Эйвинд Юхансон: Швеция жазушысы және Нобель сыйлығының лауреаты

Кіріспе

Eyvind Johnson (1900–1976) – швед жазушысы, роман және әңгіме авторы. Қазіргі швед әдебиетінің ең инновациялық жазушысы саналады, 1957 жылы Швед академиясының мүшесі болып сайланды және 1974 жылы Гарри Мартинсонмен бірге әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алды: «еркіндікке қызмет ететін, алыс елдер мен дәуірлерді көре білген баяндау өнері үшін».

Өмірбаян

Джонсон Олоф Эдвин Вернер Джонсон ретінде Норрботтендегі Боден қаласына жақын, Эверлулео приходындағы Свартбьорнсбин ауылында дүниеге келді. Ол туған шағын үй сақталған және ескерткіш тақтамен белгіленген. Джонсон он үш жасында мектепті тастап, содан кейін ағаш тасымалдау, арақайық жұмысы, кинотеатрда билет сатушы және проекторшы ретінде түрлі жұмыстар істеді. 1919 жылы ол туған қаласын тастап Стокгольмге көшіп келді. Стокгольмде ол басқа жас пролетариат жазушыларымен достық қарым-қатынас орнатып, "Вар нутид" журналын шығарды. 1920 жылдары Германияға сапар шекті, ал 1927-1930 жылдары әйелі Асе Кристофферсенмен (1900–1938) бірге Париждің жанындағы Сен-Ле-ла-Форетте тұрды. Осы кезде ол өзінің алғашқы кітаптарын жариялады. Оның алғашқы кітабы – 1924 жылы жарық көрген "Төрт бейтаныс" (De fyra främlingarna) әңгімелер жинағы. Марсель Пруст, Андре Жид және Джеймс Джойс сияқты жазушылардың ықпалымен Джонсон дәстүрлі романнан бірте-бірте алшақтап, Швециядағы модернистік әдебиеттің ең маңызды өкіліне айналды. Джонсонның алғашқы романдары кеңінен танылмады, бірақ 1929 жылғы "Жұлдыздың құлауына қатысты пікір" ("Kommentar till ett stjärnfall") романы, капиталистік қоғамға сын бағыштаған туындысы, сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Джонсонның жазушы ретіндегі алғашқы үлкен жетістігі – 1934 және 1937 жылдар аралығында жарық көрген төрт автобиографиялық роман, "Олоф туралы роман" ("Romanen om Olof"). Бұл роман Швецияның солтүстік бөлігінде өскен жас жігіттің өмірін баяндайды. Романның ішінде Джонсон реализмді ертегілермен, сондай-ақ ішкі монолог және көзқарастың ауысуы сияқты модернистік ерекшеліктермен үйлестірді. "Олоф туралы роман" швед әдебиетінің классикасына айналды және кейіннен "Бұл – сіздің өміріңіз" деген атпен фильмге түсірілді. 1930 жылдары тоталитаризмнің күшеюіне наразы болған Джонсон фашизм мен нацизмге қарсы күресті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол "Håndslag" журналының редакторы болып жұмыс істеді және соғыс оқиғаларын аллегориялық түрде бейнелейтін "Крилон" романдарының трилогиясын жариялады. Романның ішінде Джонсон нацистік репрессияны айыптайды және соғыс кезінде Швецияның бейтарап саясатын сынады. "Крилон" Джонсонның ең үздік туындыларының бірі саналады. Осы кезеңде ол "Солтүстік елдерінің бостандығы" ("Samfundet Nordens Frihet") ұлттық бірлестігінің мүшесі және оның "Солтүстік елдерінің бостандығы" ("Nordens Frihet") журналының авторы болды. 1946 жылы ол өзінің ең танымал романдарының бірін – Троя соғысынан кейін Одиссейдің Итакаға оралуы туралы "Итакаға қайту" ("Strändernas svall") романын жариялады. Джонсон 1940 жылы аудармашы Силла Джонсонға үйленді. Ол 1947-1949 жылдары отбасымен бірге Швейцарияда, содан кейін бір жыл Англияда тұрды. Италия мен Францияға жасаған сапарлары оған бірнеше тарихи романдар жазуға шабыттандырды. Олардың ең танымалдарының қатарында – Кардинал Ришельевтің 17 ғасырлық Франциясы туралы "Розалар мен оттың армандары" ("Drömmar om rosor och eld", 1949) және оның кейінірек романдарының сипатты ерекшелігі – әртүрлі уақыттар арасында ауысулар бар "Метапонция үстіндегі бұлттар" ("Molnen över Metapontion", 1957) романдары бар. 1957 жылы ол Швед академиясының мүшесі болып сайланды. Джонсон 1962 және 1963 жылдары Джоргос Сеферис есімді Нобель лауреатын әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына екі рет ұсынды, нәтижесінде Сеферис осы сыйлықты жеңіп алды. Джонсонның халықаралық деңгейдегі ең танымал туындылары – көптеген тілдерге аударылған "Итакаға қайту" және "Оның инабатының күндері" ("Hans nådes tid", 1960) романдары. Соңғы романы үшін Джонсон 1962 жылы Солтүстік кеңесінің әдебиет сыйлығымен марапатталды.

