Кіріспе

Бүйрек функциясының бұзылуына байланысты метаболизм қалдықтарының жиналуы.

Ақуыздық уыттану – ақуыз метаболизмінің қалдықтары, мысалы, мочевина, зәр қышқылы, аммиак және креатининнің жиналуының салдары. Ақуыздық уыттанудың себептері көп, оның ішінде мочевина айналымының бұзылуы, генетикалық мутациялар, ақуызды тым көп қабылдау және бүйрек функциясының жеткіліксіздігі, мысалы, созылмалы бүйрек ауруы және жедел бүйрек зақымдануы. Ақуыздық уыттанудың белгілеріне түсіндірілмейтін құсу және тәбеттің жоғалуы жатады. Емделмеген ақуыздық уыттану салдарынан ұстамалар, энцефалопатия, бүйрек зақымдануы және тіпті өлімге әкелуі мүмкін.

Анықтама

Ақуыздың зияндылығы организмде ақуыз метаболизмінің қалдықтары жиналғанда пайда болады. Ақуыз метаболизмі кезінде мочевина, зәр қышқылы, аммиак және креатинин сияқты азотты қалдықтар түзіледі. Бұл заттар адам организмінде пайдаланбайды және әдетте бүйрек арқылы шығарылады. Дегенмен, бүйрек жеткіліксіздігі сияқты жағдайларда, бүйрек толыққанды жұмыс істемейтін болғандықтан, бұл метаболизм қалдықтарын шығара алмайды, олар организмде жинақталып, зияндылыққа алып келеді. Ақуыздың зияндылығының көптеген себептері болғанымен, бұл жағдай көбінесе созылмалы бүйрек ауруы бар және ақуызға бай тамақтанатын адамдарда кездеседі, әсіресе, жануарлардың ақуыздары тез қорытылып, метаболизденетін болғандықтан, қан ағынына ақуыз метаболизмінің жоғары концентрациялы қалдықтарын жылдам бөліп шығарады.

Себептері мен патофизиологиясы

Ақуыздың токсикалық әсері нейродегенеративті ауруларда маңызды рөл атқарады. Бұл жоғары ақуызды тұтынуға байланысты болсын, патологиялық бұзылулар ақуыз қалдықтарының жиналуына, ақуыздардың тиімді метаболизміне тосқауыл келтірсе немесе протеолизден алынған аминқышқылдарының олигомеризациялануына әкелуі мүмкін. Ақуыздың белгілі нейродегенеративті ауруларға әкелуі мүмкін механизмдеріне транскрипция дисфункциясы, таралу, патологиялық цитоплазмалық инклюзиялар, митохондриялық және стресс гранулаларының дисфункциясы кіреді. Урея – адам ағзасындағы ақуыз метаболизмінің нәтижесінде пайда болатын тағы бір қалдық өнім. Дегенмен, урея ағзада өсу мен тіршілік үшін қажетті азоттың көзі ретінде қолданылады. Урея циклындағы ең маңызды бұзылулар генетикалық сипатта болады, олар ураттың қайта сіңірілуін тежейтін кемістік ферменттерге немесе тасымалдаушыларға алып келеді, одан кейін аммиак деңгейінің артуына себеп болады, ал аммиак – улы зат. Ақуызды көп мөлшерде қабылдау ақуыз қалдықтарының артуына әкелуі мүмкін, бірақ бұл ақуыз улануынан өзгеше, себебі мәселе қалдық метаболиттердің жоғары деңгейімен байланысты. Әдетте, ақуыз тұтынуы біздің тамақтануымыздың үштен бір бөлігінен асып кеткенде мұндай жағдай туындайды. Бауырдың сыйымдылығы шектеулі, ол ақуыздарды деаминациялай алмайды, нәтижесінде ағзада азоттың деңгейі артады. Уреяның шығарылу жылдамдығы оның өндірілу жылдамдығына жете алмайды. Аминқышқылдарының катаболизмі аммиактың улы деңгейіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, асқазан-ішек жолының ақуыздан аминқышқылдарды сіңіру қабілеті шектеулі. Урикалық қышқыл ақуыз метаболизмінің қалдық метаболиті емес, бірақ көптеген жоғары ақуыздық диеталарда нуклеин қышқылдарының салыстырмалы үлесі жоғары болады. Нуклеин қышқылдарының екі түрінің бірі – пуриндер (екіншісі – пиримидиндер, олар мәселі тудырмайды), адам ағзасында артық болған жағдайда зәр қышқылына айналады, бұл подагра сияқты проблемаларға әкелуі мүмкін. Бүйректер зәр қышқылының қайта сіңірілуі мен шығарылуында маңызды рөл атқарады. Нефронның апикальды және базальтеральды беттерінде орналасқан белгілі бір тасымалдаушылар зәр қышқылының қан сарысуындағы деңгейін реттейді. Урикалық қышқыл басқа азот туындыларына қарағанда аз улы. Ол қанда төмен деңгейде антиоксиданттық функция атқарады. Бүйрегінің жұмысы нашарлаған адамдарда зәр қышқылының шығарылуы төмендеп, бүйрек зақымдануы, жүрек-қан тамырлары аурулары, қант диабеті және подагра сияқты бірнеше ауруларға әкелуі мүмкін. Креатинин ақуыз токсикалық әсерінің тікелей көрсеткіші болмауы мүмкін, алайда жоғары деңгейдегі ақуыз қалдықтарына ұшыраған бүйректің шамадан тыс жұмыс істеуі нәтижесінде креатинин деңгейінің артуы мүмкін. Сонымен қатар, сарысудағы креатининнің жоғары деңгейі бүйрек ауруы салдарынан бүйректің сүзгілеу қабілетінің төмендеуін, бұлшық еттің ыдырауынан туындаған қосалқы өнімнің артуын немесе жоғары ақуызды тұтынуды білдіруі мүмкін.

