Кіріспе

Сандакан өлім шерулері – Борнеода Сандаканнан Ранауға дейін жасалған мәжбүрлі шерулер сериясы. Бұл шерулердің салдарынан Тынық мұхиты науқаны кезінде Жапония империясының қолға түскен 2434 одақтас әскери тұтқыны Солтүстік Борнеодағы Сандакан әскери тұтқындар лагерінде қаза тапты. Соғыс аяқталған кезде Сандакан мен Ранауда түрмеге қамалған барлық тұтқындардың арасынан тек алты ғана австралиялық аман қалды, олардың барлығы қашып шықты. Бұл оқиға Австралия әскерилерінің Екінші дүниежүзілік соғыста бастан өткерген ең қорқынышты трагедиясы деп есептеледі.

Өмірбаян

1942 және 1943 жылдары 1942 жылдың ақпан айында Сингапур шайқасында тұтқынға алынған австралиялық және британдық әскери тұтқындар Солтүстік Борнеоға әскери аэродром салуға және Солтүстік Борнеодағы (Сабах) Сандакандағы әскери лагерьлерге жіберілді. Бірма темір жолындағыдай, тұтқындар қарумен жұмыс істеуге мәжбүр болды, оларды жиі ұрып-соғып, азық-түлік пен медициналық көмек өте аз болды. 1943 жылдың тамызында, командирлерді жою арқылы салдарттарды бақылау мақсатында, офицерлік шендегі тұтқындардың көпшілігі Сандаканнан Кучингтегі Бату Линтаң лагеріне көшірілді. Офицерлерді көшіргеннен кейін қалған тұтқындардың жағдайы күрт нашарлады. Рациондар тағы да қысқартылды, ал ауру тұтқындар да аэродромда жұмыс істеуге мәжбүр болды. Құрылыс аяқталғаннан кейін тұтқындар бастапқыда лагерьде қалды. 1945 жылдың қаңтар айында, шамамен 1900 тұтқын тірі қалғанда, жақыннан келе жатқан одақтастар аэродромды бомбалап, қиратты. Осы кезде, одақтастардың жақын арада қонуы күтілуде болғандықтан, лагерь командирі капитан Хошизима Сусуми қалған тұтқындарды батысқа қарай тауларға, Ранау қаласына көшіруге шешім қабылдады. Ол бұл Жапон армиясының 37-ші армиясының қолбасшысы генерал-лейтенант Баба Масаоның бұйрығы екенін мәлімдеді. Бұрынғы әскери аэродром қазір Сандакан әуежайы деп аталады және Сандакан қаласына қызмет етеді.

Алғашқы шерулер

Бірінші кезең, кең батпақтар, тығыз орман және содан кейін Кинабалу тауының шығыс беткейімен жасалған марштар 1945 жылдың қаңтар және наурыз айлары аралығында өтті. Жапондықтар 470 тұтқынды іріктеп алды, олардың батыс жағалауға қайта орналасқан жапон батальондары үшін жүк және жабдық тасуға лайықты деп саналды. Тұтқындар бірнеше топқа бөлініп, бастапқыда Джесселтонға (Кота Кинабалу) жету мақсатымен жолға шықты, олардың барлығы нашар тамақтанған немесе ауыр сырқатқа шалдыққан болатын. Тоғыз күндік сапарға шыққандарына қарамастан, оларға тек төрт күнге жететін азық-түлік берілді. Батан өлім маршысында болғандай, денсаулығы нашар немесе шаршаудан құлап қалған тұтқындар жол бойы өлтірілді немесе өлді. Ранауға жеткеннен кейін аман қалғандар тоқтатылып, уақытша лагерь салуға бұйрық берілді. Кейіннен бір тарихшы былай деп мәлімдеді: "Аман қалғандар санитарлық талаптарға жатпайтын, тығыз жайғастырылған жатақтарға тығылып, содан кейін дизентериядан қайтыс болды. 26 маусымда тек бес австралиялық және бір британдық солдат тірі қалды".

