Кіріспе
Эльза Брендстрем (1888–1948) – швед тілді медбике және қайырымдылық жасаушы. Ол «Сибирь періштесі» (Engel von Sibirien) деп белгілі болды.
Elsa Brändström (26 March 1888 – 4 March 1948) was a Swedish nurse and philanthropist. She was known as the "Angel of Siberia" (Engel von Sibirien).
Өмір және міндет
Эльза Брендстрем Санкт-Петербургте дүниеге келді. Ол Швеция елшілігінің әскери атташесі Эдвард Брендстремнің (1850–1921) және оның әйелі Анна Вильгельмина Эшельссонның (1855–1913) қызы болды. 1891 жылы, үш жасқа толғанда, отбасы Швецияға қайтып оралды. 1906 жылы, генерал атанған Брендстрем патша Николай II сарайындағы Швеция елшісі болып Санкт-Петербургке оралды. Эльзаның балалық шағы Швецияның Линчепинг қаласында өтті. 1906 жылдан 1908 жылға дейін Стокгольмдегі Анна Сандстром мұғалімдер даярлау семинарында (Anna Sandströms högre lärarinneseminarium) оқыды, бірақ 1908 жылы Санкт-Петербургке қайта оралды. 1913 жылы анасы қайтыс болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Эльза Санкт-Петербургте болды және Ресей империясының әскерінде медбике болып қызмет етуге ерікті түрде келді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1915 жылы Брендстрем өзінің досы және медбике Этель фон Хайденштаммен (1881–1970) бірге швед Қызыл Кресті үшін Германия және Австрия әскери тұтқындарына қарапайым медициналық көмек көрсету мақсатында Сібірге барды. Тұтқындардың 80 пайызы суықтан, аштықтан және аурулардан көз жұмды. Брендстрем алғашқы лагерьті аралап, сол жердегі адамдық емес жағдайды көрген соң, өмірін осы сарбаздарға арнауға шешім қабылдады. Ол Германия мен Австриядан келген, дені сау болмай, ішек қызбасынан (тиф) зардап шеккен көптеген адамдарға қамқорлық жасады, соның арқасында ол «Сібір періштесі» деп танылды. Санкт-Петербургке оралған соң, ол шведтік көмек ұйымын құрды, бірақ 1917 жылғы Ресей революциясы және большевиктердің төңкерісі оның жұмысына үлкен кедергі келтірді. 1918 жылы жаңа советтік билік оның жұмыс істеуге рұқсатын жойды, бірақ ол талмай, 1920 жылы Омскіде тұтқындалғанға дейін бірнеше рет Сібірге сапар шекті. Брендстремді тыңшылықпен айыптаған советтік билік бастапқыда оны өлім жазасына кесті. Бірақ үкім кейіннен күштен шығарылып, ол 1920 жылы интернатқа жатқызылды. Бостандыққа шыққаннан кейін, ол «MS Lisboa» кемесімен Штеттин арқылы Швецияға оралды, онда Германия үкіметі оған ресми түрде құрмет көрсетті. Швецияға қайтқаннан кейін Брендстрем бұрынғы әскери тұтқындар мен олардың отбасыларына көмек жинауды ұйымдастырды. Соңынан ол Германияға көшіп кетті.
