Кіріспе

Жыныстық тақырыптар ғылыми фантастика және оған ұқсас жанрларда жиі қолданылады. Мұндай элементтерге ғылыми фантастикалық ортада нақты жыныстық қарым-қатынасты бейнелеу, баламалы сексуалдық бағыты бар кейіпкер, адам мен құмарлықтағы шетелдік жаратылыс арасындағы жыныстық кездесу, немесе дәстүрлі қағидалардан ауытқушы жыныстық тәжірибелерді зерттеу кіруі мүмкін. Ғылыми фантастика мен фэнтези кейде сексуалдық және гендерлік сипаттамаларында жанрлық емес туындыларға қарағанда шектеулі болған. Дегенмен, болжамдық фантастика (SF) және «жұмсақ» ғылыми фантастика шетелдік немесе галактикалық қоғамдарды нақты өмірдегі мәдениеттерден өзгеше бейнелеуге мүмкіндік береді, осы арқылы сексуалдық предрассудоктарды, гетеронормативтілікті және гендерлік бейімділікті зерттеуге және оқырманға өзінің мәдени көзқарастарын қайта қарастыруға ықпал етеді. 1960 жылдарға дейін кез келген түпкілікті сексуалдық мазмұн жанрлық болжамдық әдебиетке тән емес, себебі мақсатты аудиториясында кәмелетке толмағандардың үлесі салыстырмалы түрде жоғары болды. 1960 жылдары ғылыми фантастика мен фэнтези азаматтық құқықтар қозғалысы мен контрмәдениеттің пайда болуымен туындаған өзгерістерді көрсетуге бастады. «Жаңа толқын» және феминистік ғылыми фантастика авторлары әртүрлі гендерлік үлгілер мен әдеттен тыс сексуалдық қарым-қатынастардың қалыпты құбылыс болып табылатын мәдениеттерді жасады, ал сексуалдық актілер мен баламалы сексуалдық бағыттарды бейнелеу кең таралды. Сондай-ақ, жыныстық қызығушылықты оятуға бағытталған тақырыптарды зерттейтін ғылыми фантастикалық эротика да бар.

Санаткерлік талдау

Популярлы әдебиет жанрлары ретінде ғылыми фантастика мен фантастика, кейде жанрлық емес әдебиетке қарағанда, кейіпкерлерді сомдау конвенциялары және осы конвенциялардың сексуалдық және гендерлік бейнелеуге тигізетін әсері тұрғысынан одан да шектеулі болып көрінеді. