Британдық азиялықтар: Текшелер мен тарихы

Кіріспе

Британдық азиялықтар – британдық азиялықтардың кіші топтары. Британдық азиялықтар (кейде Азиялық британдықтар деп те аталады) – азиялық тегі бар британдықтар. Олар Ұлыбританияда тұратын халықтың маңызды және өсіп келе жатқан азшылық құрайды, 2011 жылғы Ұлыбритания халық санағында халықтың 6,9%-ы өзін Азиялық/Азиялық британдық деп атады. Бұл 2001 жылғы Ұлыбритания халқының 4,4%-ынан ұлттық демографиялық өсімді көрсетеді. Көбінесе Оңтүстік Азиялық этностық топтардан құралған, санақ деректеріне сәйкес, шамамен миллион британдық азиялықтың тегі Шығыс Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия, Орталық Азия және Батыс Азияға дейін жетеді. 2001 жылғы санақтан бастап, жалпы азиялық тегі бар британдықтар Ұлыбритания халық санағы сауалнамаларындағы «Азиялық/Азиялық британдықтар» («Азиялық, Азиялық шотланд немесе Азиялық британдық» – Шотландияда) тобына енгізілді. Британдық үндістер, британдық пакистандықтар, британдық бангладештіктер, британдық қытайлықтар, британдық гонконгтықтар және басқа да азиялықтар санаты 2011 жылғы санақтан бастап «Азиялық британдықтар» тақырыбы аясында бар. Үндістанның тәуелсіздік қозғалысы және 1947 жылғы бөлініс Үндістан, Пәкістан және Бангладеш елдерінің құрылуына әкелді, нәтижесінде ағын күшейді. Ұлыбританияға азиялықтардың ең ірі көші толқыны Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Гонконгтың қайтадан бақылауға алынуы, Британ империясының ыдырауы және Пәкістан, Үндістан, Шри-Ланка және кейіннен Бангладештің тәуелсіздігімен байланысты болды, әсіресе 1950 және 1960 жылдары. 1970 жылдардың басында жаңадан тәуелсіз Уганда, Кения және Танзаниядан (бұрын британдық паспорт иелері болған) үнді қауымдастықтарының қуылғандығы немесе қашуы салдарынан азиялық иммигранттардың да ағыны болды. 2010 жылдан бері британдық азиялықтар жоғары саяси лауазымдарға ие болды: 2016 жылы пакистандық тегі бар Садик Хан Лондон мэрі болды; үнді тегі бар Риши Сунак 2022 жылдың қазан айында Ұлыбританияның алғашқы британдық азиялық премьер-министрі болды; ал пакистандық тегі бар Хумза Юсуф 2023 жылдың наурыз айында Шотландияның бірінші министрі болды. 2021 жылғы Ұлыбритания халық санағына сәйкес, Англия мен Уэльсте өзін Азиялық британдық деп санағандардың саны 5 515 420 адамды құрады, бұл халықтың 9,3%-ына тең.

British people of Asian descent
subgroupings of British people of Asian descent

British Asians (also referred to as Asian Britons) are British people of Asian descent. They constitute a significant and growing minority of the people living in the United Kingdom, with 6.9% of the population identifying as Asian/Asian British in the 2011 United Kingdom census. This represented a national demographic increase from a 4.4% share of UK population in 2001. Represented predominantly by South Asian ethnic groups, census data regarding birthplace and ethnicity demonstrate around a million Asian British people derive their ancestry between East Asia, Southeast Asia, Central Asia, and West Asia. Since the 2001 census, British people of general Asian descent have been included in the "Asian/Asian British" grouping ("Asian, Asian Scottish or Asian British" grouping in Scotland) of the UK census questionnaires. Categories for British Indians, British Pakistanis, British Bangladeshis, British Chinese, British Hongkongers and other Asians have existed under an Asian British heading since the 2011 census. and in greater numbers as the Indian independence movement led to the partition of 1947, eventually creating the separate countries of India, Pakistan and Bangladesh. The most significant wave of Asian immigration to and settlement in the United Kingdom came following the Second World War, with the resumed control of Hong Kong, the breakup of the British Empire and the independence of Pakistan, India, Sri Lanka and later Bangladesh, especially during the 1950s and 1960s. An influx of Asian immigrants also took place following the expulsion or flight of Indian communities (then holders of British passports) from the newly independent Uganda, Kenya and Tanzania in the early 1970s. Since the 2010s British Asians have achieved positions of high political office: Sadiq Khan, of Pakistani descent, became Mayor of London in 2016; Rishi Sunak, of Indian descent, became the first British Asian Prime Minister of the United Kingdom in October 2022; and Humza Yousaf, also of Pakistani descent, became First Minister of Scotland in March 2023. According to the 2021 United Kingdom census, those identifying as Asian British in England & Wales enumerated 5,515,420, or 9.3% of the population.

Терминология

Ұлыбританияда "азиялық" сөзі көбінесе Дези (Пәкістан, Үндістан, Бангладеш) тегінен және Шри-Ланкадан келген адамдарды білдіреді. Бұл қолданыс АҚШ-тағы қолданыстан өзгеше, онда ол негізінен Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиядан шыққан адамдарға қатысты қолданылады. Британ тілінде "азиялық" термині әдетте Оңтүстік Азияға, атап айтқанда бұрынғы Британдық Радж және Цейлонға (қазіргі Үндістан, Пәкістан, Бангладеш, Шри-Ланка және Мальдив аралдары) тегін жатқызатын адамдарды білдіреді. Британдық социологиялық қауымдастығының теңдік және әртүрлілік жөніндегі нұсқаулары "Оңтүстік Азиялық" терминін "азиялық" терминінен дәл деп санайды және соңғысын Оңтүстік Азиялықтарды Азияның басқа бөліктерінен келген адамдармен шатастыру қаупі болған жағдайларда қолдануға болмайды. Азиялық / Азиялық британдықтар: Үнді, Оңтүстік Азиялық Үндістан мемлекетіне және британдық үндістерге сілтеме. Азиялық / Азиялық британдықтар: Пәкістандықтар, Оңтүстік Азиялық Пәкістан мемлекетіне және британдық пәкістандықтарға сілтеме. Азиялық / Азиялық британдықтар: Бангладештіктер, Оңтүстік Азиялық Бангладеш мемлекетіне және британдық бангладештіктерге сілтеме. Азиялық / Азиялық британдықтар: Қытайлықтар, Шығыс Азиялық Қытай мемлекетіне және британдық қытайлықтарға сілтеме. Азиялық / Азиялық британдықтар: Басқа азиялықтар, өзін-өзі анықтаған этникалық тегі бойынша Оңтүстік Азия мемлекеттерінен (мысалы, Шри-Ланка және британдық шри-ланкалықтар) ерекшеленбеген, сондай-ақ басқа Шығыс Азия мемлекеттерінен (мысалы, Жапония және британдық жапондықтар) және Орталық және Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген британдықтарды қамтитын кең мағынадағы сипаттама.

Кіші топтар

Азиялық британдықтардың және жалпы Ұлыбританияда тұратын азиялықтардың бірнеше өңірлік топтары бар. Кеңінен қолданылуына қарамастан, Ұлттық статистика басқармасы (ONS) санақ шеңберінде географиялық айырмашылықтарды қамтамасыз етпейді, яғни Азияда туған барлық адамдар (аймаққа қарамастан) немесе азиялық тегі бар адамдар "Азиялық / Азиялық британдықтар" деп аталады. Дегенмен, ONS 2011 жылғы Ұлыбритания санағының қорытынды ұсыныстар есебінде Шығыс, Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс және Батыс Азиялық адамдарды атап көрсетті. Санақ нәтижелері Ұлыбританияда Азияның барлық аймақтарынан шыққан британдықтардың өкілдігін көрсетеді. Мысалы, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Филиппин мен Таиландта, немесе Батыс Азиядағы Иран мен Иракта туғандар "Азиялық / Азиялық британдықтар" санатының "Басқа азиялықтар" кіші тобында ең көп кездеседі. Бұл мәліметтер Ұлы Лондон Әкімдігі және Сыртқы істер, Ұлтастық және даму министрлігі үшін де маңызды. Алфавиттік тәртіппен, осы кіші топтардың кейбіреулері: Британдық Шығыс азиялықтар. 2005 жылы әлеуметтік ғылымдар зерттеушісі Прафул Бидуай "Азиялық британдықтарды" "аралас" идентитіктің мысалы ретінде келтірді. 2011 жылы Тимоти Гартон Эш және Соня Лихт сияқты бірнеше ғалымдар бұл терминді Еуропадағы сызықшамен біріктірілген немесе екіұшты идентитіктің мысалы ретінде пайдаланды. "Азиялық британдық" термині бұқаралық ақпарат құралдарында иллюстрациялық термин ретінде де, өзін-өзі тану мақсатында да қолданылды. Мысалы, 2005 жылы саясаткер Шайлеш Вара Угандалық Азиялық британдық деп сипатталды. Телевизия жүргізушісі Соня Диол және журналист Ясмин Алибхай Браун өздерін Азиялық британдықтар деп атады. 1999 жылы Алибхай Браун Ұлыбритания үкіметінің әртүрлі ведомстволарына "Азиялық британдық" терминін қолдануға кеңес беретін Қоғамдық саясатты зерттеу институтының есебін жариялады. "Қауіп астындағы азшылықтар" зерттеу жобасы мұны "этностық топтарды олардың тарихымен байланыстыру және Этностық топтардың мүшелерінің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасаған құрбандықтарын кеңінен тануға бағытталған күш-жігер" деп сипаттады.

Британдық азиялық

Британдық азиялық – Ұлыбритания азаматтығы немесе тұрғын реті бар азиялық текті британдықтарды сипаттау үшін кеңінен қолданылатын термин. Ұлыбритания халық санағының форматтарына сәйкес болмаса да, бұл термин елде мәдени тұрғыдан танымалдылыққа ие болғанына көптеген мысалдар бар. 2007 жылы Уэльс принці Чарльз құрған Британдық азиялық қоры, терминнің танымалдығынан туындаған атау конвенциясын ұстанады және британдық азиялықтар санатына жататындығын көрсетеді. 2020 жылы Кэти Перриді қорының елшісі етіп тағайындағаннан кейін, The Guardian американдық әншінің «британдық азиялық қауымдастығының құндылықтарын ұстанатын» адам екендігіне күмән келтірді, сонымен қатар Перридің «британдық та емес, азиялық та емес» екенін хабарлады. Бұл терминге де сын айтылды. BBC Asian Network жүргізген сауалнама көрсеткендей, Ұлыбританиядағы азиялықтардың көпшілігі бұл терминді жалпыламалауға бейімділігі үшін ұнатпайды. 2010 жылдар барысында «британдық азиялық» терминінің қолданысы британдық БАҚ-та және британдық азаматтардың немесе тұрғындардың өзін-өзі тануында кеңейіп, Оңтүстік Азиядан басқа, Шығыс Азия және Батыс Азиядан шыққан британдықтарды да қамтуда. 2011 жылғы халық санағында «қытай» және «басқа азиялықтар» екі санаты «Азия/Азиялық британдықтар» тобындағы жалпы тақырып астында нақты көрсетілген. Британиямен байланыстың күшейгеніне байланысты, көптеген үшінші буын Оңтүстік азиялықтар «Азиялық немесе британдық азиялық» деп белгілеуден бас тартып, «Басқа азиялықтар» бөлімінде «британдық азиялық» деп жазғанды жөн көрді.