Бейбітшілік уақыты
1922 жылы оның «Ryssland och Sibirien әскери тұтқындарының арасында» атты кітабы жарық көрді. Кейін ол «Ресей және Сібірдегі әскери тұтқындар арасында» (London: Hutchinson. 1929) деп аударылып жарияланды. Содан бері ол Саксониядағы Мариенборн-Шмеквицтегі үйге оралған неміс сарбаздарының оңалту санаторийінде бұрынғы әскери тұтқындарға қараумен айналысты. Ол Укермарк аймағындағы Лихен қаласына жақын орналасқан Шрайбермюле атты диірменді сатып алып, оны бұрынғы әскери тұтқындарды қайта әлеуметтендіру орталығы ретінде пайдаланды. Шрайбермюледе кең аумақтар болды, оның ішінде егістік жерлер, орман және шабындықтар, онда картоп және басқа да дақылдар өсіруге болатын. Бұл сол кезде өте пайдалы болды, себебі неміс маркасы тұрақсыз валюта еді және күннен-күнге құнын жоғалтып отырды. 1923 жылы ол АҚШ-та алты айлық сапар жасады, неміс және австриялық тұтқындардың балалары үшін жаңа үй салуға қаражат жинау мақсатында лекциялар оқыды. Сапары барысында ол 100 000 АҚШ долларын жинап, 65 қалаға барды. Миннесота штатындағы Сент-Петер қаласындағы Густав Адольф колледжінде тоқтаған Брендстрем швед Қызыл Кресінің киімдерін киіп, «соғыс кезінде және одан кейін Ресейде және Сібірдегі өзінің қызықты тәжірибелері туралы» айтты. 1924 жылдың қаңтар айында ол Митвейдада 200-ден астам жетім және мұқтаж балаларға арналған «Нейзорге» балалар үйін құрды. Ол Сібірде қайтыс болған неміс сарбаздарына олардың балаларына қамқорлық жасайтынына уәде берген еді. 1929 жылы ол өзінің сүйікті адамы, неміс педагогы Хайнрих Готлоб Роберт Улихке үйленді. Кейін ол онымен бірге Дрезденге көшіп барды. 1931 жылы ол Шрайбермюле диірменін сатып, екінші үйі, Нейзоргені Лейпцигтегі әлеуметтік қызмет орталығына сыйлады. Ол Нейзоргедегі балаларға стипендиялар беру үшін Эльза Брендстрем әйелдер қорына негіз салды. 1932 жылдың 3 қаңтарында Дрезденде оның қызы Брита дүниеге келді. 1933 жылы Роберт Улих Гарвард университетінде оқытушылық қызметке қабылданды, нәтижесінде отбасы АҚШ-қа көшіп барды. Бұл жерде Брендстрем жаңадан келген неміс және австриялық босқындарға көмек көрсетті. 1939 жылы ол Кембриджде (Массачусетс штаты) босқындарға жұмыс мүмкіндіктерін ұсынатын «Терезе дүкені» атты мейрамхана ашты.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ол Германиядағы аштықтан зардап шегіп, баспанасыз қалған әйелдер мен балаларға көмек көрсету үшін CARE International (Еуропадағы американдық көмек жөніндегі кооператив) және CRALOG (Германияда жұмыс істеуге лицензия алған көмек агенттіктерінің кеңесі) ұйымдары арқылы қаражат жинауды бастады. Америкалықтардан, әсіресе американдықтардың 25 пайызынан астамын құрайтын неміс текті американдықтардан көп сомада қаржы жиналды. Ол "Балаларды құтқару қоры" атынан Еуропа бойынша соңғы лекциялық сапарын жүзеге асырды.
Өлім
Брендстрем ауруының кесірінен Германияға жоспарланған соңғы сапарын жүзеге асыра алмады. 1948 жылы 59 жасында Кембридж, Массачусетс қаласында сүйек рагынан қайтыс болды. Оның қызы Брита күйеуі мен балаларымен АҚШ-та қалды, ал күйеуі Роберт Германияға қайтып оралды, ол 1977 жылы Штутгартта дүние салды.
Құрмет пен естелік
Тұтқындарға деген адалдығы үшін Брендстрем "әскерлердің қадірлі қамқоршысы" ретінде танылды. Германия мен Австрияда көптеген көшелер, мектептер мен мекемелер оның атымен аталады. "Соғыс түрлі елдерде көптеген батыр әйелдерді дүниеге әкелді, бірақ менің ойымша, Ельза Брендстремнен артық құрметке лайық адам болған емес" – деді Ресейдегі британдық әскери атташе, генерал Альфред Нокс. Сансыз медальдар, наградалар мен құрметтердің арасында Брендстремге Германия империясының күміс белгісі (Silberplakette des Deutschen Reiches) және Алтын Серафим медалі (Serafimermedaljen) табысталды. Ол 1920 жылы Illis quorum орденімен марапатталды. Брендстрем бес рет Нобель бейбіт сыйлығына ұсынылды: 1922 жылы, 1923 жылы екі рет, 1928 және 1929 жылдары.
Брендстремнің есіне
1965 жылы 16 қыркүйекте Венадағы Арне Карлссон саябағында өткен салтанатты шара Қызыл Кресттің XX Халықаралық конференциясының ресми ашылуына куә болды. Австрияның азаматтық және әскери биліктерінің, шведтік қауымдастықтың мүшелерінің, Австрия Қызыл Крестінің жетекшілерінің және көптеген конференция делегаттарының қатысуымен Эльза Брандстремге арналған ескерткіш ашылды. Бұл ескерткіштің авторы – мүсінші Роберт Уллман. Ол бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс австриялық тұтқындарға көмек көрсеткен белгілі швед медбикесінің еңбегіне деген алғыс сезімін білдіреді.