Кіріспе

Швед журналисі, жазушы, драматург, тарихшы және пікірсайысшы, швед теңізшісі Карл Артур Вильгельм Моберг (20 тамыз 1898 – 8 тамыз 1973) – швед журналисі, жазушы, драматург, тарихшы және пікірсайысшы. Оның 45 жылдан астам уақытқа созылған әдеби мансабы «Көшпендер» төрт томдық сериясымен байланысты. 1949-1959 жылдары жарық көрген романдар 19 ғасырда Швециядан АҚШ-қа эмиграция жасау туралы айтады. Олар негізінде үш фильмге (1970 жылдары екі фильм, 2021 жылы біреу) және мюзиклге бейімделді. Оның өзге де шығармаларының ішінде «Раскенс» (1927) және «Бұл түнді аттан» (1941) романдары бар, бұл 17 ғасырдағы Смоландтағы көтеріліс туралы тарихи туынды, ол Гитлер режимін сыни тұрғысынан қарастырғаны үшін танымал. Швециядағы көрнекті қоғамдық зиялы және пікірсайысшы Моберг швед монархиясын (әсіресе Хайжби ісінен кейін) қатты сынағандығы үшін белгілі болды, оны құдайдан берілген құлшыныс үкіметі деп сипаттап, оны швейцариялық үлгідегі конфедеративтік республикамен алмастыруды жария түрде қолдады. Ол нацистік Германияның, Грекияның әскери хунтасының және Кеңес Одағының саясатына қарсы белсенді түрде сөйледі, ал оның еңбектері нацистердің кітап өртеу кезінде жойылған туындылардың қатарында болды. 1971 жылы ол премьер-министр Олоф Пальмеге Александр Солженицынге Әдебиет бойынша Нобель сыйлығын табыс етуден бас тартқаны үшін айып тақты, өйткені оған Стокгольмдегі салтанатты шараға қатысуға рұқсат берілмеді. Мобергтің суға батып, өз-өзіне қол жұмсауы көптің назарына ілікті. Ол ұзақ жылдар бойы депрессиямен және жазушылық дағдарыспен күресті.

Ерте өмір

Карл Артур Вильгельм Моберг 1898 жылы Швецияның оңтүстігіндегі Смоланд аймағындағы Алгутсбода приходындағы Эммабода қаласының шетіндегі фермада дүниеге келген. Ол алты баланың төртіншісі болды, олардың үшеуі ғана ересек жасқа жетті. Оның әулеті әскерилер мен шағын шаруалар болған. Ол өмірінің алғашқы тоғыз жылын әкесі Карл Мобергтің 1888 жылы иеленген Мошультамаладағы сарбаздық үйінде өткізді. 1907 жылы отбасы Мошультамола ауылындағы шағын фермаға көшті. Бұл үй оның анасы Ида Мобергтің туған үйі болған, бірақ олар кедейлікке байланысты оны жоғалтқан. Америкадағы туыстарынан келген қаржы оларға оны қайта сатып алуға көмектесті. Моберг 1906 жылдан 1912 жылға дейін шектеулі білім алды. Дегенмен, бала кезінен оқығанды ұнатқан, алғашқы жазбасын 13 жасында жариялаған. Моберг фермер және орман жұмысшысы болып жұмыс істеді, содан кейін түрлі оқулары арасында шыны өндірумен айналысты. 1916 жылы ол інісі мен сіңлісінің ізбен АҚШ-қа эмиграциялауға жақын болды, бірақ соңында ата-анасымен Швецияда қалуды шешті. Көбінесе өзіндік білім алған Моберг 1916-1917 жылдары Гримсловтегі Кронберг округінің халық жоғары мектебінде, ал 1917-1918 жылдары Катринхольмдегі жеке мектеп – Катринхольмс Практика Сколасында оқыды. 1918 жылы Моберг испан қызбасына шалдықты және жарты жыл бойы ауырған. Аурудан кейін Моберг 1919-1929 жылдар аралығында көптеген әңгімелерін жариялаған Эстергётландтағы Вадстена Ленс Тидинг газетінде жұмыс істеді. 1926 жылы Моберг өзінің "Кассабрист" комедиясы Стокгольмде сәтті қойылғанда драматург ретінде танылды. Келесі жылы ол өзінің алғашқы романы "Раскенс" жариялады. "Раскенс" романының қаржылық сәттілігі Мобергке толық уақытын жазуға арнауға мүмкіндік берді.

Автор

Оның көптеген еңбектері ағылшын тіліне аударылған, және ол скандинавиялық мәдениет пен тарихқа қызығушылық танытқан ағылшын тілді әлемде жақсы танымал. Өзінің автобиографиялық романында, "Сынық мылтығы бар сарбаз" (швед. Soldat med brutet gevär), ол ата-бабаларының кемтар, сауатсыз топтарына дауыс берудің маңыздылығы туралы айтады. Осы көзқарас оның 1970–71 жылдары швед және ағылшын тілдерінде жарық көрген "Швед халқының тарихы", I–II томдық (швед. Min svenska historia, berättad för folket, I–II) еңбегіне де негіз болды. Ол тарихты көбірек томдық етпекші болған, бірақ оны аяқтауға үлкермеді. Драматург ретінде Моберг сахна мен радиоға арналған 38 туынды жазды (1919–1973). Олардың кейбіреулері швед сахнасы мен теледидарының жеңіл классикасы ретінде қойылды, ал Ингмар Бергман ("Леа оч Ракель" / "Лия мен Рейчел"; Мальмё қалалық театры, 1955) және Альф Шёберг ("Домарен" / "Судья", 1960) сияқты режиссерлер оларды көркем фильмдерге бейімдеді.