2011 жылғы халық санағы

2011 жылғы Ұлыбритания халық санағы бойынша, 1,451,862 тұрғыны үнді, 1,174,983 пакистандық, 451,529 бангладештік, 433,150 қытайлық және 861,815 "басқа азиялық" этностық тобына жатқан, жалпы азиялық британдық халық саны 4,373,339 (жалпы халықтың 6,9 пайызы), аралас этностық топқа жататын адамдарды есептемегенде. 2011 жылғы халық саны 2001 жылғы Ұлыбритания халық санағы көрсеткіштерінен 1,794,513 адамға артық. Үнді, пакистандық, бангладештік, қытайлық және басқа азиялық сияқты бес субкатегорияның барлығы да өсті, бұл халықтың тікелей өсуін және Ұлыбританияның жалпы халқының демографиялық үлесінің 4,4%-дан 6,9%-ға дейін ұлғаюын көрсетеді.

Халық санағы санаты | Халық саны (2001) | Пайыздық көрсеткіш (2001) | Халық саны (2011) | Пайыздық көрсеткіш (2011)
---|---|---|---|---
Үндістандықтар | 1,053,411 | 1,8% | 1,451,862 | 2,3%
Пәкістандықтар | 747,285 | 1,3% | 1,174,983 | 1,9%
Бангладештіктер | 283,063 | 0,5% | 451,529 | 0,7%
Қытайлықтар | 247,403 | 0,4% | 433,150 | 0,7%
Басқа азиялықтар | 247,664 | 0,4% | 861,815 | 1,4%
Жалпы: Азиялық британдықтар | 2,578,826 | 4,4% | 4,373,339 | 6,9%

Этноөңір

Оңтүстік Азия этностары көбінесе Оңтүстік Азияның бірнеше белгілі бір жерлерінен шыққан, бұл жерлер олардың тегі ретінде танылады. Шығыс Азия этностарын Ұлыбританияда ең көп кездесетіні – ханқытайлар. Британдық үндістердің көп бөлігі Үндістанның Пәнджаб және Гуджарат штаттарынан шыққан. Брэдфорд және Бирмингемдегі мәліметтерге сәйкес, пакистандықтардың көпшілігі Азад Кашмирдің Мирпур ауданынан. Британдық пакистандықтардың екінші ең ірі этникалық тобы – пәнджабилер, олар негізінен Пәнджабтың Атток ауданынан, содан кейін Пештундар және Хайбер-Пахтунхва провинциясының Ноушера, Пешавар және Гази аудандарынан келген басқа этностық топтардан құралған. Лондонның Уолтем-Форест ауданында Пәнджабтың Джелумнан шыққан пакистандықтардың көп саны бар. Зерттеулер көрсеткендей, британдық бангладештердің 95 пайызы Бангладештің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан Силхет аймағынан шыққан. Британдық қытайлар негізінен Гонконг сияқты бұрынғы британдық колониялардан, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азия аймақтарынан, онда олар бұрыннан диаспоралық халық болып келген. Ұлыбританияға индустардың көші толқындары үш рет болды. Бірінші толқын 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғанға дейін болды. 1950 жылдардың басында консервативті денсаулық сақтау министрі Энох Пауэлл Үндістан субконтинентінен көптеген дәрігерлерді жұмысқа алды. Екінші толқын 1970 жылдары, негізінен Шығыс Африкадан басталды. Кейінгі қауымдастықтарға Гайана, Тринидад және Тобаго, Маврикий және Фиджиден келгендер кірді. Көші-қонның соңғы толқыны 1990 жылдары басталды және оған Шри-Ланкадан келген тамил босқындары мен Үндістаннан келген дәрігерлер мен бағдарламалық жасақтама инженерлері сияқты мамандар кірді.

Тіл

Британдық қытайлар мандарин, кантон, мин және хакка тілдерінде сөйлейді. Үндістердің тілдері – панджаби, гужарати, кутчи, хиндустани (хинди-урду), бенгал, тамил, телугу және малаялам тілдері. Пәкістандықтар урду, панджаби, мирпури, хиндко (панджаби диалектілері), синди, кашмир, пушту және сараики тілдерінде сөйлейді. Үндістан мен Шығыс Африкадан көшіп келген гуджаратилер гуджарати, хинди және кутчи (синди диалектісі) тілдерінде сөйлейді, ал гуджарати мұсылмандарының көпшілігі діни және мәдени себептермен урду тілінде сөйлейді. Бангладештіктер негізінен силхети бенгал және бенгал тілінің басқа диалектілерінде сөйлейді. Шри-Ланкалықтар тамил және сингал тілдерінде сөйлейді. Әртүрлі диалектілерді қолданушылар көбінесе өз диалекттерін негізгі тіл деп атайды, мысалы, силхети бенгал тілінде сөйлейтіндер силхети диалектін жай ғана "бенгал" деп атайды, ал мирпури тілінде сөйлейтіндер кейде өздері панджаби тілінде сөйлейтіндерін айтады. Бұның себебі – әрбір этникалық қауым үшін олардың аймақтық диалектісі қолданылатын тілдің қалыпты түрі болып саналады.