Белсенділік диетаның әсері

Бүйрек ауруымен ауыратын адамдар үшін жоғары протеинге толы диета денсаулыққа қатысты алаңдау тудырады. Басты мәселе – жоғары протеин қабылдау бүйрек зақымдануын күшейте түсіп, протеиндік токсикозға әкелуі мүмкін. Протеин мөлшерінің артуынан туындайтын физиологиялық өзгерістер, мысалы, гломерулярлық қысымның жоғарылауы және гиперфильтрация, бұрыннан зақымдалған бүйректерге қосымша жүктеме салады. Бұл жүктеме нәтижесінде ақуыздар толыққанды метаболизмделмей, кейіннен улануға себеп болуы мүмкін. Жоғары протеинге толы диета бүйрек ауруы бар адамдарда асқынуларға әкелуі және аурудың одан әрі прогрессиясына байланысты болуы мүмкін. Әйгілі Медбикенің денсаулық сақтау зерттеуінде бүйрек функциясының төмендеуі мен бүйрек ауруы бар адамдардың жануар протеинін көп мөлшерде тұтынуы арасындағы байланыс анықталды. Бұл байланыс жалпы протеин мөлшерінің ұсынылған нормадан асып кетуі бүйрек ауруын жеделдетіп, ауруға шалған адамда протеиндік токсикоз қаупін арттыруы мүмкін екенін көрсетеді. Осы себепті, протеинуриясы бар бүйрек ауруымен ауыратын адамдарға диеталық протеин шектеуі кең таралған емдеу әдісі болып табылады. Протеинге шектеу қойылған адамдарда бүйрек ауруларының прогрессиясы баяулауы байқалған. Алайда, бірнеше зерттеулер сау адамдарда жоғары протеин қабылдаудың бүйрек функциясына зиянды әсер ететінін дәлелдемеген. Протеин қабылдау бойынша ұсынылған нормадан асып түсетін диеталар бүйректегі гломерулярлық фильтрация жылдамдығының артуына және организмдегі гормональдық жүйелерге әсер етуі мүмкін. Бұл физиологиялық әсерлер бүйрек ауруы бар адамдар үшін зиянды екені белгілі, бірақ сау және жеткілікті бүйрек функциясы бар адамдар үшін бұл реакциялардың зиянды екені анықталған жоқ. Сау бүйрек функциясы бар адамдарда бүйректер ақуыз метаболизмінің қосалқы өнімдерін шығару үшін үздіксіз жұмыс істейді, бұл протеиндік токсикоздың пайда болуына жол бермейді. Тамақтан алынатын протеиннің артуына жауап ретінде бүйректер жоғары қуатпен жұмыс істейді, көбірек мочевина өндіріп, оны организмнен шығарады. Кейбіреулер бұл қалдықтардың көбеюі мен шығарылуы бүйрекке қосымша жүктеме салғанын айтса да, басқа зерттеулер бұл пікірді қолдамайды.