Johnson was born Olof Edvin Verner Jonsson in Svartbjörnsbyn village in Överluleå parish, near the town of Boden in Norrbotten. The small house where he was born is preserved and marked with a commemorative plaque. Johnson left school at the age of thirteen and then held various jobs such as log driving and working at a saw mill and as a ticket seller and projectionist in a cinema. In 1919 he left his hometown and moved to Stockholm where he began to publish articles in anarchist magazines like Brand. In Stockholm he became friends with other young proletarian writers and started the magazine Vår nutid. He travelled in Germany in the 1920s and lived in Saint Leu la Foret, near Paris, France, between 1927 and 1930 with his wife Aase Christoffersen (1900–1938). At this point he had published his first books. The first De fyra främlingarna, a collection of short stories, was published in 1924. Influenced by writers such as Marcel Proust, André Gide and James Joyce, Johnson gradually took distance from the traditional novel and became the most important representative of modernist literature in Sweden. Johnson's early novels were not widely read, but his 1929 novel Kommentar till ett stjärnfall ("Comment on a falling star"), an attack on capitalist society, was a critical success. Johnson's first major success as a writer was four autobiographical novels published between 1934 and 1937, published together as Romanen om Olof ("The Novel about Olof"), about a young man growing up in the northern parts of Sweden. In the novels Johnson blended realism with fairy tales and typical modernist features such as inner monologue and changing point of view. Romanen om Olof became a classic in Swedish literature and was later filmed as Here Is Your Life. Increasingly upset by the rising totalitarianism in the 1930s, Johnson was strongly against fascism and nazism. During World War II he was editor of the magazine Håndslag and published Krilon, a trilogy of novels that in the form of an allegory deals with the events during the war. In the novels Johnson condemns Nazi oppression and criticises the controversial Swedish neutrality policy during the war. Krilon is considered to be one of Johnson's best works. In the same period he was a member of the nationalist association Samfundet Nordens Frihet and among the contributors of its magazine, Nordens Frihet. In 1946 he published one of his most famous novels, Return to Ithaca (Strändernas svall), based on the story of Odysseus as he returns to Ithaca after the Trojan war. Johnson married translator Cilla Johnson in 1940. He lived with his family in Switzerland 1947–1949 and then a year in England. Travels to Italy and France inspired him to write several well received historical novels. Among the best known are Dreams of Roses and Fire (Drömmar om rosor och eld, 1949) set in Cardinal Richelieus 17th century France, and Molnen över Metapontion ("The Clouds above Metapontion", 1957) that typically for his later novels switches back and forth between different time levels. In 1957 he was elected a member of the Swedish Academy. Johnson has nominated the Nobel laurate Giorgos Seferis twice for a Nobel in literature in 1962 and in 1963, which Seferis won. Johnson's most noted works internationally include Return to Ithaca and The Days of His Grace (Hans nådes tid, 1960) which have been translated to many languages. For the latter novel Johnson was awarded the Nordic Council Literature Prize in 1962.