Қоғамдық-саяси идеялар: Тарихи Венгрияны қайта біріктіру

Кіріспе

Тарихи Венгрияны қайта біріктіру жөніндегі саяси идеялар – Венгриялық ирредентизм немесе Ұлы Венгрия (Nagy Magyarország) – тарихи Венгрия Корольдігінің аумақтарын қайтаруға қатысты ирредентистік саяси идеялар. Олар, ең болмағанда, Венгрияның көршілес елдеріндегі венгр халқы тұратын аймақтарды қайта бақылауға алуды мақсат етеді. Венгрия тарихнамасында «Тарихи Венгрия» термині қолданылады. «Бүкіл Венгрия» (link=no) деген сөзді осы идеологияны жақтаушылар жиі қолданады. Трианон шарты Венгрияның қазіргі шекараларын белгіледі. Соғысқа дейінгі Корольдіктің талаптарымен салыстырғанда, Трианоннан кейінгі Венгрияның жер көлемі шамамен 72%-ға азайды және халқының үштен екісі кем болды, олардың шамамен 5 миллионы – венгр ұлтынан. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Венгрия Корольдігінің халқының тек 54%-ы венгрлерді құрады. Шартыға қол қойылғаннан кейін, венгр басшылары оның шарттарын қайта қарауға бейімделді. Бұл саяси мақсатқа көбірек назар аударылып, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін ұлттық мәселеге айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, одақтас державалардың «халықтардың өзін-өзі анықтау» идеясына қарамастан, Венгрия Корольдігінің бұрынғы аумағындағы даулы шекараларды реттеу үшін тек бір референдумға (кейін Сопрон референдумы деп аталды) рұқсат берілді. Бұл Бірінші Австрия Республикасы мен Венгрия Корольдігі арасындағы кішігірім аумақтық дауды шешті, себебі бірнеше ай бұрын Ронгос Гардасы аймаққа кірген австриялық күштерді ығыстыру үшін бірқатар шабуылдар жасады. 1921 жылдың соңында өткен референдумда сайлау учаскелерін одақтас державалардың британдық, француз және итальяндық әскери офицерлері бақылады. 1930 жылдарығы ирредентизм Венгрияны Гитлердің нацистік Германиясымен одақ құруға итермеледі. Эва С. Балог былай деп мәлімдейді: «Венгрияның Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жоғалған аумақтарды қайтару үшін Трианон шартын қайта қарау ниетінен туындады. Бұл Венгрияның соғыс аралық кезеңдегі сыртқы саясатының негізі болды». Осі державаларының қолдауымен Венгрия 1938 жылы Бірінші Вена шешімі (негізінен венгрлер тұратын Оңтүстік Чехословакия) және 1940 жылы Екінші Вена шешімі (этникалық құрамы әртүрлі Солтүстік Трансильвания) арқылы бұрынғы Корольдіктің бір бөлігін уақытша қайтарып алды. Сондай-ақ, әскери науқандар нәтижесінде 1939 жылы Карпат Рутениясының және 1941 жылы Бачка, Баранья, Медзимурье және Прекмурье (Югославияның венгрлер басып алған аумақтары) аймақтарына қол жеткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Трианон шартымен белгіленген Венгрия шекарасы толығымен қалпына келтірілді, тек үш венгр ауылы ғана Чехословакияға берілді. Бұл ауылдар қазір Братислава қаласының құрамына кіреді.

