Кіріспе

Сутек галидтерін алкендерге электрофильдік қосу. Гидрогалогенирлеу реакциясы – сутек хлориді немесе сутек бромиді сияқты сутек галидтерін алкендерге электрофильдік қосу арқылы сәйкес галоалкандарды алу процесі. Егер қос байланыстағы екі көміртек атомы әртүрлі сандағы сутек атомдарымен байланысқан болса, галоген көбінесе сутек алмастырғыштары аз көміртек атомына қосылады, бұл Марковников ережесі деп аталады. Бұл сутек галидтен (HX) сутек атомын алкеннің өзіне қабылдауынан туындайды, нәтижесінде ең тұрақты карбокатион (салыстырмалы тұрақтылығы: 3°>2°>1°>метил) және галоген анионы пайда болады. Гидрохлорирлеудің қарапайым мысалы – хлорлы сутегі газымен (еріткішсіз) инденнің реакциясы: алкиндер де гидрогалогенирлеу реакциясына түседі. Нақты субстратқа байланысты, алкин гидрогалогенирлеуі келісімді протондау/нуклеофильдік шабуыл (AdE3) арқылы немесе алдымен алкинді протондау арқылы винил-катионды қалыптастырып, содан кейін HX/X− шабуылы арқылы өнімді (AdE2) беру арқылы сатылап жүруі мүмкін (жебелерді итеру үшін электрофилге қараңыз). Алкендердегідей, аймақтық таңдаулылық көміртек атомдарының оң зарядты тұрақтандыру қабілетімен анықталады (келісімді өтпелі күйдегі ішінара заряд немесе дискретті винил-катион үшін толық формальды заряд). Реакция жағдайларына байланысты, негізгі өнім бастапқыда пайда болған алкенил галоид немесе екі рет гидрогалогенирлеуден пайда болған дигалоалкан болуы мүмкін. Көп жағдайларда, негізгі аймақтық изомер – гемодигалоалкан. Бұл аймақтық таңдаулылық бастапқыда орнатылған галогендегі жалғыз электрон жұбы арқылы көрші карбокатионның резонанстық тұрақтандыруымен түсіндіріледі. Екі сатының салыстырмалы жылдамдықтарына байланысты, бірінші сатыда тоқтату қиын болуы мүмкін, сондықтан көбінесе моно және бис гидрогалогенирлеу өнімдерінің қоспалары алынады.

Анти-Марковников қоспасы

Пероксидтердің қатысуында HBr берілген алкенге анти-Марковников ережесі бойынша қосылады. Региохимия реакция механизмінен туындайды, онда галоген ең аз кедергісіз қанықпаған көміртекке шабуыл жасайды. Бұл тізбекті реакцияның механизмі еркін радикалдармен галогендеуге ұқсас, онда пероксид бром радикалының түзілуін күшейтеді. Дегенмен, бұл процесс тек HBr қосылуымен шектеледі. Басқа сутектік галоидтардың (HF, HCl және HI) ішінде тек HCl ғана ұқсас реакцияға түседі, ал процесс синтездік қолдану үшін тым баяу. (HF және HI жағдайында галоген-көміртек қосылысынан бөлінетін энергия тағы бір сутектік галоген байланысын үзуге жеткіліксіз. Сондықтан тізбек жалғаса алмайды.) Нәтижесінде алынған 1-бромоалкандар – әмбебап алкилдеуші заттар. Диметиламинмен реакцияда олар майлы үшіншілік аминдердің алдындағы заттары болып табылады. Үшіншілік аминдермен, мысалы, 1-бромододекан сияқты ұзын тізбекті алкилбромидтермен реакцияда фазалық ауысу катализаторлары ретінде қолданылатын төртіншілік аммоний тұздары түзіледі. Михаэль акцепторларымен қосылу да анти-Марковников бойынша жүзеге асады, себебі енді нуклеофильдік X⁻ нуклеофильдік конъюгациялық қосылуда қатысады, мысалы, HCl-дің акролеинмен реакциясында.

Қолданылу аясы

Соңғы зерттеулер көрсеткендей, дихлорметанға кремний гелі немесе алюминий оксидін HCl (немесе HBr) қосу реакция жылдамдығын арттырып, оны оңай жүргізуге мүмкіндік береді.