Кіріспе
Америкалық автор (туған 1952)
Роберт Дэвид Каплан (23 маусым 1952 жылы туған) – американдық автор. Оның кітаптары саясат, негізінен сыртқы істер және саяхат тақырыбында. Оның үш онжылдық еңбегі The Atlantic, The Washington Post, The New York Times, The New Republic, The National Interest, Foreign Affairs және The Wall Street Journal сияқты басылымдарда жарияланды. Капланның ең ықпалды мақалаларының бірі – 1994 жылы The Atlantic журналында жарияланған «Алдағы анархия» мақаласы. Мақаланы сынға алғандар оны Сэмюэл П. Хантингтонның «Мәдениеттер қақтығысы» тезисімен салыстырды, себебі Каплан заманауи әлемдегі қақтығыстарды примитивтік пен өркениет арасындағы күрес ретінде көрсетеді. Капланның шығармаларында жиі кездесетін тағы бір тақырып – Суық соғыс кезінде уақытша тоқтатылған мәдени және тарихи шиеленістердің қайта жандануы. 2008 жылдан 2012 жылға дейін Каплан Вашингтондағы Жаңа американдық қауіпсіздік орталығының аға ғылыми қызметкері болды және 2015 жылы қайтадан ұйымға қосылды. 2012-2014 жылдар аралығында ол Stratfor жекеше жаһандық болжамдар фирмасының бас геосаяси талдаушысы болды. 2009 жылы Қорғаныс министрі Роберт Гейтс Капланды Қорғаныс саясаты жөніндегі кеңеске мүше етіп тағайындады. 2011 және 2012 жылдары Foreign Policy журналы Капланды әлемнің «ең үздік 100 ойшылы» қатарына енгізді. 2017 жылы Каплан саяси тәуекелдерді зерттеуші Eurasia Group компаниясына аға кеңесші ретінде қосылды. 2020 жылы ол Сыртқы саясат зерттеу институтындағы Геосаясат кафедрасының Роберт Штрауш Хупе төрағасы болып тағайындалды.
Ерте өмір және мансап
Каплан Фар-Рокквейде еврей отбасында Филипп Александр Каплан мен Филис Куашаның ұлы болып өсті. Капланның әкесі «Нью-Йорк Дейли Ньюс» газетінде жүк көлігінің жүргізушісі болды, ал 1973 жылы ағылшын тілінен бакалавр дәрежесін алды. Оның Стивен Каплан деген үлкен ағасы бар. Бітіргеннен кейін Каплан бірнеше ірі қалалық жаңалықтар редаккцияларына өтініш бірақ, ешқайсысы қабылданбады. Туниске бір жолғы билет сатып алуға дейін ол Вермонт штатындағы «Ратленд Геральд» газетінде тілші болып жұмыс істеді. Келесі бірнеше жыл бойы Израильде тұрып, Израиль армиясына қосылды, Шығыс Еуропа мен Таяу Шығыста саяхаттап, хабарламалар жариялады, Португалияда біраз уақыт өмір сүрді, содан кейін Грекияның Афина қаласына қоныстанды, онда ол әйелімен танысты. Қазір әйелімен бірге Массачусетс штатында тұрады. Каплан журналист Лоуренс Капланмен туыс емес, оны кейде осы есіммен шатастырады. Сонымен қатар, оны неоконсервативті ғалым Роберт Каганмен шатастыру орын алады. Журналистік қызметінен басқа, Каплан АҚШ Армиясының Арнайы күштеріне, АҚШ Теңіз жаяу әскерлеріне және АҚШ Әуе күштеріне кеңесші болды. Ол әскери академияларда, ФБР, Ұлттық қауіпсіздік агенттігінде, Пентагонның Бірлескен штабтарында, ірі университеттерде, ЦРУ мен бизнес-форумдарда лекция оқыды және PBS, NPR, C-SPAN және Fox News телеарналарында сұхбат берді. Ол Сыртқы саясатты зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері. 2001 жылы президент Бушқа брифинг берді. 2001 жылы халықаралық хабарламалар саласындағы үздік еңбегі үшін «Greenway Winship» сыйлығымен марапатталды. 2002 жылы АҚШ Мемлекеттік департаментінің «Ерекше мемлекеттік қызмет» орденімен марапатталды. Каплан 2016 жылы Испания королевасы София тапсырған Мадридтегі Sociedad Geografica Espanola ұйымынан халықаралық сыйлық алды. 2006-2008 жылдары АҚШ Әскери-теңіз академиясында (Аннаполис) қонақ профессор болып жұмыс істеді, онда «Болашақтағы жаһандық қауіпсіздікке қатысты мәселелер» деген курсты оқыды. 2023 жылдан бастап ол FPRI-дегі геосаясат кафедрасының профессоры, Роберт Штрауш Хупе атындағы орындық.