Дін

Азиялық британдықтардың түрлі ірі діндердің жақтастары көптеп табылады. 2011 жылғы Англия мен Уэльстің халық санағы деректеріне сүйенсек (Ұлыбритания статистикасының 94,7 пайызы), мұсылмандар топтың 43% құрайды, ал индустар 18% астам, христиандар шамамен 11%. Сикхтер британдық азиялықтардың 9% құрайды, буддистер 3,5% болса, британдық қытайлардың көпшілігі дінсіз, халықтың 55% ешқандай дінге жатпайды, 19% христиан, 12% буддист. Британдық пакистандықтар мен бангладештіктер діни тұрғыдан біртекті, мұсылмандар әр топтың 92% құрайды, ал үнді және шри-ланкалық текті азаматтары діни тұрғыдан алуан түрлі, олардың 55% индус, 29% сикх, 15% мұсылман. Британдық гужараттықтардың басым бөлігі индус, түрлі касталық ұйымдарға жатады, мұсылмандар, джайндар аз, христиандар мен зороастрийлер одан да аз. Ең танымал діни ғимараттар: Шығыс Лондон мешіті, Лондон орталық мешіті, Бирмингем орталық мешіті, Байтүл Футух мешіті, BAPS Шри Сваминараян Мандир Лондон, Брэдфорд Лакшми Нараян индуистік ғибадатханасы, Поттерс Бардағы Шихарбанди джайн Дерэсар, Саутхоллдағы Шри Гуру Синг Сабха Гурдварасы және Грейвсендтегі Гуру Нанак Дарбар Гурдварасы. 1988 жылы Салман Рушдидің «Сайтандық аяттар» романының жарық көргеніне байланысты үлкен дау туды. Мұсылмандар кітапты құдайға қарсы деп айыптады. 1988 жылдың 2 желтоқсанында кітап Болтон қаласында 7000 мұсылман қатысқан демонстрацияда жазбалы түрде өртелді, ал 1989 жылдың 14 қаңтарында Брэдфордта ұқсас демонстрация мен кітап өртеу орын алды. 1989 жылы Иранның аятолласы Рухолла Хомейни Рушдиді өлтіруге шақырған фетва шығарды. Ұлыбритания сондай-ақ Азияның көрнекті діни лидерлері мен ғалымдарына да мекенжай. Олардың арасында Мирза Масрур Ахмад (Ахмадия қауымының халифасы), Шейх Абдул Қаюм (Еуропадағы ең танымал ғалымдардың бірі және Шығыс Лондон мешітінің бас имамы), Әбу Юсуф Рияд әл-Хақ (Бирмингем орталық мешітінің хатибы), Доктор Махмудул Хасан (Эссекс мешітінің хатибы), Абдур Рахман Мадани (Global Eid Trust төрағасы және Дарул Умма мешітінің бас имамы), Файз әл-Ақтаб Сиддики (Хиджаз колледжінің директоры), Аджмал Масрур (имам және Либералды демократтар саясаткері) және Прамух Свами Махарадж (Хинду Сваминараянның бесінші рухани жаңғыртушысы) бар.

Asian Britons have significant numbers of adherents to various major religions. Based on 2011 census figures for England and Wales (94.7 percent of UK statistics), Muslims account for 43% of the group, while Hindus make up over 18%, and Christians almost 11%. Sikhs constitute nearly 9% of British Asians, and 3.5% are Buddhists. British Chinese are mainly irreligious, with 55% of the population subscribing to no religion, 19% Christians and 12% Buddhists. British Pakistanis and Bangladeshis tend to be religiously homogeneous, with Muslims accounting for 92% of each group while their counterparts of Indian and Sri Lankan origin are more religiously diverse, with 55% Hindus, 29% Sikhs, and 15% Muslims. British Gujaratis are predominantly Hindu, belonging to various caste organizations, with large minorities of Muslims, Jains, and smaller numbers of Christians and Zoroastrians. Notable religious buildings are the East London Mosque, London Central Mosque, Birmingham Central Mosque, Baitul Futuh Mosque, BAPS Shri Swaminarayan Mandir London, Bradford Lakshmi Narayan Hindu Temple, Shikharbandi Jain Derasar in Potters Bar, Gurdwara Sri Guru Singh Sabha in Southall and Guru Nanak Darbar Gurdwara in Gravesend. The publication of Salman Rushdie's novel The Satanic Verses in 1988 caused major controversy. Muslims condemned the book for blasphemy. On 2 December 1988 the book was publicly burned at a demonstration in Bolton attended by 7,000 Muslims, followed by a similar demonstration and book burning in Bradford on 14 January 1989. In 1989 Ayatollah Ruhollah Khomeini of Iran issued a fatwa ordering Muslims to kill Rushdie. Britain is also home of notable Asian religious leaders and scholars. Some of them are Mirza Masroor Ahmad (Caliph of the Ahmadiyya Community), Sheikh Abdul Qayum (one of the best known scholars in Europe and Chief Imam of East London Mosque), Abu Yusuf Riyadh ul Haq (Khateeb of Birmingham Central Mosque), Dr. Mahmudul Hasan (Khateeb of Essex Mosque), Abdur Rahman Madani (Chairman of Global Eid Trust and Chief Imam of Darul Ummah Mosque), Faiz ul Aqtab Siddiqi (principal of Hijaz College), Ajmal Masroor (Imam and Liberal Democrats politician) and Pramukh Swami Maharaj (fifth spiritual successor of Hindu Swaminarayan).