Екінші шерулер

Екінші шеру 1945 жылы 29 мамырда шамамен 536 тұтқынмен басталды. Жаңа Сандакан лагерінің командирі капитан Такакава Такауо тұтқындарды жапондық күзетшілермен бірге, шамамен елу адамнан тұратын топтарға бөліп Ранауға қарай жөнелтті. Шеру жиырма алты күнге созылды, ал тұтқындар бірінші шерудегілерге қарағанда нашар күйде болды, оларға азық-түлік азырақ берілді және көбінесе тамақ іздеуге мәжбүр болды. Сандакан лагерінің 1-ші учаскесі оның бар екенін жасыру үшін жойылды. Ранауға барлық 183 тұтқын ғана жетті. 1945 жылдың 24 маусымында екінші шеруге қатысушылар қаңтарда өткен бірінші шеруден барлық алты тұтқынның ғана тірі екенін анықтады.

Соңғы шеру

Екінші шеруден кейін Сандаканда шамамен 250 адам қалды. Жапондықтар тұтқындардың көп бөлігінің денсаулығы нашар болғандықтан, бастапқыда оларды аштықтан өлтіруге ниеттенді, көптерін айналағы орманнан тамақ іздеуге мәжбүр етті. Алайда, 1945 жылдың 9 маусымында тағы 75 адамнан тұратын соңғы топты шеруге жіберу туралы шешім қабылданды. Қалған адамдар тым әлсіз болғандықтан, ешқайсысы да одан әрі тірі қалмады. Әрбір адам шаршап құлағанда, оны жапондық сақшысы атып тастады. 1945 жылдың 15 тамызында жапондықтар капитуляциялағанға дейін Сандаканда қалған, жүре алмайтын барлық тұтқындар не өлтірілді, не аштық пен аурудың салдарынан қайтыс болды. Көптеген жапондық сарбаздар да аштықтан қайтыс болды, тіпті кейбіреулері өздерінің жауынгерлік қабілетін сақтау үшін каннибализмге жүгінді.

"Кингфишер" операциясы

"Кингфишер" операциясы – 1945 жылдың басында тасталып қалған Сандакан лагеріндегі әскерилерді құтқару жоспарланған операциясы. Операцияның дұрыс емес барлау мәліметтері салдарынан сәтке келе алмай қалғаны айтылады. Операцияның өзінің орындалу мүмкіндігі туралы пікірталастар бар. 1945 жылдың мамыр айында Агас тобы дайындаған есептерде Ранау әуежайының қирауына байланысты тұтқындарды әуемен эвакуациялау мүмкін емес деп қорытынды жасалды. Құрлық жолымен күтіп тұрған су асты қайықтарына эвакуациялау қарастырылды, бірақ ерлердің өте нашар жағдайына байланысты бұл жоспардан бас тартылды. Жапондық оккупацияның үш жылында Солтүстік Борнео халқының шамамен 16 пайызы қаза тапқан. Капитан Такакава және оның орынбасары капитан Ватанабе Гензо да соғыс тұтқындарын өлтіру және жаппай қырғын жасағаны үшін кінәлі деп танылды және 1946 жылдың 6 сәуірі мен 16 наурызында асылып, атылды.

Еске алу рәсімі

1948 жылы австралиялық журналист Колин Симпсон Сандаканның өлім шеруінің жолын қайта басып өту үшін Британдық Солтүстік Борнеоға сапар шекті, ал кейін Австралия хабар тарату корпорациясының «Австралиялық саяхат» бағдарламасы үшін радиодерекфильм жасау үшін алты аман қалғанның естеліктерін жазды. Сценарий кейін «Борнеодан алты» (1948) деген атпен жарияланды. 1962 жылы Сандакан мен Ранауда қаза болғандарды еске алу үшін Кундасангта Соғыс ескерткіші мен естелік бағы салынды. Сандаканның өлім шеруі 2004 жылғы «Сандакан жоқтауы» атты ораторияда бейнеленді – жоқтау, яғни қайтыс болған адамға арналған аза тұту гимні. Ораторияны австралиялық композитор Джонатан Миллс жазды, оның әкесі 1942-1943 жылдары Сандакан түрмесінде тұтқын болған. 2011 жылы Батыс Австралиядағы Тодиай аудандық орта мектебінің 9 және 10 сынып оқушылары Тодиай қауымдастығының, соның ішінде Тодиай қауымдық радиосының, Тодиай округінің және Тодиай РСЛ-нің көмегімен 1947 жылғы ABC радиосының «Борнеодан алты» пьесасының жаңартылған нұсқасын қайта қойды. «Борнеодан алты» жобасының таныстырылымына Малайзияның бас консулы Пуан Хамида Ашари, Мур округінің депутаты Грант Вудхэмс, әскери тарихшы Линетт Сильвер, Сандакан тұтқындарының туыстары және Тодиай қауымдастығының мүшелері қатысты. 2011 жылдың 9 қыркүйегінде түпнұсқа жазбаның аудио үзінділері 1947 жылдан бері алғаш рет ABC радиосында (WA Perth 720) қайта жазылған аудио үзінділерімен бірге ойнатылды. Пьеса 2011 жылдың соңында Тодиай қауымдық радиосында көрсетілуі тиіс еді, содан кейін Австралияның басқа да қауымдық радиостанцияларына ұсынылуы керек еді. Қайта жазылған пьесаның көшірмесі Австралияның Ұлттық кино және дыбыс архивіне және Батыс Австралияның Перт қаласындағы ABC кітапханасына жіберілді. 2012 және 2014 жылдар аралығында Батыс Австралия студенттері Премьер-министрдің ANZAC студенттік туры аясында Сандакан, Ранау және өлім шеруінің маршрутындағы маңызды орындарды аралап, жасалған қатыгездіктер туралы білді және (әсіресе жастар арасында) Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Австралиялық әскери тұтқындарының басынан өткендер туралы хабардарлықты арттырды. Сандакан туралы премьер-министр Синдзо Абэ 2014 жылдың 8 шілдесінде Австралия парламентіне сөйлеген сөзінде айтты. Бұл жапон басшысының парламентте алғашқы сөзі болды.