Шетелдік тілші мансабы
Каплан 1984 жылы Иран-Ирак соғысын баяндау үшін Иракқа сапар шекті. Алдымен ол Шығыс Еуропа мен Таяу Шығыста тәуелсіз шетелдік тілші ретінде жұмыс істеді, бірақ кейіннен танымал баспасөзде ескерілмейтін барлық аймақтарды қамту шеңберін кеңейтті. Оның алғашқы кітабы "Бағыну немесе аш болу: ашаршылықтың артындағы соғыстар" (1988) 1980-ші жылдардағы Эфиопиядағы ашаршылықтың себебі тек құрғақшылық емес, оның орнына Менгисту режимі жүргізген ұжымдастыру саясаты екенін айтты. Содан кейін Каплан Ауғанстанға барып, "Reader's Digest" журналы үшін Кеңес Одағына қарсы партизан соғысы туралы жазды. "Бағыну немесе аш болу" кітабын жазғаннан кейін екі жыл өткен соң, ол "Құдайдың сарбаздары: Ауғанстандағы моджахедтермен" (1990) атты кітабын жазып, басылымға шығарды, онда Кеңес-Ауған соғысы кезіндегі өзінің тәжірибелерін баяндады.
Балқандық арбалар мен арабтар
Капланның үшінші кітабы "Балқандық жұлдыздар" 1993 жылы басылмас бұрын бірнеше редактордан жатты. Басында ол көп сатылмады. Югославия соғыстары басталғаннан кейін президент Билл Клинтонның қолында Капланның кітабы болғаны байқалды, ал Ақ үйдің ішкі топтары мен кеңесшілері бұл кітап Клинтонды Боснияға араласпауға ықпал еткенін айтты. Капланның кітабы Балқандағы қақтығыстардың себебі ежелгі алауыздықтар екенін, оны сырттан бақылау мүмкін емес екенін көрсетеді. Каплан басшылықты кітапты араласпауды ақтау үшін пайдаланғаны үшін сынады, бірақ оның танымалдылығы мен еңбектеріне деген сұраныс көп ұзамай өсті. Сол жылы ол "Араб зерттеушілері" атты кітабын да жариялады. 1994 және 1995 жылдары ол Батыс Африкадан Түркияға, Орталық Азиядан Иранға, Үндістаннан Оңтүстік-Шығыс Азияға саяхат жасады және саяхаты туралы "Жер аяқтары" атты кітап жазды. Одан кейін ол өз елінде және Солтүстік Америкада саяхаттап, 1998 жылы жарық көрген "Империяның шөлді жазығы" атты еңбегін жазды.
"Келесі анархия"
Оның 1994 жылғы ақпанда "Атлантик" журналында жарияланған "Алдағы анархия" атты мақаласы халық санының артуы, қалалану және ресурстардың азаюы дамушы елдердегі нәзік үкіметтерді қалай құлдыратып, дамыған әлемге қауіп келтіріп отырғаны туралы болды. Мақала қызу пікірталас тудырып, көп тілге аударылды. 2000 жылы Каплан мақаланы және басқа эсселерді сол аттас кітапта жариялады, соған қоса әдемі әрі даулы болған ""Демократия тек бір сәт пе?" мақаласын да қосты. Оның мыңжылдық тобында Балқан, Түркия, Кавказ және Таяу Шығысқа жасаған саяхаттары "Шығысқа қарай Тартарияға" кітабында баяндалған. "Нью-Йорк Таймс" газетіндегі рецензиясында Ричард Бернштейн Капланның "адамзаттың бейшаралыққа, құштарлыққа, утопиялық және соңында қауіпті оптимизмге бейімділігін танып, тарихи тұрғыдан хабардар қайғылы сезімді жеткізетінін" жазды.
9/11 оқиғасынан кейін
Капланның дәстүрден тыс талдауына деген сұраныс 2001 жылдың 11 қыркүйегінде Нью-Йорк және Вашингтон қалаларына жасалған шабуылдардан кейін күшейді. 11 қыркүйектен кейін жарық көрген "Жауынгерлік саясат: Неліктен көшбасшылыққа ескі діни көзқарас қажет" атты кітабында Каплан саяси және бизнес лидерлерінің қоғамдық шешімдерді қабылдауда христиандық/жүдейлік моральды нәтижеге баса назар аударатын, құралдарға емес, ескі діни моральға алмастыру керектігін айтады. Ол сонымен қатар "Жер орталық теңіз қысы" атты таза саяхат кітабын да жариялады.