Ұлыбритания тарихы

Оңтүстік азиялықтардың Ұлыбританияға қоныстанған алғашқы уақыты белгісіз. Егер ромаларды да ескерсек, онда ең алғашқы келгендер орта ғасырларда болған. ДНК зерттеулері ромаларды қазіргі Оңтүстік Азия халықтарымен байланыстырады және рома тілі индо-арий тілдер отбасының бір бөлігі болып табылады. Романдардың шамамен 1000 жылдан бастап батысқа қарай саяхаттағандығы және көп ғасырлар бойы Таяу Шығыс және Еуропа халықтарымен араласқандығы айтылады. 16 ғасырда романдар Батыс Еуропаның әртүрлі аймақтарына көптеп келе бастады. Ұлыбританияға қоныс аударған романдар романичал деп аталады. Еуропаға саяхаттап, Ұлыбританияда тұрған алғашқы білімді Оңтүстік Азиялық – бенгалдық мұсылман дін қызметкері, мунши және Моғол империясының дипломаты Итисам уд Дин. Ол 1765 жылы король Георг III билік еткен кезде өзінің қызметшісі Мұхаммед Мукиммен бірге келді. Ол өзінің тәжірибесі мен саяхаттары туралы парсы тілінде "Шигурф нама и Вилаят" ("Еуропаның таңғажайып тарихнамасы") атты кітабында жазды. Бұл британдық азиялықтың әдебиеттегі ең алғашқы жазбасы болып саналады. Сонымен қатар, Георг III билік еткен кезеңде Джеймс Ахилл Киркпатриктің кальян дайындаушысы (кальян қызметшісі/дайындаушысы) Киркпатрикті тонап, алдап, Англияға қашып, өзін Силхет принці деп жариялаған. Бұл адамға Ұлыбританияның премьер-министрі Уильям Питт кіші қызмет көрсеткен, содан кейін Йорк герцогымен бірге тамақтанған, ал кейін корольдің алдына шыққан.

Ласкарлар

1498 жылы португалдық саяхатшы Васко да Гама Үндістанның Каликут қаласына келгенде, Оңтүстік Азия мен Еуропа арасындағы тікелей теңіз жолын ашып, еуропалықтардың Азияға дейінгі теңіз жолының (әдетте Кейп жолы деп аталады) құрылуына ықпал етті. Голланд саяхатшысы Хендрик Брауэрдің 1611 жылы ұсынған және Брауэр жолы деп белгілі болған осы жолдың кеңейтілген нұсқасы, кейіннен Оңтүстік-Шығыс Азияға жаңа су жолын тапты. Келесі ғасырларда Ұлыбритания және оның ізашар мемлекеттері осы теңіз жолдарын Британ империясын құру үшін пайдаланды. Еуропалық державалар арасындағы теңіз күштерінің артуына сүйене отырып, британдықтар континенттің батыс, оңтүстік, оңтүстік-шығыс және шығыс жағалауларын отарлап, Азияда ондаған британдық колониялар мен протектораттар құрды. Британ империясының әкімшілері өздері үшін жұмыс істейтін азиялық жұмысшыларды «кули» деп атады, ал «ласкарлар» олардың теңіздегі баламасы саналды. Ласкарлар – түрлі этникалық топтардан шыққан теңізшілер болатын. Кейде бұл термин Азия тегі бар кез келген теңізшіні білдірсе де, Ұлыбританияда африкалық ласкарлар да тіркелген. Азиялық ласкарлардың ішінде Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген австронезиялық малайлар Ұлыбританияға қоныстанған және одан келіп-кеткен ласкарлардың маңызды бөлігін құрады. Шығыс Азиядан келген жапондық және қытайлық теңізшілер британдық кемелер мен сауда компаниялары үшін ласкар ретінде жиі жұмыс істеді. Парсилер (Персиядан, Батыс Азиядан шыққан) және португал және үнді мұрасының қосындысынан туған лузолық азиялықтар да Ласкар ретінде жұмыс істеу үшін Оңтүстік Азиядан келді. Батыс Азиядан армяндар ласкар экипаждарының құрамына кірді, сондай-ақ Цейлондықтар (Шри-Ланкалықтар) және бенгалдықтар да теңіз саяхаттарына қатысты.

Шығыс Африкадан Азияға көшіп келу

1964 жылдан бастап Шығыс Африкадағы африкаландыру саясаты Кения, Уганда және Танзаниядан британдық паспорттары бар азиялықтардың келуіне ықпал етті. Бастапқыда бұл адамдар үкіметтік және әкімшілік лауазымдарда жұмыс істесе, кейіннен саудамен айналысатын азиялықтар да осы процеске қатысты. Бұл көші-қон "Exodus" деп аталды. 1972 жылы Уганданың сол кездегі президенті Иди Амин барлық Оңтүстік Азиялықтарды Угандадан қуғынға салды. Британдық паспорттары барлар Ұлыбританияға келді. Көбінесе Гуджарат тегінен шыққан осы орынсыз қоныс аударған адамдар Угандадағы табысты бизнестерін және ірі коммерциялық империяларын қалдырып, Ұлыбританияда барлығын бастапқыдан құрастырып жаңа өмір салды. Осы "қос көшпенділердің" кейбіреулері саудамен айналысты, ал басқалары кеңсе қызметкерлері ретінде жұмыс таба алды. 1962 жылғы Ұлттық көшіп-қонушылар туралы заң және 1971 жылғы Көшіп-қону заңы негізінен бастапқы көшіп-қонуды шектеді, бірақ бұрын қоныстанған көшіп-қонушылардың отбасы мүшелеріне рұқсат берілді. Сонымен қатар, Оңтүстік Азия қауымдастығының кейінгі өсуінің көп бөлігі Оңтүстік Азиялық британдықтардың екінші және үшінші буындарының дүниеге келуімен байланысты.

