Мысал әңгімелер немесе нақыл сөздер

Кіріспе

Бір немесе бірнеше сабақ немесе қағидаларды көрсететін қысқаша дидактикалық әңгіме.

Астарлы әңгіме – проза немесе өлең түрінде жазылған, бір немесе бірнеше сабақ немесе қағидаларды көрсететін қысқаша, нұсқаулық сипаттағы әңгіме. Ол, мысалдан (аңыз) ерекшеленеді, себебі мысалда кейіпкерлер ретінде жануарлар, өсімдіктер, жансыз заттар немесе табиғат күштері пайдаланылады, ал астарлы әңгімелерде адамдар кейіпкер болады. Астарлы әңгіме – метафоралық теңеудің бір түрі. Кейбір ғалымдар "Евангелия" мен "Жаңа Өсиет" кітаптарындағы "астарлы әңгіме" терминін тек Исаның астарлы әңгімелеріне ғана қатысты қолданады, бірақ бұл терминнің жиі қолданылатын шектеуі емес. Астарлы әңгімелердің, мысалы, адасқан ұл туралы астарлы әңгіме, Исаның оқыту әдісі үшін маңызды.

Этимология

Астарлы әңгіме сөзі грекше παραβολή (parabolē) сөзінен шыққан, сөзбе-сөз "бірге тастау" (bolē) "жанында" (para) мағынасын білдіреді, ал кеңейтілген түсінігінде – "салыстыру, мысал, аналогия" дегенді білдіреді. Грек риториктері бұл атауды қысқаша, құрастырылған хикая түріндегі иллюстрацияға берген.

Тарих

Киелі кітапта Жаңа өсиеттегі Інжілдерде (Исаның астарлы әңгімелері) көптеген астарлы әңгімелер кездеседі. Кейбір ғалымдар (мысалы, Джон П. Мейер) олардың Талмуд дәуірінде (б.з. 2-6 ғасырлар) кең таралған еврейлік машалим салыстыру түрінен шабыттанғанына сендіреді. Исаның астарлы әңгімелерінің мысалдары – Қайырымды самариялық және Сасыған ұл туралы әңгімелер. Ежелгі өсиеттегі машалимге қозы туралы әңгіме (2 Самуил 12:1-9 тармақтарда Натан айтқан) және Текоахтық әйел туралы әңгіме (2 Самуил 14:1-13 тармақтарда) жатады. Астарлы әңгімелер Ислам дінінде де кездеседі. Суфи дәстүрінде астарлы әңгімелер сабақтар мен құндылықтарды жеткізу үшін пайдаланылады. Идрис Шах және Энтони де Мелло сияқты жақындағы авторлар осы әңгімелерді суфилік шеңберден тыс жерлерде де танымал етуге көмектесті. Қазіргі заманғы астарлы әңгімелер де бар. 19 ғасырдың ортасындағы сынған терезе туралы астарлы әңгіме экономикалық ойлаудың бір бөлігін сынап бағалайды.

Сипаттамалары

Астарлы әңгіме – жалпыға ортақ шындықты бейнелейтін қысқа әңгіме, қарапайым повесть. Ол оқиға орнын суреттейді, іс-әрекетті сипаттайды және оның нәтижесін көрсетеді. Оны аллегория, апология сияқты ұқсас повесть түрлерінен ажыратуға болады. Астарлы әңгімеде көбінесе моральдық дилеммаға тап болған немесе дұрыс емес шешім қабылдап, күтпеген салдарға ұшыраған кейіпкер болады. Астарлы әңгіменің мағынасы әдетте тікелей айтылмайды, бірақ ол жасырын немесе құпия емес, түсінікті әрі айқын болуы керек. Астарлы әңгіменің ерекшелігі – адамның қалай әрекет етуі немесе не нәрсеге сенуі керектігін ұсынатын жасырын мағынаның болуы. Өмірде дұрыс жол көрсетуден және ұсыныстардан басқа, астарлы әңгімелер жиі метафоралық тілді қолданады, бұл қиын немесе күрделі идеяларды оңай талқылауға мүмкіндік береді. Астарлы әңгіме абстрактілі пікірді түсінікті, нақты оқиға арқылы жеткізеді. Аллегория – көбірек тараған повесть түрі, ол да метафораны қолданады. Аллегорияның бірнеше қайшылықсыз түсіндірмелері болуы мүмкін, сондай-ақ түсініксіз немесе интерпретациялауға қиын әсерлері болуы мүмкін. Х.В. Фаулер айтқандай, астарлы әңгіме мен аллегорияның мақсаты – «тыңдаушыға тікелей қатысы жоқ жағдайды ұсыну арқылы оны ағарту, соның салдарынан одан бейтарап бағалау алу». Юлихер Исаның астарлы әңгімелері бір маңызды ойды жеткізуге бағытталған деп санайды. Исаның астарлы әңгімелерінің маңызды ерекшелігі – олардың қатысушылық және спонтандылық сипаты. Көбінесе, бірақ әрқашан емес, Иса тыңдаушыларының сұрақтарына немесе екі түрлі пікірге жауап ретінде астарлы әңгіме айтады. Білімді грек-римдік аудитория үшін Исаның астарлы әңгімелерін қолдануы Сократ әдісі сияқты көптеген белгілі риторикалық стильдерді еске түсірді. Әдеби туынды ретінде Ізгі хабар авторлары Исаның ілімдері туралы сұрақтар қоятын түрлі топтарды, Платонның Сократ диалогтарындағы сұхбаттасушының рөлін көрсетеді. Сол сияқты, римдік сенатор және заңгер Цицеронның риторикалық стилі (оның өлімінен кейін көптеген атақты ораторлар жоғары бағалаған) ағымдағы тақырыпқа қатысты жаңа түсініктер беретін, сырттай байланыссыз көрінетін анекдоттарды қолдануымен танымал болды.