Ирак соғысына қолдау көрсету
Каплан, Newsweek журналының Фарид Закариямен бірге, американдық сарапшы Гленн Гринвальд Ирак соғысын қолдаған көптеген белгілі журналистердің бірі деп сипаттаған. Каплан сол кездегі қорғаныс министрінің орынбасары Пол Д. Вулфовиц ұйымдастырған құпия кеңеске қатысып, Иракқа басып кіруді қолдайтын ішкі үкіметтік құжатты дайындауға көмектесті. Кейін ол соғыстың қателік болғанын мойындап, оны қолдағаны үшін терең өкініш білдірді. 2023 жылы жарық көрген «Трагикалық сана: қорқыныш, тағдыр және билік салмағы» атты кітабында Каплан Ирак соғысын қолдауының нәтижесінде американдық және ирактықтардың қаза болуынан туындаған клиникалық депрессиядан зардап шеккенін жазды. Сондай-ақ, ол «Балқандық жындылар» кітабының салдарымен күресіп, оның Клинтон әкімшілігінің Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы геноцидке немқұрайлы қарауына себеп болғанын айтады.
Дональд Трампты сынға алу
Каплан 2016 жылғы сайлауда АҚШ президенті Дональд Трампты таңдаған көптеген ақ және көк жағалы сайлаушыларға көңіл білдірсе де, "Роки тауларын табу" кітабында Трамптың сыртқы саясаты мен ұлттық қауіпсіздігін сынап бағалайды. Каплан Трамптың қорғаныс және сыртқы саясатының әскери шығындарға тым көп тәуелді екенін айтып, оны "Америкалық кесаризм" деп атады. Ол Трамптың әскери беделге ден қоюын және "жұмсақ" әскери емес сыртқы саясатты қысқартуын, Рим империясының ұқсас артықшылықтар салдарынан біртіндеп құлдырауымен салыстырды. Каплан Трамптың ұлттық қауіпсіздік және сыртқы саясатқа қатысты шығындар жоспарын "трагикалық құлдыраудың" бастапқы кезеңі деп есептейді.
Неоконсервативтерді сынға алу
"Трагикалық ақыл: қорқыныш, тағдыр және билік ауыртпалығы" атты еңбегінде Каплан неоконсервативті сыртқы саясатқа, әсіресе әскери күш арқылы демократияны тарату идеясына наразылығын білдіреді. Ол бұл саясаттың шындықтың трагикалық мәнін ескермейтін, хабарсыз оптимизмге негізделгенін айтады. Каплан неоконсервативті саясатты реализмнің идеологиялық ықпалы аз парадигмасымен салыстырады. Оның пікірінше, саясаткерлер Шекспир мен грек трагедиясын гуманистік тұрғыдан түсініп, неоконсервативтік және идеологиялық сыртқы саясаттың көптеген адам өмірі мен ресурстардың ысырабына әкелуіне бөгет қоя алады.
Императорлық грюктер
Капланның "Империялық жауынгерлер: Американдық әскери күштері" атты кітабы 2005 жылы жарық көрді. Онда ол Колумбия, Моңғолия, Филиппин, Ауғанстан және Ирак елдеріндегі АҚШ арнайы күштерінің қызметі туралы айтады. Каплан жаппай жаяу әскер соғысының дәуірі аяқталып бара жатқанын болжап, Ирактағы қақтығыс АҚШ армиясын "динозавр" және "болашақтың жеңіл және қауіпті күші" арасында қалдырғанын жазады. Ол көптеген сарбаздар өздері жұмыс істейтін әлемнің кейбір бөліктерін "үндістер елі" деп қарастыратынын, оны 1800 жылдары американдық шекараны бағындыру үшін қолданылған тәсілдермен мәдениеттендіру қажет екенін мәлімдейді. Сондай-ақ, ол АҚШ қарулы күштеріндегі Конфедерацияның әскери қадір-қасиетінің қайта жаңғыруын талдайды. Каплан Ирактағы АҚШ әскерлерімен бірге болды және 2004 жылғы көктемгі науқан туралы "Атлантик" журналында "Фаллуджадағы бес күн" атты жиі сілтеме жасалатын мақала жазды. 2005 жылдың маусым айында ол "Атлантик" журналының мұқабалық мақаласы "Қытаймен қалай күресуге болады" деген тақырыпта жарық көрді, онда АҚШ пен Қытай арасындағы суық соғыс сияқты жағдайдың болатыны айтылады. 2006 жылдың қазан айында ол осы журнал үшін "Солтүстік Корея құлағанда" атты мақала жазды, онда Солтүстік Кореяның құлау мүмкіндігі және оның Азиядағы күш тепе-теңдігіне Қытайдың пайдасына тигізер әсері зерттеледі.