Өнер және ойын-сауық

Бірнеше азиялық британдықтар Ұлыбританияның киноиндустриясына, сондай-ақ Голливудқа және жалпы АҚШ киноиндустриясына еніп, жоғары кассалық фильмдерде, ірі фильмдер сериясын қоса алғанда, түсті және осы арқылы халықаралық танылу мен БАҚ назарына ілікті. Телевизияда американдық ситкомдарда, сериалдарда және ұзақ жылдар бойы көрсетіліп келе жатқан британдық «Коронация көшесі», «Ист-Эндерс», «Эммердейл» және «Холлиокс» сияқты мыс операларында азиялық мұраға ие британдық актерлер сомдаған көптеген азиялық кейіпкерлер болды. Бонд қызын ойнаған алғашқы азиялық британдық актриса Цай Чин 1967 жылғы «Сен тек екі рет өмір сүресің» және 2006 жылғы «Казино Рояль» қайта түсірілімінде ойнады. Бёрт Квоук елуден астам фильмде, соның ішінде Джеймс Бонд фильмдерінің үш бөлімінде ойнады және 2010 жылы драма өнеріне қосқан үлесі үшін OBE орденімен марапатталды. Арт Малик «The Jewel in the Crown» және «The Living Daylights» фильмдерінде есімдері қалып қойған рөлдерді сомдады, ал сэр Бен Кингсли (туған аты Кришна Пандит Бханджи) – Ұлыбританияның ең танымал және беделді актерлерінің бірі. Кингсли – мансабында «Оскар», БАФТА, «Алтын глобус» және «Экрандағы актерлер гильдиясы» сыйлықтарын алған, соның ішінде 1982 жылғы «Ганди» фильміндегі рөлі үшін «Оскар» сыйлығын жеңіп алған сирек актерлердің бірі. «Скинс» жасөспірімдер драмалық сериалында Анвар Харрал рөлін ойнаған актер Дев Пател Дэнни Бойлдың «Сламдог миллионер» фильмінде басты рөлді сомдады, бұл рөлі үшін бірнеше марапатқа ие болды және 2009 жылы БАФТА сыйлығына ұсынылды. АҚШ-тың «ER» телесериалында есімдері қалып қойған рөлді ойнаған Парминдер Награ 2002 жылғы британдық «Бекхэм сияқты соққыны қалай беру керек» фильмінде түсті. Актер Навин Эндрюс танымал америкалық «Lost» телесериалында Саид Джарраның рөлін ойнады, сондай-ақ 1996 жылғы «Англиялық науқас» сыйлыққа ие болған фильмде де есімдері қалып қойған рөлді сомдады. Кунал Наяр АҚШ-тың танымал «The Big Bang Theory» ситкомында Радж Котхрапали рөлін ойнайды. Джемма Чан мен Бенедикт Вонг Marvel Cinematic Universe франшизасында көрінді. Чан 2019 жылғы «Капитан Марвел» және 2021 жылғы «Мәңгіліктер» фильмдерінде екі басты рөлді сомдады, осылайша кинематографиялық әлемде әртүрлі кейіпкерлерді сомдаған алғашқы актриса атанды. Вонг, сондай-ақ екі Ридли Скотт фильмінде («Прометей» және «Марс») ойнады, алғаш рет 2016 жылғы «Doctor Strange» фильмінде Marvel өндірісіне қатысты, «Өшігу соғысы» (2018) және «Соңғы ойын» (2019) фильмдерінде рөлін қайта ойнады, соңғысы кино тарихындағы ең жоғары кассалық табыс әкелген фильм болып табылады. Риз Ахмед «Борн» фильмдер сериясында да, «Жұлдыздық соғыс» сагасында да ойнады, «Руг-1» антологиялық фильмінде де түсті. «Жұлдыздық соғыс», «Марвелдің Құдайы», «Борн» және «Джеймс Бонд» фильмдер сериясы – барлық уақыттағы ең табысты фильмдердің қатарында.

Several Asian Britons have broken into the UK film industry, as well as Hollywood, and the U. S. film industry at large; starring in high grossing box office films, including major film series, and receiving subsequent international recognition and media attention. In television, prominent roles in American sitcoms, series, and long running British soap operas, such as Coronation Street, EastEnders, Emmerdale and Hollyoaks, have all had a number of Asian characters portrayed by British actors of Asian heritage. Tsai Chin, the first Asian British actress to play a Bond girl, appeared in 1967's You Only Live Twice and the 2006 re make of Casino Royale. Burt Kwouk, who appeared in over fifty films, including three of the James Bond film series, received an OBE for services to drama in 2010. Art Malik had notable roles in The Jewel in the Crown and The Living Daylights, and Sir Ben Kingsley (born Krishna Pandit Bhanji) is one of Britain's most acclaimed and well known performers. Kingsley is one of few actors to have won all four major motion picture acting awards, receiving Oscar, BAFTA, Golden Globe and Screen Actors Guild awards throughout his career, including the Academy Award for Best Actor for his performance in Gandhi (1982). The actor Dev Patel, who played the role of Anwar Kharral in the teen drama series Skins, portrayed the leading role in Danny Boyle's Slumdog Millionaire, for which he received several awards and was nominated for the 2009 BAFTA Award for Best Leading Actor. Parminder Nagra, who played a prominent role in the US TV series ER, starred in successful British film Bend It Like Beckham (2002). The actor Naveen Andrews plays the role of Sayid Jarrah in the popular US TV series Lost, and also had a prominent role in the award winning film The English Patient (1996). Kunal Nayyar plays the character of Raj Koothrappali in the popular US sitcom, The Big Bang Theory. Gemma Chan and Benedict Wong have featured in the Marvel Cinematic Universe franchise. Chan has had two starring roles in both 2019's Captain Marvel and Eternals (2021), making her the first actress to portray separate characters within the cinematic universe. Wong, who has also appeared in two Ridley Scott films (Prometheus and The Martian), first appeared for a Marvel production in 2016's Doctor Strange, twice reprising the role for Avengers: Infinity War (2018) and Endgame (2019), the latter of which is the highest grossing release in film history. Riz Ahmed has starred in both the Bourne film series and Star Wars saga, appearing in anthology film Rogue One. Star Wars, Marvel's The Avengers, the Bourne and James Bond film series are some of the highest grossing film franchises of all time.

