Кіріспе
Тіл үйренушіге етістіктің барлық түрінде жіктеу үшін жаттап алу қажетті етістік формалары – грамматикалық термин. Тіл үйренуде етістіктің негізгі формалары дегеніміз – студенттің етістікті барлық түрлерінде жіктеуі үшін жаттап алуға тиіс формалар. Бұл түсінік гуманистік латын мектептерінде пайда болды, онда оқушылар етістіктерді төрт негізгі формада жаттап, ән арқылы үйренді, осы формалардың негізінде басқа барлық формаларды шығаруға болады, мысалы: ferō – ferre – tulī – lātum («тасу»).
the grammar term
In language learning, the principal parts of a verb are those forms that a student must memorize in order to be able to conjugate the verb through all its forms. The concept originates in the humanist Latin schools, where students learned verbs by chanting them in the four key forms from which all other forms can be deduced, for example:
ferō – ferre – tulī – lātum ('to carry')
Not all languages have to be taught in this way. In French, for example, regular verbs can be deduced from a single form, the infinitive, and irregular verbs are too random to be systematized under fixed parts. But the concept can be carried over to many languages in which the verbs have some kind of "regular irregularity", i. e. irregularity always occurs at the same place in an otherwise regular system. Although the term 'principal part' is usually applied to verbs, the same phenomenon can be found in some languages in nouns and other word types.
Барлық тілдерді осылай оқыту қажет емес. Мысалы, француз тілінде жүйелі етістіктерді тек бір формадан – инфинитивтен шығаруға болады, ал жүйесіз етістіктерді белгілі бір формаларға жүйелеу мүмкін емес, өйткені олардың өзгеруі кездейсоқ. Бірақ бұл түсінік көптеген тілдерде қолданылуы мүмкін, онда етістіктерде белгілі бір «ретсіздік реттері» болады, яғни ретсіздік әрқашан бір жағдайда, әйтпесе жүйелі түрде пайда болады. «Негізгі форма» термині көбінесе етістіктерге қолданылса да, осы құбылысты кейбір тілдерде есімдер мен басқа сөз түрлерінде де кездестіруге болады.
the grammar term
In language learning, the principal parts of a verb are those forms that a student must memorize in order to be able to conjugate the verb through all its forms. The concept originates in the humanist Latin schools, where students learned verbs by chanting them in the four key forms from which all other forms can be deduced, for example:
ferō – ferre – tulī – lātum ('to carry')
Not all languages have to be taught in this way. In French, for example, regular verbs can be deduced from a single form, the infinitive, and irregular verbs are too random to be systematized under fixed parts. But the concept can be carried over to many languages in which the verbs have some kind of "regular irregularity", i. e. irregularity always occurs at the same place in an otherwise regular system. Although the term 'principal part' is usually applied to verbs, the same phenomenon can be found in some languages in nouns and other word types.
Латын тілі
Латын тілінде көптеген етістіктердің төрт негізгі түрі болады. Мысалы, "тасу" етістігі portō – portāre – portāvī – portātum түрінде беріледі, мұнда portō – бірінші жақ, жекеше, қазіргі уақыт, белсенді түрдегі көрсеткіш ("Мен тасимын"), portāre – қазіргі уақыт, белсенді түрдегі инфинитив ("тасуға"), portāvī – бірінші жақ, жекеше, өткен уақыт, белсенді түрдегі көрсеткіш ("Мен тастым"), ал portātum – орталық жақ супині. Латын тіліндегі көптеген етістік түрлері алғашқы екі негізгі түрінен туындайды: portābō, "Мен тасам", қазіргі инфинитивтен алынған portā түбірінен жасалған. Дегенмен, барлық белсенді өткен шақ түрлері үшінші негізгі түрден алынады (мысалы, portāveram, "Мен тасқанмын", portāv-тан алынған), ал өткен шақ қатысуы (portātus, portāta, portātum, "тасылған") супинінен жасалады және көмекші етістік sum-мен бірге қолданылып, өткен шақ пассивті қатысуын құрастыруға пайдаланылады (мысалы, portātum est, "тасылған"). Латын поэзиясында көмекші етістік көбінесе жіберіліп қойылады. Көптеген латын етістіктерінің негізгі түрлерін болжауға болады: жоғарыда көрсетілген portō бір түбірді, port, пайдаланады және барлық негізгі түрлер одан ō – āre – āvī – ātum жұрнақтарымен туындайды. Ал кейбіреулерінің күрделірек түрлері бар: regō ("Мен билеймін") етістігінің өткен шақ түрі rēxī, ал өткен шақ қатысуы rēctum, *reg sī және *reg tum түбірлерінен жасалған. Аз ғана етістіктер, мысалы, sum – esse – fuī – futūrum ("болу") жай ғана ретсіз. Кейбір етістіктердің негізгі түрлері төрттен кем болады: hortŏr – hortāri – hortātus sum, "насихаттау" сияқты депоненттік етістіктерде өткен шақ түрі болмайды, сондай-ақ audeō – audēre – ausus sum, "батылу" сияқты жартылай депоненттік етістіктерде де өткен шақ түрі жоқ; екі жағдайда да пассивті түрлер белсенді болып есептеледі, сондықтан барлық өткен шақ түрлері өткен шақ қатысуымен қамтылады. Сондай-ақ, бірнеше кемшілік етістіктер бар, олардың ішінде ōdī – ōdisse, "жек көру" етістігі тек бір түбірден алынған өткен шақ түрлеріне ие.