Суқұйғыш ұшқыштар
Капланның 2007 жылы Random House баспасында жарық көрген "Hog Pilots, Blue Water Grunts: The American Military in the Air, at Sea, and on the Ground" кітабы, АҚШ Қарулы Күштеріне деген оның үнемі қызығушылығын көрсетеді.
Муссондық
Монсон: Үнді мұхиты және американдық күштердің болашағы (2010) ХХІ ғасырда Үнді мұхиты аймағы, энергиямен қамтамасыз етудің болашағы және теңіз сауда жолдары туралы. Каплан Үнді мұхитының ұзақ жылдар бойы билік орталығы болғанын және Атлантикаға қарай орын ауысуды болашақта түзететін аномалия деп қарастыруға болатынын жазады. Оның пікірінше, АҚШ өзінің ықпалын сақтап қалу үшін дамып келе жатқан елдердің мүдделерімен үйлестіруі керек.
Географияның кек алуы
Географияның кек алуы: карта болашақ қақтығыстар мен тағдырмен күрес туралы не бізді хабарлайды (2012) елдердің саяси және әлеуметтік тарихының теңізге қатысы және табиғи шекаралар қызметін атқаратын жер бедері сияқты факторлармен қалыптасқандығын көрсетеді. Кітап сонымен қатар елдердегі демографиялық өзгерістердің болашақта оларға қалай әсер ететініне назар аударады.
Азияның қазандығы
Азияның қазандығы (2014) Оңтүстік-Шығыс Азияның әртүрлі елдерінің (мысалы, Сингапур, Вьетнам және Филиппин) колониалдық дәуірден бастап қазіргі уақытқа дейінгі мәдени және саяси тарихын, сондай-ақ аймақтың Қытай үшін геосаяси маңыздылығын және осы елдердің аймақтағы Қытайдың теңіздік аумақтық талаптарына байланысты туындаған алаңдаушылығын көрсетеді.
Еуропаның көлеңкесі
"Еуропаның көлеңкесінде" (2016) – Капланның география мен өркениеттің саясат пен тарихқа тигізетін ықпалын зерттейтін ең жекелеген талдауларының бірі. 1970 жылдардан бері Балқанға жасаған саяхаттарының нәтижесінде жазылған бұл еңбекте Каплан Румынияның қазіргі саяси және әлеуметтік жағдайын оның күрделі тарихымен және ұлттық ерекшеліктерімен байланыстырады. Бұл кітап Капланның бұрынғы тарихи саяхаттарын еске түсіргенімен, Румынияны Еуропаның болашақтағы геосаяси дағдарыстарының шағын үлгісі ретінде қарастыра отырып, Еуропа алдында тұрған мәселелерге көңіл бөледі.
Марко Полоның әлемінің қайта оралуы
Марко Полоның дүниесіне қайта оралу: ХХІ ғасырдағы соғыс, стратегия және американдық мүдделер (2018) – Капланның 2000 жылдан кейінгі Еуразиядағы қалыптасып келе жатқан жүйеге арналған эсселерінің жинағы. Пентагонның "Тор жайлы бағалау" кеңсесінің тапсырысы бойынша жазылған кітаптың жетекші эссесі, Еуразияның қазіргі кездегі бір "соғыс кеңістігі" ретінде пайда болуын, Қытайдың Еуропаға құрлық көпірін соңғы рет салған XIII ғасырғы геосаяси жағдаймен салыстырады. Кітаптағы басқа эсселер түрлі талдамалық және журналистік басылымдарда жарияланып, технология, жаһандану және әскери күштің дұрыс емес қолданылуы сияқты мәселелерді зерттейді. Олар Еуразияда жаңа тәртіптің қалыптасуына қарсы Американың ықпалының және Еуропаның біртігінің әлсіреуін көрсетеді.
"Жақсы америкалық: АҚШ үкіметінің ең ұлы гуманитарлық қызметкері Боб Герсонидің эпикалық өмірі"
2021 жылы жарық көрген «Жақсы америкалық» кітабы – суық соғыс және одан кейінгі кезеңде Африка, Латын Америкасы және Азиядағы дағдарыстық аймақтардағы адам құқықтарын қорғаушы Роберт Герсонидің өмірбаяны.
