Out The Light" компаниясы Треселл, қолжазба және кітаптың әсері туралы қысқа деректі фильм жасады. Оған Денис Скиннер, Лен МакКласки, Рикки Томлинсон, Стивен Лоу және Нил Гор қатысты. Фильм "кітаптың алғаш рет жарық көрген күнінің 100 жылдығына арналған әсем той" деп сипатталды.