Өнер және дизайн

Аниш Капур – Үндістанда туған британдық мүсінші. Мумбайда туған Капур 1970-ші жылдардың басынан бастап Лондонға көшіп, өнерді оқу үшін келді, алдымен Хорнси өнер колледжінде, кейін Челси өнер және дизайн колледжінде білім алды. Капур 1991 жылы Тернер сыйлығының иегері атанды. Пуломи Десай, Лондонның Хакни қаласында туған, 1980 жылдан бері шу мен электрмен жұмыс істейтін фотограф және дыбыс суретшісі. Ол Oram сыйлығының лауреаты және Usurp Art кураторы. Лондон қаласында туған, азиялық тегі бар Шезд Дауд 2000 жылдардың басында түрлі медиадағы жұмыстарымен танылды. Сондай-ақ Лондон қаласында туған, пакистандық тегі бар Харун Мирза 2000 жылдардың соңында суретші ретінде көзге түсті. Дыбыс тудыратын мүсіндік инсталляцияларымен әйгілі Мирза 2011 жылы 54-ші Венеция биенналесінде «Ең үміткер суретші» аталымы бойынша күміс арыстан сыйлығын жеңіп алды. Шахидул Алам – Бангладеш фотожурналисі, оқытушы және қоғамдық белсенді. Ол қырық жылдан астам уақыттан бері фотограф ретінде жұмыс істейді және "оның фотосуреттері дерлік барлық батыстың ірі бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланды". Сайман Миа – 2012 жылғы Лондон жазғы Олимпиадасы үшін жасалған екі 5 фунттық естелік монетаның бірін жасаған сәулетші-дизайнер және графикалық дизайнер. Ауған және пакистандық тамырлары бар Осман Юсефзада – суретші және сәндік дизайнер, 2008 жылы Vogue журналы оны "Кішкентай қара көйлектің жаңадан ойлап табушысы" деп атады. Ол кейіннен танымал сәнгерге айналды, Юсефзада жасаған көйлектерді бірнеше әйгілі әйелдер киді. Ол сондай-ақ өзінің туған қаласындағы Селфриджс Бирмингемде 2022 жылғы Бірталай ұлттар ойындары кезінде қойылған үлкен қоғамдық өнер туындысын жасады. RIFCO Arts театр компаниясы 1999 жылдан бері британдық азиялықтардың өміріне негізделген спектакльдер қойып, гастрольдік сапарлар ұйымдастырып келеді.

Музыка

1970 жылдан бері Оңтүстік Азияның орындаушылары мен жазушылары айтарлықтай мәдени жетістіктерге қол жеткізді. Ұлыбританияда кең танымалдыққа ие болған және әлемдік деңгейде аты шыққан алғашқы Оңтүстік Азия музыканты – Queen тобының әншісі Фредди Меркьюри, ол Шығыс Африканың Занзибар қаласында Фаррох Булсара болып дүниеге келген, оның ата-анасы Бомбейден (қазіргі Мумбаи) шыққан парси тегінен. 2006 жылы Time Asia журналы оны соңғы 60 жылдың ең ықпалды Оңтүстік Азиялық тұлғаларының бірі деп таныды. Осы кезеңде музыка продюсері, композитор және ән жазушы Бидду «Kung Fu Fighting» (Carl Douglas орындауында) және «I Love to Love (But My Baby Loves to Dance)» (Tina Charles орындауында) сияқты бірқатар хит әндері арқылы әлемдік деңгейде танымал болды. 1990 жылдары кең танымалдыққа ие болған Оңтүстік Азия өнерпаздарының қатарында Apache Indian болды, оның 1993 жылғы «Boom Shack A Lak» синглі көптеген голливудтік фильмдерде пайдаланылды, сондай-ақ Babylon Zoo тобының жетекшісі Жас Манн, оның 1996 жылғы «Spaceman» синглі шығарылған күнінің алғашқы аптасында 418 000 дана сатылып, Ұлыбритания чарттарында рекорд орнатты. 2008 жылы ең табысты Оңтүстік Азия музыканты – британдық тамил әншісі M.I.A. болды, ол «Paper Planes» синглі үшін екі рет «Грэмми» сыйлығына ұсынылып, «Slumdog Millionaire» саундтрекінен «O Saya» әні үшін «Оскар» сыйлығына ие болды. 2009 жылы R&B және хип-хоп орындаушысы Mumzy Stranger «One More Dance» атты әнімен алғашқы британдық бангладештік музыкант атанды. 2009 жылдың қазан айында Jay Sean-ның «Down» синглі Billboard Hot 100 чартында бірінші орынға көтеріліп, АҚШ-та төрт миллион дана сатылды, осылайша ол Оңтүстік Азия тегінен шыққан алғашқы жеке орындаушы және «Billboard Hot 100 чартының жоғарғы сатысына көтерілген алғашқы британдық қалалық орындаушы», «АҚШ чарт тарихындағы ең табысты британдық қалалық әртіс» және 1997 жылдан бері АҚШ чарттарындағы ең табысты британдық әртіс (Элтон Джоннан кейін) болды. Raxstar, Bilal және Nish сияқты британдық азиялық музыканттардың жаңа буыны одан әрі дамыды. 2010 жылдардың басында The Wanted тобының мүшесі Сива Канесуарн және One Direction тобының мүшесі Зейн Малик әлемдік деңгейде үлкен танымалдыққа ие болды; The Wanted «Glad You Came» әнімен Billboard Hot 100 чартында үшінші орынға ие болды, ал One Direction «Up All Night» әнімен Billboard 200 чартында көшбасшы болды. Британдық бангладештік YouTuber және рэперге айналған Koomz өзінің «Mariah» синглімен танымал болды, ол көптеген платформаларда 10 миллионнан астам көруге және тыңдауға ие болып, 2018 жылғы Official Asian Music Chart-та бірінші орынды жеңіп алды.