Political ideas to reunite Historic Hungary

Hungarian irredentism or Greater Hungary (Nagy Magyarország) are irredentist political ideas concerning redemption of territories of the historical Kingdom of Hungary. Targeting at least to regain control over Hungarian populated areas in Hungary's neighbouring countries. Hungarian historiography uses the term "Historic Hungary" (link=no). "Whole Hungary" (link=no) is also commonly used by supporters of this ideology. The Treaty of Trianon defined the current borders of Hungary and, compared against the claims of the pre war Kingdom, post Trianon Hungary had approximately 72% less land stake and about two thirds fewer inhabitants, almost 5 million of these being of Hungarian ethnicity. However, only 54% of the inhabitants of the pre war Kingdom of Hungary were Hungarians before World War I. Following the treaty's instatement, Hungarian leaders became inclined towards revoking some of its terms. This political aim gained greater attention and was a serious national concern up through the Second World War. After World War I, despite the "self determination of peoples" idea of the Allied Powers, only one plebiscite was permitted (later known as the Sopron plebiscite) to settle disputed borders on the former territory of the Kingdom of Hungary, settling a smaller territorial dispute between the First Austrian Republic and the Kingdom of Hungary, because some months earlier, the Rongyos Gárda launched a series of attacks to oust the Austrian forces that entered the area. During the plebiscite in late 1921, the polling stations were supervised by British, French, and Italian army officers of the Allied Powers. Irredentism in the 1930s led Hungary to form an alliance with Hitler's Nazi Germany. Eva S. Balogh states: "Hungary's participation in World War II resulted from a desire to revise the Treaty of Trianon so as to recover territories lost after World War I. This was the basis for Hungary's interwar foreign policy." Hungary, supported by the Axis Powers, was successful temporarily in gaining some regions of the former Kingdom by the First Vienna Award in 1938 (southern Czechoslovakia with mainly Hungarians) and the Second Vienna Award in 1940 (Northern Transylvania with an ethnically mixed population), and through military campaign gained regions of Carpathian Ruthenia in 1939 and (ethnically mixed) Bačka, Baranja, Međimurje, and Prekmurje in 1941 (Hungarian occupation of Yugoslav territories). Following the close of World War II, the borders of Hungary as defined by the Treaty of Trianon were restored, except for three Hungarian villages that were transferred to Czechoslovakia. These villages are today administratively a part of Bratislava.

Өмірбаян

Тәуелсіз Венгрия Корольдігі 1000 жылы құрылды және 1526 жылы Мохач шайқасынан кейін Осман империясы оның орталық бөлігін басып алғанға дейін Орталық Еуропадағы маңызды күш ретінде сақталды. 1541 жылы бұрынғы Венгрия Корольдігінің аумағы үш бөлікке бөлінді: батыста және солтүстікте Габсбург Венгрия Корольдігі Габсбургтер билігінде өз мәртебесін сақтады; Османдықтар бұрынғы Венгрия Корольдігінің оңтүстік-орталық бөліктерін бақылады; ал шығыста Шығыс Венгрия Корольдігі (кейін Трансильвания Княздығы) Осман билігі астында жартылай тәуелсіз мемлекет ретінде құрылды. Венгрия Корольдігін Осман империясы басып алғаннан кейін, корольдіктің этникалық құрамы сирек қоныстанған аймақтарға көші-қонның нәтижесінде көбірек этникалық әртараптанды. 1683 және 1717 жылдар аралығында Габсбург монархиясы 1526 жылға дейін Венгрия Корольдігінің құрамына кірген барлық Османдық аумақтарды қайта басып алды және осы аумақтардың бір бөлігін Габсбург Венгрия Корольдігіне қосты. 1848-1849 жылдардағы көтеріліс басып жанылғаннан кейін Венгрия Корольдігі мен оның диетасы таратылды, ал Венгрия Корольдігінің аумағы Венадан тікелей басқарылатын 5 округке бөлінді: Пешт және Офен, Оденбург, Прессбург, Кашау және Гросвардейн. 1849 және 1860 жылдар аралығында Хорватия, Славония және Сербия воеводствосы мен Темешвар банаты Венгрия Корольдігінен бөлінді. Алайда, бұл жаңа орталықтандырылған басқару тұрақтылықты қамтамасыз ете алмады, және әскери жеңілістерден кейін Австрия империясы 1867 жылғы Австрия-Мажарстан келісімі нәтижесінде Австрия-Мажарстанға айналды, осы арқылы Венгрия Корольдігі ішкі істерде өзін-өзі басқару құқығына ие жаңа екі монархияның біріне айналды. Қазіргі венгр мәдениетінде маңызды тұлғалардың көптеген өкілдері бүгінгі Румыния, Словакия, Польша, Украина және Австрия аумағында дүниеге келген (қазіргі Венгриядан тыс жерде туған венгрлердің тізімін қараңыз). Венгр тағамдарының атаулары, кең таралған тегі, мақал-мәтелдер, халық әндері және т.б. осы бай мәдени байланыстарды көрсетеді. 1867 жылдан кейін венгр емес этникалық топтар ассимиляция мен мадьяризацияға ұшырады. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін тек үш еуропалық ел ғана этникалық азшылықтардың құқықтарын жариялады және оларды қорғауға бағытталған заңдарды қабылдады: Венгрия (1849 және 1868), Австрия (1867) және Бельгия (1898). Керісінше, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Еуропа елдерінің заң жүйелері еуропалық азшылық тілдерін бастауыш мектептерде, мәдени орталықтарда, мемлекеттік басқару органдарында және соттарда қолдануға рұқсат бермеді. Ең маңызды шаралардың бірі – елдің ресми тілі ретінде мажар тілін насихаттау (латын және неміс тілдерін ығыстыру арқылы), бірақ бұл көбінесе батыс славян және румын тілдерінің есебінен жасалды. Автономиялық Венгрия Корольдігінің жаңа үкіметі Венгрия Корольдігінің венгр ұлттық мемлекеті болуы керек екенін және Венгрия Корольдігінде тұратын барлық басқа халықтар – немістер, еврейлер, румындар, словактар, поляктар, русиндер және басқа этникалық топтар – ассимиляциялануы керек деген позицияны қабылдады. (Хорваттар бұл ережеден белгілі бір дәрежеде ерекшелік танытты, өйткені олар Венгрия Корольдігінің құрамындағы тәуелді корольдік – Хорватия Славония ішінде өзін-өзі басқарудың жеткілікті деңгейіне ие болды.)

