Кіріспе

Ерекше май қышқылдары немесе ЭФҚ – адамдар мен басқа жануарлардың қалыпты денсаулық үшін қабылдауы тиіс, алайда организм өздігінен синтездей алмайтын май қышқылдары. Адамдар үшін екі ғана май қышқылының қажетті екені белгілі: альфа-линолен қышқылы (омега-3 май қышқылы) және линоль қышқылы (омега-6 май қышқылы). Бұл қышқылдар организмге бос май қышқылы түрінде немесе көбінесе глицерид туындысы ретінде түседі. Бұл май қышқылдарының жетіспеушілігі сирек кездеседі. Олардың маңыздылығы витаминдердің, кофакторлардың және простагландиндер, лейкотриендер, тромбоксандар, липоксиндер сияқты туындылардың алдындағы заттар болып табылуында.

Номенклатура және терминология

Май қышқылдары бір шетінен карбоксил тобын (–COOH) қосатын, ал екінші шетінен метил тобын (–CH3) қосатын алифалық көмірсутекті тізбектен тұрады. Олар көбінесе тік тізбекті болады. Карбоксил тобына жақын көміртек α деп, келесісі β деп, және осылай әрі қарай белгіленеді. Биологиялық май қышқылдары әртүрлі ұзындықта болуы мүмкін болғандықтан, соңғы орны грек әліпбиінің соңғы әрпі – "ω" арқылы белгіленеді. Осылайша, ω 3 дегеніміз – тізбектің соңғы (ω) бөлігінен есептегендегі алғашқы қанықпаған көміртекті-көміртекті байланыс үшіншісі екенін білдіреді. Көбінесе, қанықпаған май қышқылдарын сипаттағанда көміртегілердің саны мен қос байланыстардың саны да көрсетіледі. Мысалы, ω 3 18:4, 18:4 ω 3 немесе 18:4 n−3 – бұл 18 көміртекті тізбегінде 4 қос байланысы бар стеаридон қышқылы, және CH3 ұшынан санағанда үшінші және төртінші көміртек атомдары арасында қос байланысы бар екенін көрсетеді. Егер басқаша көрсетілмесе, қос байланыстар цис конфигурациясында болады және бір метилен (CH2) тобымен бөлінеді. Стеаридон қышқылының бос май қышқылы түріндегі химиялық құрылымы:

Тамақ көзі

Омега-3 және омега-6 май қышқылдарының кейбір тағамдық көздері – балық және теңіз өнімдері, теңіз балдыры майы, зығыр (лен) және зығыр майы, қанап тұқымы, зәйтүн майы, соя майы, канола (рапс) майы, чиа тұқымы, қабақ тұқымы, күнбағыс тұқымы, жапырақты көкөністер және жаңғақ. Керекті май қышқылдары көптеген метаболизм процестерінде қатысады, және олардың жеткіліксіз деңгейі немесе керекті май қышқылдары арасындағы дұрыс емес арақатынас остеопорозды қоса алғанда, бірқатар аурулардың себебі болуы мүмкін деген дәлелдер бар. Балық – ұзақ тізбекті омега-3 май қышқылдарының, яғни эйкозапентаеной қышқылы (EPA) және докозагексаеной қышқылы (DHA) негізгі көзі, бірақ олар бастапқыда балдырлар мен теңіз шөптерін тұтыну арқылы осы майларды алады. Кейбір өсімдік тағамдарында омега-3 альфа-линоленикалық қышқыл (ALA) түрінде болады, ол жүрек-қан тамырлары денсаулығына шамалы пайда келтіреді. Адам организмі ALA-ны EPA-ға, содан кейін DHA-ға айналдыра алады (таза вегетариандық диета кезінде, егер белгілі бір балдырлар немесе олардан алынған қосымшалар қолданылмаса, мұндай түрлендіру қажет болуы мүмкін). ALA-ның осы түрленуі тиімсіз. DHA-ға айналу әйелдерде ерлерге қарағанда жоғары, бұл жүктілік және бала емізу кезінде ұрық пен нәрестеге DHA жеткізу қажеттігімен байланысты деп есептеледі. IUPAC майлар анықтамалығында жануарлар мен өсімдік майларының, соның ішінде омега-3 және омега-6 майларының толық және егжей-тегжейлі тізімі келтірілген. Ұлттық денсаулық институтының EFA білім беру тобы тамақ майларындағы керекті майлар туралы ақпарат жариялайды. Бұл тізімде 40 кең таралған май бар, олар негізінен EFA-ға бағытталған және n6:n3 арақатынасы бойынша реттелген. Функционалдық тағамның құрамдас бөлігі ретіндегі өсімдік липидтері EFA-ның маңызды өсімдік көздерін, сондай-ақ биосинтездік жолдар туралы түсіндірмелер мен шолу ұсынады. Дегенмен, бұл дереккөздер толық келісімде емес. Өсімдік көздеріндегі EFA мазмұны өсіру жағдайларына байланысты өзгереді. Жануар көздерінің құрамы жануардың жеміне және әртүрлі дене бөліктерінен алынған майлардың айырмашылығына байланысты кең ауқымда өзгереді.

Адам денсаулығы

Ерекше май қышқылдары жүрек жасушаларының тіршілігі мен өлімінде маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, ерекше май қышқылдары ағзада көптеген функциялары бар бірнеше эндоканнабиноидтардың, мысалы, докозагексаэноил этаноламидтің (DHA EA/синаптамид) қалыптасуы үшін аса қажет. Көптеген омега-3 және омега-6 май қышқылдары анандамид және 2-AG сияқты эндоканнабиноидтарға ұқсас әрекет етеді, CB1 және CB2 рецепторларында және басқаларында да белсенділік көрсетеді. 29

Ерекше май қышқылдарының жетіспеушілігі

Құнды май қышқылдарының жетіспеушілігі цинк немесе биотин тапшылығында көрінетін дерматит сияқты дерматитке алып келеді.