Since the 1970s, South Asian performers and writers have achieved significant mainstream cultural success. The first South Asian musician to gain wide popularity in the UK and worldwide fame was Queen lead singer Freddie Mercury, born Farrokh Bulsara in Zanzibar, East Africa, to parents of Parsi descent from Bombay (now Mumbai). In 2006, Time Asia magazine voted him as one of the most influential South Asians in the past 60 years. At around the same time, music producer, composer and songwriter Biddu gained worldwide fame for a number of hit songs, including "Kung Fu Fighting" by Carl Douglas and "I Love to Love (But My Baby Loves to Dance)" for Tina Charles. In the 1990s the South Asian artists who gained mainstream success included Apache Indian, whose 1993 single "Boom Shack A Lak" was used in many Hollywood movies, and Jas Mann, who headed Babylon Zoo and whose 1996 single "Spaceman" set a UK chart record when it sold 418,000 copies in its first week of release. The most successful South Asian musician in 2008 was the British Tamil artist M. I. A., who was nominated for two Grammy Awards for her single "Paper Planes", and has been nominated for an Academy Award for Best Original Score for "O Saya", from the Slumdog Millionaire soundtrack. In 2009, R&B and hip hop artist, Mumzy Stranger, became the first British Bangladeshi to release a music single; titled "One More Dance". In October 2009, Jay Sean's single "Down" reached the #1 on the Billboard Hot 100 and sold four million copies in the United States, making him the first South Asian origin solo artist and "the first UK Urban act to top Billboards Hot 100," "the most successful male UK urban artist in US chart history," and the most successful British male artist in the US charts since Elton John in 1997. A new generation of British Asian musicians have followed such as Raxstar, Bilal and Nish. In the early 2010s, Asian boy band members, Siva Kaneswaran of the Wanted and Zayn Malik of One Direction, have gained considerable mainstream popularity worldwide; the Wanted reached No. 3 on the Billboard Hot 100 with "Glad You Came" while One Direction topped the Billboard 200 with Up All Night. British Bangladeshi YouTuber turned rapper Koomz is best known for his breakthrough single "Mariah" which has hit over 10 million streams and views across many platforms and also Number 1 in the Official Asian Music Chart of 2018.

Қайырымдылық және дінаралық

Британдық азиялық жастардың саны артып келеді және олар қайырымдылық және дінаралық салаларда көзге түсіп жатыр. Соңғы мысал – Онкардип Сингх, ол 2018 жылы дінаралық және еріктік қызметтері үшін Оңтүстік Азия тарихындағы ең жас адам ретінде MBE орденімен марапатталды. Сайф Уддин Ахмад – гуманитарлық қызметкер және «Аль Хайр» қорының бас директоры. Бұрын ол Ұлыбританияның «Muslim Aid» және «Islamic Help» қайырымдылық ұйымдарының бас директоры қызметін атқарды, сонымен қатар «Faith Regen Foundation», «MADE in Europe» және «Global One 2015» қайырымдылық ұйымдарын құрды. Жаттырулар бойынша кеңесші және жазушы Нияз Алам 2000-2007 жылдар аралығында «War on Want» қайырымдылық қорының мүшесі болды.

Поп-мәдениеттегі танымал тұлғалар

Комедияшылар Санджиев Бхаскар, Мира Сиал, Папа Си Джей және Шазия Мирза – британдық халық мәдениетінде жақсы танылған тұлғалар. BBC-дің «Мені үйлендір» шоуының жүргізушісі және келісім шарттарын жасаушы – Оңтүстік Азиялық шотландтық Анела Рахман. Хардип Сингх Коли – британдық теледидар мен радионың жүргізушісі, тілшісі және комедианты. «The Apprentice» бағдарламасына британдық бангладештік, пәкістандық және үндістандық қатысушылар қатысқан, олардың ішінде: Сайед Ахмед, Тре Азам, Лохит Калбурги, Газал Асиф, Шазия Вахаб, Сара Дада және ең танымал, қазір британдық тележүргізуші Сайра Хан. Далжит Дхаливал, Кришнан Гуру Мурти және Самира Ахмед теледидаршылары «Channel 4 News» телеарнасында жұмыс істегендерімен белгілі. 2008 жылы «Britain's Got Talent» реалити-шоуының екінші маусымында Оңтүстік Азиялық би дуэті Signature (Сулеман Мирза – британдық пәкістандық, Мадху Сингх – британдық үнді) Майкл Джексон мен Бхангра музыкасы мен би стильдерінің қосындысын орындап, шоуда екінші орын алды. Хүмза Аршад пен Әли Шахалом – британдық азиялық комедианттар, олардың YouTube карьерасы көбінесе пәкістандық, бангладештік және мұсылман мәдениетін стереотиптеуден тұрады. 2011 жылы Хүмза Аршадтың видеосы Еуропадағы YouTube-та ең көп көрулі видеолардың жетіншісі болды. Британдық бангладештік комедиант Әли Шахалом, британдық пәкістандық комедиант Атиф Навазбен бірге BBC-дің алғашқы британдық мұсылмандық скетч-шоуы «Muzlamic»-те ойнады.