Кіріспе

Pär Fabian Lagerkvist) – швед жазушысы, 1951 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты. Лагерквист 20 жасынан бастап 70 жасқа дейін өлеңдер, пьесалар, романдар, әңгімелер және көрнекті көркемдік күшке және ықпалға ие эсселер жазды. Оның басты тақырыптарының бірі – жақсылық пен жамандық мәселесі болды, ол оны Исаның орнына босатылған Барабба және Ахасуер – жүйрік еврей сияқты тұлғалар арқылы зерттеді. Моралист ретінде ол шіркеудің догмаларын ұстанбастан, христиандық дәстүрден діни мотивтер мен бейнелерді пайдаланды.

Өмірбаяны және шығармалары

Лагерквист Вексjö (Смоланд) қаласында дүниеге келді. Ол дәстүрлі діни білім алды – кейін ол, шамалы шамадан тыс айтса да, "Киелі кітап пен Әндер кітабынан басқа кітапты білмейтін үйде өскен бақытты адам" еді деп айтты. Жасөспірім шағында христиандық сенімдерден бас тартты, бірақ оның буынғы көптеген жазушылары мен ойшылдарынан айырмашылығы, ол діни сенімді қатты сынаған жоқ. Өмірінің көп бөлігінде ол социалист болды, бірақ "дін – халықтың апийі" деген ойға ешқашан бой алдырмады. Оның жазбаларының көп бөлігі адам мен оның символдары мен құдайларына, сондай-ақ Құдай енді болмайтын, енді сөйлемейтін әлемдегі адамның (жеке тұлға ретінде де, адамзат ретінде де) орнына арналған өмір бойғы қызығушылықтан туындайды. Лагерквист өзінің ерте жылдары модернистік және эстетикалық радикалдық көзқарастарды қолдады, бұл оның "Сөз өнері және сурет өнері" (1913) манифесінде және "Қиын сағат" пьесасында көрінді. Автордың ерте туындыларының бірі – "Қайғы" (1916) өлеңдер жинағы. Оның қайғысы өлімнен, дүниежүзілік соғыстан және жеке дағдарыстан туындады. Ол соғыс миллиондаған адамды түк себепсіз өлтіретін әлемде адамның өмірін мағыналы етудің жолын табуға тырысты. "Қайғы, қайғы – менің мұратым / жұтқыншағымның жарасы / әлемдегі жүрегімнің зарлы айқайы". ("Қайғы", 1916 ж.) "Махаббат – ештеңе емес. Қайғы – барлығы / өмірдің қайғысы". ("Махаббат – ештеңе емес", 1916 ж.) Алайда, бұл пессимизм оның кейінгі туындыларында, "Мәңгілік күлкі" (1920), автобиографиялық роман "Шындыққа қонақ" (1925) және "Жеңілген өмір" (1927) прозалық монологында, онда адамға деген сенім басым, бірте-бірте жойылды. "Мәңгілік күлкіден" бастап, оның стилі ерте туындыларының экспрессионистік пафосын және күрт әсерлерін тастап, қарапайымдыққа, классикалық дәлдікке және таза баяндауға ұмтылды, кейде наивизмге жақын болды. Дегенмен, мазмұны ешқашан шын мәнінде нағыз нағыздыққа жатпады. Бір швед сыншысы: "Лагерквист пен Иоанн Евангелистің екеуі де шектеулі сөздерді қолданып, терең ойларды білдіруде шеберлер". Он жылдан кейін Лагерквист екінші рет үйленді, бұл одақ әйелінің өліміне дейін қырық жыл бойы оның өмірінде қауіпсіздіктің тірегі болды. Осы кезде оның күйеуіне деген мақтанышы мен махаббатын көрсететін "Жүрек әндері" (1926) жарық көрді. Бұл жинақ "Қайғыдан" гөрі әлдеқайда аз үмітсіз болды және оны оның буынының ең көрнекті швед ақындарының бірі ретінде бекітті. Оның "Жазалаушы" (1933) прозалық новелласы, кейін сахнаға қойылды ("Жазалаушы", 1933; пьеса, 1934), Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары Еуропаны қампқан тоталитаризм мен қатыгездікке деген алаңдаушылығын көрсетеді. Нацизм – бұл туындының басты нысаны болды және "Der Stürmer" өте сынға ие болды. Фашизмге қарсы сын "Жансыз адам" (1936) пьесасында да бар. 1940 жылдың қыркүйегінде Лагерквист Швед академиясының мүшесі болып сайланды, сол жылдың желтоқсанында Вернер фон Хайденстамнан 8-ші орынды иеленді. Лагерквисттің 1944 жылғы "Ер" романы – жамандық туралы терең, ирониялық әңгіме, ол алғаш рет Скандинавия елдерінен тыс халықаралық назарын аударды. 1949 жылы бұл туындыдан кейін ерекше лирикалық "Адам өмір сүрсін" пьесасы жарық көрді. "Барабба" (1950), ол бірден әдеби шедевр деп танылды (басқалармен қатар Нобель сыйлығының лауреаты Андре Жидтің пікірінше), Лагерквисттің ең танымал туындысы болып саналады. Роман Киелі кітаптағы оқиғаға негізделген. Иса Назарет римдік биліктің өкілдері тарапынан яһудилердің Құрбандық мейрамына дейін, римдіктер өлім жазасына кесілген адамды босату салтын сақтаған кезде, өлім жазасына кесілді. Римдік прокуратор Понтий Пилат Исаны немесе Бараббаны (ұры және кісі өлтіруші деп айыпталған) босатуды ұсынғанда, Иерусалим халқы Бараббаны босатуды талап етеді, ол кейін Иса Голгофаға шалған кезінде оны бақылайды, оның айыпты болуына куә болады және содан кейін өмірінің қалған бөлігін Исадан гөрі өмірге таңдалғанының себебін түсінуге тырысады. Романның негізінде 1961 жылы фильм түсірілді, онда Энтони Куинн басты рөлді ойнады. 1951 жылы Пэр Лагерквист "өз поэзиясында адамзат алдында тұрған мәңгілік сұрақтарға жауап табуға тырысқан көркемдік күш-жігері мен шын тәуелсіздігі үшін" әдебиет саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. Ол бұл сыйлыққа алғаш рет 1947 жылы ұсынылды. "Барабба" жарық көргеннен кейін Лагерквист 1950 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алуға үміткерлердің бірі болды. 1951 жылы әдебиет бойынша Нобель комитеті Лагерквисттің кандидатурасын тоғыз рет қарады, оның ішінде француз жазушылары мен бұрынғы лауреаттар Андре Жид пен Роже Мартин дю Гардтың қолдауы болды, және Швед академиясы оған сыйлық беруге шешім қабылдады. Лагерквист 1974 жылы Стокгольмде 83 жасында қайтыс болды, оның әйелі 1967 жылы қайтыс болған.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

"Әдеби өнер және бейнелеу өнері" [Ordkonst och bildkonst], Rainbow Press, 1991, "Ер" [Dvärgen], Hill and Wang, 1958, "Барабба", Vintage, 1989, "Сибилла" [Sibyllan], Vintage, 1963, "Ахасвердің өлімі" [Ahasverus död], Vintage, 1982, "Кешкі ел" [Aftonland], В. Х. Ауден және Лейф Шёберг аударған; Уэйн штаттық университетінің баспасы, 1975; Сувенир баспасы, Лондон, 1977.