The independent Kingdom of Hungary was established in 1000 AD, and remained a regional power in Central Europe until Ottoman Empire conquered its central part in 1526 following the Battle of Mohács. In 1541 the territory of the former Kingdom of Hungary was divided into three portions: in the west and north, Habsburg Kingdom of Hungary retained its existence under Habsburg rule; the Ottomans controlled the south central parts of former Kingdom of Hungary; while in the east, the Eastern Hungarian Kingdom (later the Principality of Transylvania) was formed as a semi independent entity under Ottoman suzerainty. After the Ottoman conquest in the Kingdom of Hungary, the ethnic structure of the kingdom started to become more multi ethnic because of immigration to the sparsely populated areas. Between 1683 and 1717, the Habsburg monarchy conquered all the Ottoman territories that were part of the Kingdom of Hungary before 1526, and incorporated some of these areas into the Habsburg Kingdom of Hungary. After a suppressed uprising in 1848–1849, the Kingdom of Hungary and its diet were dissolved, and territory of the Kingdom of Hungary was divided into 5 districts, which were Pest & Ofen, Ödenburg, Preßburg, Kaschau and Großwardein, directly controlled from Vienna while Croatia, Slavonia, and the Voivodeship of Serbia and Banat of Temeschwar were separated from the Kingdom of Hungary between 1849 and 1860. This new centralized rule, however, failed to provide stability, and in the wake of military defeats the Austrian Empire was transformed into Austria Hungary with the Austro Hungarian Compromise of 1867, by which Kingdom of Hungary became one of two constituent entities of the new dual monarchy with self rule in its internal affairs. A considerable number of the figures who are today considered important in Hungarian culture were born in what are today parts of Romania, Slovakia, Poland, Ukraine, and Austria (see List of Hungarians who were born outside present day Hungary). Names of Hungarian dishes, common surnames, proverbs, sayings, folk songs etc. also refer to these rich cultural ties. After 1867, the non Hungarian ethnic groups were subject to assimilation and Magyarization. Before World War I, only three European countries declared ethnic minority rights, and enacted minority protecting laws: the first was Hungary (1849 and 1868), the second was Austria (1867), and the third was Belgium (1898). In contrast, the legal systems of other pre WW1 era European countries did not allow the use of European minority languages in primary schools, in cultural institutions, in offices of public administration and at the legal courts. Among the most notable policies was the promotion of the Hungarian language as the country's official language (replacing Latin and German); however, this was often at the expense of West Slavic languages and the Romanian language. The new government of autonomous Kingdom of Hungary took the stance that Kingdom of Hungary should be a Hungarian nation state, and that all other peoples living in the Kingdom of Hungary—Germans, Jews, Romanians, Slovaks, Poles, Ruthenes and other ethnicities—should be assimilated. (The Croats were to some extent an exception to this, as they had a fair degree of self government within Croatia Slavonia, a dependent kingdom within the Kingdom of Hungary.)