Симптомдары

Түсіндірілмейтін құсу және тәбеттің жоғалуы ақуыздық уыттанудың белгілері болып табылады. Егер осы екі белгіге аммиак иісі қосылса, бүйрек жеткіліксіздігінің басталуы мүмкін. Диализ жасамайтын бүйрек ауруы бар адамдарға, мүмкіндігінше ақуызды тұтынудан қашуға кеңес беріледі, себебі оның көп мөлшерде қабылдануы жағдайды нашарлатып, өлімге алып келуі мүмкін. Көптеген мәселелер ақуыз метаболизмінің сүзгіленбеген уыттары мен қалдықтарының жиналуынан туындайды. Бүйрек функциясы жас өскен сайын төмендейді, себебі бүйректегі нефрондар (сүзгілер) біртіндеп азаяды. Созылмалы бүйрек ауруының жиі кездесетін себептері: қант диабеті, жүрек аурулары, ұзақ емделмеген жоғары қан қысымы, сондай-ақ ибупрофен, аспирин және парацетамол сияқты анальгетиктерді дұрыс емес пайдалану. Поликистоздық бүйрек ауруы сияқты бүйрек аурулары тұқым қуалау арқылы берілуі мүмкін және адам жасы ұлғайған сайын прогрессірлейді.

Диагностика

Денеде қалыпты жағдайда аммиак, мочевина, зәр қышқылы және креатинин ақуыз метаболизмі нәтижесінде түзіледі және бүйрек арқылы зәр ретінде шығарылады. Егер осы қосалқы өнімдер организмнен тиісті түрде шығарылмаса, олар жинақталып, өте улыға айналады. Ақуызды тұтыну – осы қалдық өнімдердің басты көзі. Бұл қалдықтардың жиналуы бүйрек жеткіліксіздігі бар және протеинге бай тамақтанатын адамдарда болуы мүмкін, себебі олар қалдықтарды тиісті түрде шығара алмайды. Қандағы мочевиналық азот (BUN) тестісі қандағы мочевиналық азот мөлшерін өлшейді. Қандағы мочевинаның жоғары деңгейі (уремия) әдетте бүйрек зақымдануына байланысты, организмнен мочевинаның нашар шығарылуын көрсетеді. Қандағы креатининнің жоғары деңгейі де бүйрек зақымдануының және ақуыз қалдықтарын тиісті түрде шығара алмаудың белгісі болуы мүмкін. Бүйрек ауруы немесе бүйрек жеткіліксіздігі көбінесе креатинин мен мочевинаның (қандағы мочевиналық азот) концентрациясын өлшейтін қан анализі арқылы расталады.

