Кіріспе

Энзимдер класы Циклооксигеназа (COX), ресми түрде простагландин эндопероксид синтетазасы (PTGS) деп аталады, бұл энзим (нақтырақ айтқанда, изоэнзимдер отбасы) арахидоникалық қышқылдан простаноидтардың – тромбоксан және простагландиндердің (мысалы, простациклин) биосинтезіне жауапты. Жануарлар гема пероксидазалар отбасының мүшесі ретінде, ол простагландин G/H синтетазасы деп те белгілі. Катализдейтін нақты реакция – арахидоникалық қышқылдың қысқа ғұмырлы G2 простагландин аралық арқылы H2 простагландинге айналуы. COX-ты фармацевтикалық түрде тежеу қабыну мен ауырсыну симптомдарын жеңілдетуге көмектеседі. Медицинада "COX" таңбасы "PTGS"-ге қарағанда көбірек кездеседі. Генетикада бұл гендер мен белоктар отбасы үшін "PTGS" ресми түрде қолданылады, себебі "COX" таңбасы бұрыннан цитохром c оксидазалар отбасы үшін пайдаланылып келген. Сондықтан, адамдарда табылған екі изоэнзим – PTGS1 және PTGS2 медициналық әдебиетте көбінесе COX 1 және COX 2 деп аталады. "Простагландин синтетазасы (ПГС)", "простагландин синтетазасы (ПГС)" және "простагландин эндопероксид синтетазасы (ПЭС)" деген атаулар – бұл COX-ты тағайындау үшін кейде қолданылатын ескі терминдер.

Биология

Молекулалық биология тұрғысынан, COX 1 және COX 2 молекулалық салмағы шамамен бірдей, тиісінше 70 және 72 кДа, аминқышқылдық тізбегінің 65% гомологиясы бар және каталитикалық орындары дерлік толық сәйкес келеді. Екі ақуыздың да үш домені бар: N-терминалды EGF-ге ұқсас домен, кішкентай 4 спиральді мембраналық бекіткіш және негізгі гема пероксидаза каталитикалық домені. Екеуі де димерлер түзеді. Мембраналық бекіткіш ақуыздарды эндоплазмалық ретикулумға (ЭР) және микросомалық мембранаға бекітеді.

Фармакология

Кокс қабынуға қарсы препараттардың жиі кездесетін нысаны болып табылады. Изоферменттер арасындағы ең маңызды айырмашылық, селективті тежеуге мүмкіндік беретін фактор – COX 1-дегі 523-позициядағы изолейциннің COX 2-дегі валинмен алмасуы. COX 2-дегі кішірек Val523 қалдығы ферменттегі гидрофобтық қуысқа (Ile523 стерильді түрде кедергі келтіреді) енуге мүмкіндік береді. DuP 697 және одан туындаған коксибтер сияқты дәрілік молекулалар осы баламалы орынға байланысып, COX 2-нің селективті тежегіштері саналады. Рофекоксиб (Vioxx саудалық атауы) мұндай алаңдатуларға байланысты 2004 жылы нарықтан алынды. Целекоксиб және эторикоксиб сияқты басқа да COX 2 селективті ҚҚСД (НПВҚ) препараттары әлі де қолжетімді.

Табиғи КОХ ингибициясы

Аспаздық саңырауқұлақтар, мысалы, матаке, COX 1 және COX 2-ні ішінара тежеуге қабілді болуы мүмкін. Әртүрлі флавоноидтар COX 2-ні тежейтіні анықталды. Балық майы арахидон қышқылына альтернативті май қышқылдарын қамтамасыз етеді. Бұл қышқылдар қабынуға қарсы простагландиндердің орнына COX арқылы кейбір қабынуға қарсы простациклиндерге айналуы мүмкін. Гиперфориннің COX 1-ді тежеу қабілеті аспиринге қарағанда 3-18 есе жоғары екені көрсетілген. Кальцитриол (D витамині) COX 2 генінің экспрессиясын айтарлықтай тежейді. Аспириннің төмен дозасын COX 2 ингибиторларымен бірге қолдану кезінде асқазанның шырышты қабығына зиян келтіру мүмкіндігіне байланысты сақ болу керек. Аспиринмен COX 1-ді басу кезінде COX 2 жоғары реттеледі, бұл шырышты қабықтың қорғаныс механизмдарын күшейту және аспириннің эрозиясын азайту үшін маңызды деп саналады.

COX ингибиторларының жүрек- қан тамырларындағы жанама әсерлері

COX 2 ингибиторлары тіпті қысқа мерзімді қолданылғанда да атеротромбоз қаупін арттырады. 2006 жылы жүргізілген 138 рандомизацияланған зерттеу және шамамен 150 000 қатысушыны талдау көрсеткендей, таңдамалы COX 2 ингибиторлары қан тамырлық оқиғалардың орташа деңгейде жоғарылау қаупімен байланысты, негізінен миокард инфарктісі қаупінің екі есе артуына байланысты. Сонымен қатар, кейбір дәстүрлі НПҚД-ның (мысалы, диклофенак және ибупрофен, бірақ напроксен емес) жоғары дозадағы режимдері де қан тамырлық оқиғалар қаупінің ұқсас артуымен байланысты. Балық майы (мысалы, балық бауыр майы) ревматоидты артрит және басқа да жағдайларды емдеу үшін ұсынылған тиімді балама болып табылады, себебі ол НПҚД-ні қоса алғанда, басқа емдеулерге қарағанда жүрек-қантамыр жүйесі үшін азырақ қауіп тудырады.