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қол қойылған бейбіт келісімдер Еуропаның ұлттық шекараларын қайта анықтады. Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін Австрия-Мажарстанның таралуы ескі монархияның бағынышты ұлттарына өздерінің ұлттық мемлекеттерін құруға мүмкіндік берді (бірақ, нәтижесінде пайда болған мемлекеттердің көпшілігі бірнеше ұлттан тұратын көпұлтты мемлекеттерге айналды). 1920 жылғы Трианон шарты жаңа Венгрия мемлекетінің шекараларын белгіледі: солтүстікте словак және русин аймақтары, соның ішінде венгрлер көпшілік құраған аймақтар, жаңа Чехословакия мемлекетінің құрамына кірді. Трансильвания және Банаттың көп бөлігі Румынияға, ал Хорватия, Славония және басқа оңтүстік аймақтар жаңа Югославия мемлекетіне қосылды. Венгр ирредентистері өз мақсаттарын былай негіздеді: көрші елдердегі венгрлер көпшілігі бар аймақтар, Венгрия Корольдігінің тарихи дәстүрлері немесе Карпат алқабындағы аймақтың географиялық біртүтастығы және экономикалық өзара байланысы, алайда кейбір венгр ирредентистері Венгрияны қоршаған, этникалық венгрлер көпшілігі құраған аймақтарды ғана қайтаруды қалаған. Трианоннан кейінгі Венгрияның халқы бұрынғы Корольдіктің халқының шамамен жартысын құрады. Венгрия Корольдігінің аумақтары, Трианоннан кейінгі Венгрияға қосылмаған, жалпы алғанда венгр емес халықтардың басымдығын құрады, бірақ этникалық венгрлер мен венгрлер көпшілігі құраған аймақтарды да қамтыды. Кароли Коксис пен Эстер Коксис Ходосидің мәліметтері бойынша, 1910 жылғы этникалық құрамы (ана тілі бойынша) (ескерту: еврей халқының үштен екі бөлігі венгр тілін ана тілі ретінде атады, ал қалғаны неміс тілін, идиш тілінің нұсқасы болмағандықтан):

Аймақ Венгрлер Немістер Румындар Сербтер Хорваттар Русиндер Словактар Ескерту
Трансильвания 31,7% 10,5% 54,0% 0,9% 0,6% Венгрлер Секели елінде шоғырланған (венгрлер көпшілігі), сондай-ақ шекаралық аймақтарда да маңызды.
Воеводина 28,1% 21,4% 5,0% 33,8% 6,0% 0,9% 3,7%
Транскарпатия 30,6% 10,6% 1,9% 54,5% 1,0% 1,0%
Словакия және Чехия 30,2% 6,8% 3,5% 57,9% Венгрлер оңтүстікте шоғырланған, қазіргі кезде венгрлер көпшілігі құрайды.
Бургенланд 9,0% 74,4% 15%
Хорватия Славония 4,1% 5,1% 24,6% 62,5%

Осылайша, Трианон Венгрияның жаңа шекараларын етникалық венгрлердің елде басым көпшілікті құрауына мүмкіндік берді. Трианоннан кейінгі Венгрияның шекарасының сыртында шамамен 3 миллион этникалық венгр қалды.

Венгрия

2010 жылдардың басында "Йоббик" партиясының үгіт материалдарында 1920 жылға дейінгі Үлкен Венгрияның карталары кездесетін.