Ағылшынша
Төрт жалпы ретсіз етістікті қоспағанда, барлық басқа ағылшын етістіктерінің негізгі бөліктері - инфинитив, претерит және өткен уақыт қатысы. Осы ағылшын етістіктерінің барлық түрлері үш негізгі бөліктен алынады. Төрт етістіктің үшінші тұлғада жеке сөз түрінде алдын ала болмайтын түрі бар, ал "болу" етістігі өте ретсіз, оның жеті жеке түрі бар. Ағылшын тіліндегі негізгі бөліктердің тізімі немесе қайталауында үшінші негізгі бөліктің көмекші етістігі жиі алынып тасталады, оны грамматикалық жағынан ерекшеленетін қатысу формасына ұқсатады. Мысалы, "алу" етістігінің негізгі бөліктері take took (have) taken. "Сәттілік" етістігінің bet bet (have) bet және "бұзу" етістігінің break broke (have) broken деген ұғымдары бар. Қалыпсыз етістіктерде қарапайым 3S (ол, ол, ол) инфинитивтен алынған +'s' орфографиялық өзгерістерді қоспағанда, мысалы, catch catches, fly flies және teach teaches, олар 3S тұрақты етістіктер үшін бірдей ережелерді ұстанады.
Испан тілі
Кейбір өте ретсіз етістіктерді қоспағанда, испан тілінде етістіктердің дәстүрлі түрде тек бір негізгі бөлігі бар – инфинитив, оның арқасында етістік үш жұптасу парадигмасының біріне жіктеледі (инфинитивтің аяқталуына қарай, ол ar, er немесе ir болуы мүмкін). Дегенмен, кейбір ғалымдар дауысты алмасатын етістіктерге тағы бір негізгі бөлік қосу арқылы жұптауды реттеуге болады деп санайды, ол алмасуды көрсетеді. Мысалы, "жарақаттау" деген мағынаны білдіретін herir сөзі әдетте ретсіз саналады, себебі оның жұпталуында "hiero" ("мен жарақаттаймын"), "hieres" ("сен жарақаттайсың") сияқты түрі бар, онда түбірдегі дауыс дифтонгқа айналады. Алайда, бірінші тұлғалық жеке, қазіргі заман, хабарламалық райдағы түрін (hiero) негізгі бөлік ретінде қосып, дифтонгтың тек сол буын баса айтылғанда ғана пайда болатынын ескерсек, herir етістігінің жұпталуы толыққанды болжамды болады.
Француз тілі
Тұрақты етістіктер бір түбірден (инфинитивтен) жасалады, ал барлық жіктелулер осы бір түбірден туындайды. Аз ғана етістіктерге әріптерді өзгерту қажет, мұндай жағдайда олар техникалық тұрғыдан екі немесе үш түбірге ие деп есептелуі мүмкін, қанша әріп өзгерту қажеттігіне байланысты. Мұндай өзгерістерге әріпті екі еселеу, екше белгілерін қосу, «е» әрпін қосу және әріптерді ауыстыру, мысалы, «y» әрпін «i» әрпіне айналдыру жатады.
11 негізгі бөліктері бар етістіктер
Бірнеше өте ретсіз етістіктерді толық жұптау үшін 11 негізгі бөлік қажет. Бұл жеті негізгі бөліктен, сондай-ақ шартты сөйлем формасынан және әртүрлі қазіргі уақыттың есімшесінен, бұйрық формасынан және қазіргі уақыттың есімшесінен тұрады.
Толықтай ретсіз етістіктер
Этре, авер және алле етістіктері сонша ретсіз, оларға тіпті 11 негізгі формадан да көп керек.
Шотландтық гэль тілі
Шотланд гаэль тілінде тұрақты етістіктің екі негізгі түрі бар: бұйрық сөз және етістік атау, мысалы, pòg – pògadh 'сүйісу'. Барлық жекеше формалар бұйрық сөзден, pòg ('сүй!'), шығарылады, ал барлық белгісіз формалар етістік атаудан, pògadh ('сүйісу'), шығарылады. Он ретсіз етістікті тек екі-үш шағын өзгеріспен (күтпеген жұмсару) төрт негізгі түрден шығаруға болады.
Ганд
Ганда тіліндегі етістіктің негізгі бөліктері – бұйрық (етістік түбірімен толық сәйкес), қазіргі уақыттың бірінші жақ жекеше түрі және өзгертілген түбір. Мысалы, "сөйлеу" етістігінің негізгі бөліктері: yogera – njogera – yogedde. Қазіргі, алыс өткен, жақын болашақ, алыс болашақ, шартты және бастауыш уақыт түрлері бұйрықтан жасалады. Ағымдағы өткен, шартты және жақын өткен уақыт өзгертілген түбірден туындайды. Теориялық тұрғыдан екінші негізгі бөлікті біріншіден шығаруға болады, бірақ практикада бұл тым қиын болғандықтан, көбінесе ол жеке негізгі бөлік ретінде жадталады. (Ганда етістіктеріне де қараңыз.)