Емдеу

Белоктық токсикозды емдеудің мүмкіндіктері гемодиализ және гемофильтрация сияқты бүйрек алмастыру терапияларын қамтуы мүмкін. Сонымен қатар, ақуыз аз мөлшердегі диета, натрий тұтынуын азайту және физикалық жаттығулар сияқты өмір салтын өзгертуді емдеу жоспарының бір бөлігі ретінде қосуға болады. Симптомдарға байланысты дәрі-дәрмектер де тағайындалуы мүмкін. Бүйрек ауруларына жиі тағайындалатын дәрілерге ангиотензин конверттеуші ферменттің ингибиторлары (АКИИ) және ангиотензин II рецептор блокаторлары (АРБ) сияқты гипертензияға қарсы препараттар жатады, себебі олар бүйректі қорғауға көмектеседі. Қалдықтардың шығарылуын жеңілдету және сұйықтық жиналуын азайту үшін диуретиктер де тағайындалуы мүмкін. Бүйрек трансплантациясы – бұл тағы бір емдеу нұсқасы, онда сау бүйрек тірі немесе қайтыс болған донордан алушыға ауыстырылады. Егер организм мочевинаны шығара алмаса, бұл қандағы мочевина деңгейінің жоғарылауына, яғни уремияға әкелуі мүмкін. Уремияның белгілеріне тоқырау, құсу, шаршау, анорексия, салмақ жоғалту және сананың өзгеруі жатады. Егер уремияны емдемесе, ол ұстамаларға, комаға, жүрек тоқтауына және өлімге алып келуі мүмкін. Ақуыздық улану сияқты организмнің аммиакты өңдеуге немесе шығаруға қабілетсіз болған жағдайында, қан ағынында аммиак жиналуына және гипераммонемия деп аталатын жағдайға әкеледі. Қандағы аммиак деңгейінің жоғарылауының белгілеріне бұлшықет әлсіздігі және шаршау жатады. Егер аммиак деңгейі жоғары болса және емделмесе, ол қан-ми тосқауылдан өтіп, ми тіндеріне әсер етеді, бұл есте сақтау қабілетінің нашарлауы, ұстамалар, сананың шатасуы, делирий, ұйқышылдық, бағдардың жоғалтылуы, мидың ісінуі, ми ішіндегі қысымның артуы, кома және тіпті өлімге әкелуі мүмкін.

Эпидемиология

Ақуыздық токсикалықтың таралуын дәл анықтау мүмкін емес, себебі ақуыздық токсикалықтың туындауына себеп болатын көптеген этиологиялар бар. Көптеген адамдар созылмалы бүйрек ауруы (СБА) немесе бүйрек жеткіліксіздігінің соңғы сатысы (БЖСС) салдарынан ақуыздық токсикалықпен ауырады. 1988 жылдан 2016 жылға дейін АҚШ-та СБА-ның таралуы (барлық сатылары) жыл сайын шамамен 14,2% деңгейінде тұрақты болды. 2018 жылы 1 миллион адамға шаққанда БЖСС-ге емделушілердің саны 2284 адамға жетті, бұл 2007 жылы 1 миллион адамға 1927 адамнан көп. Емделген БЖСС-нің таралуы жасқа байланысты артады, еркектерде әйелдерге қарағанда жиі кездеседі, ал басқа нәсілдік топтармен салыстырғанда Гавайи және Тынық мұхиты аралдарының тұрғындары арасында жоғары. Дегенмен, ақуыздық токсикалықтың таралуын нақты анықтау қиын, себебі ақуыздық метаболиттердің жиналуына себеп болатын аурулары бар адамдар көбінесе белгілері байқалмай тұрып гемодиализді бастайды. Мочевина циклының бұзылуы да ақуыздық метаболиттердің, атап айтқанда аммиактың уытты жиналуына себеп болады. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ-та мочевина циклының бұзылуы 31 000 туған баланың арасында 1 рет кездеседі, нәтижесінде жыл сайын шамамен 113 жаңа жағдай тіркеледі.

Жаңа туған нәрестелер

Ақуыздың зияндылығы, әсіресе аммиактың жиналуы, туа біткен кезде ешқандай физикалық көрінісі жоқ, уреа циклы ферменттерінде ауыр кемшіліктері бар шала туған нәрестелерге әсер етуі мүмкін. Клиникалық белгілер туғаннан кейін бірнеше күн ішінде пайда болып, емделмесе, өте ауыр сырқатқа, зиянына немесе өлімге алып келуі мүмкін.

Нейродегенеративті аурулар

Хантингтон ауруы, деменция, Паркинсон ауруы және амиотрофиялық бүйірлік склероз (АБС) сияқты нейродегенеративті аурулары бар адамдар көбінесе протеин токсикалық белгілерін де көрсетеді. Осы нейродегенеративті аурулардың тудырған жасушалық жетіспеушіліктері мен генетикалық мутациялар ген транскрипциясын патологиялық түрде өзгертіп, ақуыз метаболизміне теріс әсер етеді.