Словакия

ЕО және НАТО-ның күшті қысымымен, Венгрия 1995 жылғы наурыз айында Словакиямен шекара және азшылықтар құқықтарын реттеуге бағытталған, Жақсы көршілік қарым-қатынас және достық ынтымақтастық туралы екіжақты мемлекеттік шартқа қол қойды. Дегенмен, оның бұлыңғыр тілі әртүрлі түсіндіруге мүмкіндік береді. Конфликттің бір себебі – Еуропа Кеңесінің 1201 нөмірлі ұсынысы, онда этникалық азшылықтар халықтың көпшілігін құрайтын аймақтарда этникалық принциптерге негізделген дербес басқару құру қажеттігі айтылған. Венгрия Премьер-Министрі шарт венгр азшылығын «қоғамдастық» ретінде қорғайтынын мәлімдеді. Словакия шартта 1201 нөмірлі ұсынысты қабылдады, бірақ азшылықтардың ұжымдық құқықтары және саяси дербестік тұжырымын «қабылданбайтын және тұрақсыздандыратын» деп сынады. Словакия үкіметі келісімге венгрлердің ұжымдық дербестігі көздемегенін бір жақты түрде жариялағаннан кейін, 1996 жылғы наурыз айында шартты ратификациялады. Венгрия үкіметі осы жарияламаның заңдылығын мойындаудан бас тартты.

Румыния

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Трансильванияда Венгрияның автономиялық аймағы құрылды, ол Секелилер қоныстанған жердің көп бөлігін қамтыды. Бұл аймақ 1964 жылға дейін, әкімшілік реформа Румынияны қазіргі уездтерге бөлгенге дейін сақталды. 1947 жылдан 1989 жылғы Румыния революциясына және Николае Чаушескудың өліміне дейін венгрлерді жүйелі түрде румындықтандыру саясаты жүргізілді, олардың мәдени ерекшеліктеріне қатысты бірнеше кемсітушілік шаралар қабылданды. Бұл тенденция 1989 жылдан кейін баяулады, бірақ Секели автономиясы мәселесі әлі де сезімтал болып қалуда. 1996 жылдың 16 қыркүйегінде, бес жылдық келіссөздерден кейін Венгрия мен Румыния екітара шартқа қол қойды, ол Бухаресттің венгр азаматтарына қандай деңгейде азшылықтарды қорғауды қамтамасыз етуіне байланысты тоқтап тұрған еді. Венгрия этникалық азшылықтарға автономия беру туралы талаптарынан бас тартты; оның орнына Румыния шартта 1201 нөмірлі ұсынысқа сілтеме жасауға келісті, бірақ бұл жеке құқықтарды қамтамасыз ететін, бірақ этникалық негіздегі ұжымдық құқықтар мен аумақтық автономияны жоққа шығаратын бірлескен түсіндіру декларациясымен бірге болды. Бұл уағыздасулардың негізгі себебі екі елдің де НАТО-ға қатысу алдында жақсы көршілік қарым-қатынасты жақсарту қажеттігін мойындауы болды.