Сот процестерінен кейін жазбалар мен куәліктердің кешіктірілуі

Соғыстан кейін шерулерге қатысты көптеген ақпараттар отбасылардан және жалпы халықтан жасырылды. Бастапқыда бұл Армияға ұсынылған және лагерьден табылған құжаттардың арасындағы келіспеушіліктерге, сондай-ақ куәгерлердің әртүрлі көрсетулеріне байланысты болды. Осы әртүрлі есептердің нәтижесінде көптеген адамдардың өлімінің дұрыс емес күні немесе өлім себебі тіркелді, себебі лагерьдегі құжаттарда көбінесе жазаланған тұтқындардың өлімі аурудан болған деп көрсетілді. Құжаттар кейін түзетілгенімен, соғыстан кейінгі алғашқы ақпарат лагерьдегі оқиғалар туралы өте күрделі және қайшылы мәліметтерді ұсынды. 1945 жылдан бастап осы құжаттар жарияланғанға дейін ақпарат алуға тырысқан отбасы мүшелеріне көбінесе өлім туралы растау ғана берілді. Британдық отбасылар үшін бұл ақпаратты жинау әсіресе қиын болды. 1980 және 1990 жылдары тергеушілердің, тарихшылардың және сарбаздардың күш-жігері арқасында ғана Сандакан жұртшылық назарына қайта оралды, ал көптеген отбасылар үшін бұл туыстарының басына келгендер туралы толық мәліметтерді білудің алғашқы мүмкіндігі болды. Доктор Смит Телупидтегі жолдың Ливагу аңғары арқылы Мируруға қарай бұрылатынын айтты, бірақ Линетт Австралия соғыс қабірлері кеңсесінің денелерді іздеу тобы тапқан және 2012 жылы Австралия армиясының тарих және картография бөлімі тексерген қолмен салынған картаға сәйкес, жол Мируруға ешқашан бармағанын мәлімдеді. Линетттың дәлелдері соңғы қалған екі жол кесуші – Туати Акау мен Зудиннің куәлігімен расталды. Олар Жапон императорлық армиясы (ЖИА) үшін мәжбүрлі еңбекпен маршрутты жасауға қатысып, сонымен қатар өлім шеруінің қорқынышына куә болды. Екеуі де қайтыс болды: Зудин 2017 жылдың 14 мамырында 87 жасында тыныс алу қиындығынан, ал Туати 2018 жылдың 29 қазанында 105 жасында дүние салды. 2011 жылы болашақ Австралия премьер-министрі Скотт Моррисон (2018 жылы тағайындалған) сол кездегі қорғаныс министрі Джейсон Клэр және тәуелсіз саясаткер Роб Оукшоттпен бірге Телупидтен Ранауға дейін алты күндік саяхатқа шықты. Оларға Линетт Сильвер, оның күйеуі Нил Сильвер және 20 австралиялық студент қосылды. 2016 жылы Ұлыбританиядан келген 27 Саттон Валенс мектебінің (SVS) біріккен кадеттік корпусының (CCF) жеті қызы Баутодан Мурукқа дейінгі орманды аймақтан бес күндік жаяу жолға шықты.