Әлеуметтік тақырыптар

Моберг 1913 жылы жас социал-демократтар клубының мүшесі болды. Ол өзінің шығармаларында көбінесе республикалық (патшалыққа қарсы) көзқарасты білдірді. Моберг белсенді қатысқан Кейн және Хайби істерінде ашылған жайттар оған зор әсер етті. 1950 жылдардан бастап Моберг швед монархиясы, бюрократиясы және жемқорлық мәселелері бойынша пікірталастарға қатысты. Одан бөлек, ол әділетсіздікке ұшыраған жеке азаматтарға көмектесуге көп уақыт арнады. Ивар Ло-Йоханссон, Гарри Мартинсон және Моа Мартинсон сияқты жұмысшы табынан шыққан швед авторларының осы буынындағыдай, Моберг те мүліктен айырылғандардың өмірін, олардың дәстүрлерін, әдет-ғұрыптарын және күнделікті күресін бейнеледі. Оның романдары – әлеуметтік тарихтың маңызды құжаттары және Швециядағы түрлі әлеуметтік және саяси қозғалыстардың ықпалын көрсетеді.

"Эмигранттар" сериясы

Мобергтің ең танымал шығармасы – 1949 және 1959 жылдар аралығында жазылған төрт томдық «Көшпендер» романдары. Онда 19-ғасырдың ортасында швед отбасының Смоландтан Миннесота штатының Чисаго округіне көшіп кетуі суреттеледі. Осындай тағдырды шамамен бір миллион швед халқы, соның ішінде автордың бірнеше туыстары да бастан өткерді. Романның ағылшын тіліне аудармалары: «Көшпендер» (1951), «Жақсы жерге» (1954), «Жаңа қоныстанғандар» (1961) және «Соңғы хат үйге» (1961). Оның швед-американдық иммигранттардың өмірін көркем бейнелеуі норвегиялық-американдық иммигранттарды суреттеген Оле Эдварт Рёлвагтың еңбектерімен теңестіріледі. 1948 жылдан 1960 жылға дейін Моберг Калифорния штатының Кармель-бай-те-Си қаласында тұрды. Дәл сол жерде ол «Көшпендер» атты танымал сериясын жазды. Вильгельм Мобергтің үйі Кармель-Пойнтте, Сан-Антонио даңғылы, 2423 нөмірде, Изабелла және Мартин көшелерінің жанында орналасқан. Моберг сондай-ақ, өзінің досы және аудармашысы Густаф Ланнестоктың қонақ үйінде, Сценическая жолының 26085 нөмірінде біраз уақыт тұрды.

Фильмдер мен мюзиклдер

Швед режиссері Ян Троелл 1971–72 жылдары кітаптарды екі ірі көркем фильмге бейімдеді: "Эмигранттар" (алғашқы екі роман негізінде) және "Жаңа жер" (екінші екі роман негізінде). Екеуінде де Макс фон Сидоу мен Лив Уллман Карл Оскар мен Кристина рөлдерін сомдады. Бұл фильмдер бірнеше "Оскар" сыйлығына ұсынылып, "Жаңа жер" "Алтын глобус" сыйлығын жеңіп алды. ABBA тобының бұрынғы мүшелері Бьёрн Ульвеус пен Бенни Андерсонның 1995 жылы жарық көрген "Kristina från Duvemåla" (ағылшын тілінде "Kristina") мюзиклі Мобергтің "Эмигранттар" сериясына негізделген. "Эмигранттар" деген қарапайым атаумен тағы бір фильм адаптациясы 2021 жылы, ал 2022 жылдың тамызында цифрлық платформаларда шықты. Мобергтің көптеген басқа да туындылары жылдар бойы Швецияда фильмдер мен телесериалдарға айналды.

Моберг бөлмесі

Моберг өзінің қолжазбаларын Швецияның Вексjö қаласындағы Швеция эмигранттар институтына сыйға берді. "Моберг бөлмесінде" оның түпнұсқа қолжазбалары, үзінділері, жазбалары және фотосуреттері көрсетіледі, бұл арқылы келушілер Вильгельм Мобергтің шеберханасында кездескендей сезім алады. Осы ерекше Моберг естеліктерінің жинағына Аксель Олссонның "Эмигранттар" атты мүсіні кіреді, ол "Эмигранттар" сериясының басты кейіпкерлерін бейнелейді. Швеция эмигранттар институтында орналасқан Вильгельм Моберг қоғамы Мобергтің еңбектерін жариялауға, зерттеулер жүргізуге және оған халықтың қызығушылығын арттыруға көмектеседі.

Кейінгі өмірі

Өмірінің соңғы жылдарында Моберг ауыр депрессиямен күресті. Ол үйінің жанындағы көлге батып, өз-өзіне қол жұмсады. Әйеліне қалдырған хатында былай деп жазды: "Сағат жетіден кейін жиырма минут; мәңгілік ұйқы іздеу үшін көлге барамын. Кешіріңіз, мен шыдай алмадым." Моберг Стокгольмдегі Норра бегревнингсплатсенге жерленді. Сағат жетіден кейін жиырма минут. Мен көлде соңғы ұйқы іздеймін. Кешіріңіз, мен шыдай алмадым.

"Эмигранттар" романдар сериясы

Көшпендер (1949), Жақсы жерге (1952), Жатақтар (1956), Соңғы үй хаты (1959).

Шығармашылық емес

Швед халқының тарихы, 1-том: Тарихқа дейінгі дәуірден Ренессансқа дейін, Швед халқының тарихы, 2-том: Ренессанстан Революцияға дейін, екі томды да Пол Бриттен Остин аударған. Белгісіз шведтер: Шведтер мен Америка туралы, өткен мен қазіргі заманды қамтитын кітап.