Украина

2015 жылы венгр билігі Транскарпатияда тұратын шамамен 100 мың этникалық венгрге азаматтық бергенін жариялады. Украина Конституциясында елде азаматтықтың бір ғана түрі бар делінгенімен, Киев үкіметі бірнеше жыл бойы Закарпатьеде венгр паспортын беруді көз жұмып қарады, себебі олардың көпшілігі қос азаматтыққа ие болған. 2021 жылдан бастап Украинада екі азаматтық алуға заңды түрде тек мемлекеттік қызметкерлерге ғана тыйым салынды. 2018 жылы Транскарпатиядағы Венгр мәдени федерациясы (KMKSZ) «Халық депутатарын сайлау туралы» қазіргі Заңның 18-бабына сілтеме жасай отырып, жеке венгр сайлау округін құруды сұрады, онда сайлау округтері ұлттық азшылықтардың тұрғылықты жерін ескере отырып құрылуы тиіс. Мұндай округ, көбінесе Притисянский деп аталады (Тисза өзенінің атынан, оның бойында Транскарпатияда венгр азшылығы қоныстанған), 1998 жылғы Украина парламенттік сайлауында болды және 2002 жылғы сайлауда дерлік сол шекарасын сақтап, Жоғарғы Радада венгр азшылығының өкілдеріне орын берді. Мәселе 2019 жылдың көктемінде Украина президенттік сайлау кампаниясы кезінде қайта көтерілді. KMKSZ төрағасы Ласло Брензович, Украина Орталық сайлау комиссиясының этникалық венгрлердің шоғырланған жері – Тисза өзені бойындағы Транскарпатияның 4 ауданындағы Притисянский сайлау округін құрудан бас тартқаны үшін сотқа шағымданып, Жоғарғы Радаға өкіл сайлау мақсатындағы осы округті құруды талап етті. Соттың ОСК-ның заңды бас тартуын қолдайтыны болжалып тұрғандықтан, венгрлер Закарпатье жергілікті кеңестері деңгейінде әрекет етуге кірісті. 17 мамырда Берегово қалалық кеңесінің кезекті отырысында Украинадағы Венгр демократиялық федерациясының (UDMSZ) ең ірі венгр фракциясының төрағасы Каролина Дарчи, Украинаға қарсы көзқарасы үшін айыпталып, ОСК-ға Притисянский венгр сайлау округін құру туралы депутаттардың үндеуін оқуды жоспарлаған. Алайда, кворум болмағандықтан, қалалық кеңестің отырысы өтпеді. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі венгр ұлтшылдарының Украинаның бір бөлігін аннексиялауға деген қызығушылығын қайта жандандырды. 2024 жылдың 27 қаңтарында Ласло Тороцкай конференцияда өзінің «Mi Hazánk Mozgalom» партиясы Украинаның мемлекеттілігін жоғалтса, Украинаның батысындағы венгр халқы тұратын аймаққа талап қоятынын мәлімдеді.

By 2015, the Hungarian authorities announced that they had granted citizenship to around 100,000 ethnic Hungarians in Transcarpathia. Despite Ukraine's constitution stating that there is only one form of citizenship in the country, the Kyiv government generally overlooked the issuance of Hungarian passports in Zakarpattia for several years, as many of them also held dual citizenship. Since 2021, the only individuals legally barred from acquiring dual citizenship in Ukraine are civil servants. In 2018, the Hungarian Cultural Federation in Transcarpathia (KMKSZ) requested to establish a separate Hungarian constituency by referring to Article 18 of the current Law "On Elections of People's Deputies", which states that electoral districts must be formed, including taking into account the residence of national minorities. Such a constituency, which is often called Pritysyansky (from the name of the Tisza River, along which the Hungarian minority lives along the Transcarpathia), already existed in the parliamentary elections in Ukraine in 1998 and virtually retained its limits in the 2002 elections, granting presence for the representants of the Hungarian minority in the Verkhovna Rada. The issue restarted during the election campaign of the presidential elections in Ukraine in the spring of 2019. László Brenzovics, the head of KMKSZ filed a lawsuit against the Central Election Commission of Ukraine for refusing to create the so called Pritysyansky constituency – a separate constituency on the territory of 4 districts of Transcarpathia along the Tisza River, where the ethnic Hungarians are compact, allegedly for the purpose of electing their representative in the Verkhovna Rada. Preparing for the fact that the court is likely to support the legitimate refusal of the CEC, the Hungarians began to act at the level of the local councils of Transcarpathia. On May 17, at a regular session of the Beregovo City Council, chairman of the largest pro Hungarian faction of the Hungarian Democratic Federation in Ukraine (UDMSZ), Karolina Darcsi, – accused for anti Ukrainian stance – planned to read the appeal of deputies to the CEC to create the Pritysyansky Hungarian constituency in Transcarpathia. However, in the absence of a quorum, the session of the city council never took place. The 2022 Russian invasion of Ukraine revived interest among Hungarian nationalists for annexing parts of Ukraine. On 27 January 2024 László Toroczkai said at a conference that his party Mi Hazánk Mozgalom would lay claim to a Hungarian populated region in western Ukraine if the war led to Ukraine losing its statehood.