A parable is a short tale that illustrates a universal truth; it is a simple narrative. It sketches a setting, describes an action, and shows the results. It may sometimes be distinguished from similar narrative types, such as the allegory and the apologue. A parable often involves a character who faces a moral dilemma or one who makes a bad decision and then suffers the unintended consequences. Although the meaning of a parable is often not explicitly stated, it is not intended to be hidden or secret but to be quite straightforward and obvious. The defining characteristic of the parable is the presence of a subtext suggesting how a person should behave or what he should believe. Aside from providing guidance and suggestions for proper conduct in one's life, parables frequently use metaphorical language which allows people to more easily discuss difficult or complex ideas. Parables express an abstract argument by means of using a concrete narrative which is easily understood. The allegory is a more general narrative type; it also employs metaphor. An allegory may have multiple noncontradictory interpretations and may also have implications that are ambiguous or hard to interpret. As H. W. Fowler put it, the object of both parable and allegory "is to enlighten the hearer by submitting to him a case in which he has apparently no direct concern, and upon which therefore a disinterested judgment may be elicited from him, " Jülicher viewed some of Jesus' parables as similitudes (extended similes or metaphors) with three parts: a picture part (Bildhälfte), a reality part (Sachhälfte), and a tertium comparationis. Jülicher held that Jesus' parables are intended to make a single important point. </blockquote>
Another important component of the parables of Jesus is their participatory and spontaneous quality. Often, but not always, Jesus creates a parable in response to a question from his listeners or an argument between two opposing views. To the educated Greco Roman audience, Jesus’ use of parables was reminiscent of many famous oratory styles like the Socratic method. As a literary work, the Gospel authorship depict the various groups that question Jesus about his teachings, to the role an interlocutor has in the Socratic Dialogues of Plato. Similarly, the rhetorical style of the Roman Senator and lawyer Cicero (which remained highly regarded after his death by many famous orators) was known for its use of a seemingly unrelated anecdote that demonstrates in its conclusion some insight pertaining to the current topic of the discussion.

Құрандық астарлар

Құранның 39:28-30 аяттарында «Құранда әр түрлі теңеулер бар» делінеді. Құран аяттарында жақсы және жаман ағаш (14:32-45), екі адам және құрттың үйі туралы теңеулер келтірілген. 16:77 аятында құл мен оның қожайыны туралы теңеу, одан кейін соқыр және көретін адам туралы теңеу бар.

Басқа сөздік бейнелер

Бұл мысал, метафора және теңеу сияқты көркем сөз өнерімен байланысты. Мысал, абстракт ойларды түсіндіру үшін нақты, сезімтал құбылыстарды қолданатын метафора сияқты. Мысал – қысқа, тұтас повесть түріне келген, созылған метафора деуге болады. Мысал теңеуге де ұқсас, яғни бір нәрсенің екінші нәрсеге "ұқсас" екенін көрсететін метафоралық құрылым (мысалы, "әділ адам су арналарының жанына отырғызылған ағаш сияқты"). Дегенмен, теңеудің мағынасынан өзгеше, мысалдың мағынасы ашық білдіріледі (бірақ жасырын емес).