Кіріспе

Матай 5:13 – Жаңа өсиеттегі Матай Ізгі хабарының бесінші тарауының он үшінші аяты. Ол Таудағы уағыздың бөлігі болып табылады, Бақыттылықтардан кейін келетін метафоралардың біріншісі.

Параллельдер

Бұл өлең Марқа 9:50-де де, Лұқа 14:34–35-те де, Марқадағысына ұқсас нұсқасы бар. Ескі өсиетте тұз туралы көптеген сілтемелер кездеседі. Леуіліктер 2:13, Сандар 18:19 және 2 Тарихтар 13:5 тұзды Құдайдың өсиетінің белгісі ретінде көрсетеді. Шығу 30:35, Езекиел 16:4 және 43:24, 2 Патшалар 2:21 тұзды тазартушы агент ретінде көрсетеді.

Тұз метафора ретінде

Бұл сөздің нақты мағынасы даулы, өйткені тұздың көне заманда көптеген қолданыстары болған. Матай жазған дәуірде тұз өте маңызды болған, ал ежелгі қоғамдар тұздың өмір үшін қажетті екенін білген. Ол көбінесе консервант ретінде қолданылды; оның маңыздылығы соншалықты жоғары болған, кейде тұз валюта ретінде де қолданылды, содан "жалақы" сөзі шыққан. Осы жолдың ең көп таралған түсіндірмесі тұзды консервант ретінде қарастырады, демек шәкірттердің міндеті – әлемнің тазалығын сақтау. Көптеген тыңайтқыштарда тұздар тиісті мөлшерде қолданылады. Роберт Г. Гундри және басқалар тұздың тыңайтқыштағы маңызды, бірақ шағын компонент екенін атап өтті, ал Гундри "жерді" (τῆς γῆς) топырақ деп аудару керек дейді, сонда шәкірттер әлемнің өсуіне және гүлденуіне көмектеседі. Көптеген ғалымдар Гундридің жерді топырақ деп аударуымен келіспейді: көпшілігі оны әлемге және Эдуард Швейцердің сөздерімен "адамзаттың баршасына" қатысты деп санайды, тіпті осы мақсатта қолданылатын жиі қолданылатын сөз – "антропос" болса да, "gé" сөзі "жер" немесе физикалық жер ретінде кеңінен қолданылады. Джордж Шиллингтонның пікірінше, грек тіліндегі тұз сөзі бұл жерде етті сақтауға немесе тағамға дәм беру үшін қолданылатын тұзды емес, көне заманда егістіктерді тыңайтуға қолданылатын химиялық затты білдіреді, яғни шәкірттер әлемге жаңа өмір сыйлауға тиіс. Алан Крейдер осы ойды кеңейтіп, осы түсіндірмеге жеткізген әртүрлі көздерді атап өтті. Уиллард Свартли Алтын Ережеге бағыну арқылы адам жердің құнарлы тұзына айналады дейді. Фил Шмидт шәкірттердің мақсаты – өсімді ынталандыру және әлемге жағымды әсер ету деп санайды. Швейцердің айтуынша, сол кездегі еврейлердің көп тараған сөзі Заңдарды әлемнің "тұзы мен нұры" деп атаған, бұл бөлім Мұса заңын талқылауға кіріспе болуы мүмкін. Ежелгі халықтар шамның жарығын күшейту үшін оның қосқышына тұз сепкен.

Тұздылығы төмендеу

Тұздың дәмін жоғалту мәселесі біршама қиын. Тұздың өзі, натрий хлориді, өте тұрақты және дәмін жоғалта алмайды. Франция Исаның моральдық философияны үйретіп отырғанын, «химияны емес» айтады; оған, мақал-мәтелдің фактілерге сәйкес келуі оның нақты хабарына аса маңызды емес. Нолланд бұл сипаттаманың мүмкін еместігін қасақана жасалғаны деп санайды, тұздың дәмін жоғалтуы табиғатқа қайшы болғандай, шәкірттердің сенімін жоғалтуы да Құдайдың еркіне қайшы. Бұған ең көп таралған түсінік сол заманда тұз деп аталған заттардың таза болмауы, яғни құрамында көптеген басқа қоспалар болуы. Осы қоспаның ішіндегі ең оңай суға ерігіш зат ылғалға тап болса, жоғалып кететін, тұзға ұқсайтын ақ ұнтақ қалдыратын, бірақ дәмі мен сақтау қабілетінен айырылған. Бұл аймақта қолданылатын тұз көбінесе Өлі теңіз маңындағы кендерден алынған, және сол аймақтан алынған материалдың қасиеттері бүгін де сондай. Гандри басқа да түсіндірулер бар екенін айтады. Тұз өте құнды болғандықтан, адал емес саудагерлер тұзды басқа заттармен алмастырған болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда тұзға гипс қосылған, бірақ бұл оның дәмін жойып, тұтынуға жарамсыз ететін. Швейцердің айтуынша, ертеректегі нұсқаларында бұл тармақ «тұз дәмін жоғалтады» емес, «жер тұзын жоғалтады» деп жазылған, бұл шәкірттердің әлем үшін қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.

Ақылсыздық

Грек тіліндегі “μωρανθῇ” сөзінің тікелей аудармасы – “ақылдан адасады”. Арамей тілінде дәл осы термин дәмінен айырылу және ақымақтыққа ұшырау үшін қолданылады. Кейбір зерттеушілер “ақымақ болды” деген сөзді арамей тіліндегі сөздің екі мағынасын білмейтін адам қате аударған дейді. Гандри ақымақ тұз туралы идеяны “толыққанды абсурд” деп санайды, сондықтан ешбір аудармашы мұндай қателікке жол бермес еді; оның пікірінше, семит тіліндегі бұл сөз грек тіліне сіңіп, “ақымақ болды” деген тіркес дәмінен айырылуды білдірген. Бүгінгі таңда бұл фразаның қолданылуы өзінің діни бастауынан шалқап кеткен. Қазіргі кезде ол қарапайым, мақтан жайтпайтын адамды сипаттау үшін қолданылады. Оның танымал болуына байланысты ол өнер мен халық мәдениетінде бірнеше рет пайда болды, бірақ Сибальд атап өткендей, көбінесе бұл терминнің дінсіз түсінігіне негізделген. Бұл 1954 жылғы маңызды фильмнің, Джон Годбердің пьесасының, The Rolling Stones тобының “Beggars Banquet” альбомындағы әннің және Уис Кридждің ғылыми еңбегінің атауы болды. Алгернон Суинберн мен Д.Х. Лоуренс осы атпен өлеңдер жазған. Орта ғасырлық ағылшын әдебиетінде бұл тіркес басқа мағынаға ие болды, көбінесе дін қызметкерлеріне қатысты қолданылды. Бұл қолданыс Чосердің “Сұмменшінің ертегісінде” және Пирс Плоуменде кездеседі. Матай 5:14-пен бірге, бұл аят 2002 жылғы Дүниежүзілік жастар күнінің тақырыбы болды: “Жердің тұзы сендерсіңдер […] әлемнің нұры сендерсіңдер”.