Адриатика: қазіргі заманның соңында өркениеттер концерті
2022 жылы жарық көрген «Адриатика» Адриатика теңізі жағасындағы елдердің тарихы мен мәдениетін зерттейтін саяхат кітабы.
Трагикалық ақыл: қорқыныш, тағдыр және биліктің ауыртпалығы
2023 жылы жарық көрген «Трагикалық сана» трагедия ұғымын саясатпен байланыстыруға бағытталған. Каплан әлемдік саяхаттарындағы жеке тәжірибесіне ден қойып, оны қазіргі халықаралық қатынастармен байланыстырады.
Әсерлер
Каплан Чикаго университетінің реалист саясаттанушысы Джон Миршаймердің еңбегін жоғары бағалайды, оның еңбектері Капланның кітаптарында кейде сілтеме жасалады. Капланның "Алдағы Анархия" кітабындағы болжамдары, Миршаймердің Солтүстік Соғыстан кейінгі Еуропаның болашағы туралы болжамдарымен толықтай келіседі. Капланның Миршаймердің еңбектеріне қатысты пікірі "Атлантик" журналындағы "Неге Джон Дж. Миршаймер дұрыс айтады (кейбір мәселелер бойынша)" атты мақаласында жазылған. Бұл мақала, негізінен 2007 жылы жарық көрген Миршаймердің "Израиль лоббиі және АҚШ сыртқы саясаты" кітабындағы ұстанымына жауап ретінде жазылған. Аталған мақалада Каплан, Миршаймер ұстанатын шабуылдаушы реализм теориясын қорғайды және оның агрессивті немесе неоконсервативті сыртқы саясатты қолдайтындығы туралы айыптауларға қарсы тұрады. Сонымен қатар, Каплан Ханс Моргентаудың классикалық реализміне де сүйенеді. Ол сондай-ақ, географ Халфорд Маккиндердің бұрынғыда ықпалды болған Heartland теориясына, сондай-ақ Николас Спайкман мен Альфред Тейер Маханның теорияларына жиі сілтеме жасайды.
Сын-пікірлер мен даулар
Капланның аргументтері түрлі себептермен сыналып бағаланды. Оның "Жақын Шығыстағы империяның қираған орындары" және "Империяны қорғау" сияқты кейбір көңілді тудырған мақалалары империяларға және, жанама түрде, империализмге адамзат үшін гүлдену, тұрақтандыру күші және пайдалы фактор ретінде сілтеме жасағаны үшін сынға ұшырады. Саяси географ Ник Мегоран "географтар үшін Капланның мақаласы [Географияның кек алуы] көңіл көншітпейтін оқуға арналған" дейді. Мегоранның пікірінше, мақала Халфорд Маккиндер сияқты классикалық геосаяси ғалымдардың теорияларын олардың әлеуметтік-тарихи контекстінен шығарып алып қарастырады. Капланның жазуы Мегоранның дәстүрлі геосаясаттағы милитаристік империалистік дискурстар ретінде қабылдауына "қайта оралуға" себеп болады. Бұл зерттеу мен тәсіл, тарихи байланыстарының салдарынан, академиялық географтар тарапынан құндылығы жоқ деп есептеледі, бірақ Мегоран Капланға және мемлекеттердің сыртқы саясатына оның тигізетін әсеріне қарсы шығады.
Экологиялық детерминизм
Академиялық географ Харм де Блай Капланның "Географияның кек алуы" кітабын сынға алды, оны экологиялық детерминизмге бейім деп түсіндірді. Сондай-ақ, кітап географиялық ойдың постмодернистік мектептерімен байланысты ойшылдарды, мысалы, сыншыл геосаясатты ескермейтінін айтты. Соңында, ол кітапты география саласында формальды білімі жоқ авторлардың жазған бірнеше "шатастыратын" кітаптың бірі деп атады, олар бұл ғылымды оған таныс емес адамдарға дұрыс емес көрсетіп береді (де Блайдж мысалға Томас Фридманның "Әлем тегіс" және Джаред Даймондтың "Мылтықтар, микробалар және болат" кітаптарын келтіреді).
Ориентализм
Осло университетінің Таяу Шығыс және Африка аймағының аға оқытушысы Даг Туастад, Капланның "Хантингтон сияқты (Цивилизациялар қақтығысының авторы) нео-ориенталистік көзқарасты одан әрі дамытып, ерекшелеп, "ислам дінінде бойына сіңген қасиеттерге, соның ішінде исламның қылыш діні екендігіне және әскери ерліктерді мақұлдайтын дін екендігіне" назар салады" деп мәлімдейді.
Тану
2012 жылы Foreign Policy журналы Капланды әлемдік жетекші ойшылдар тізіміне қосты.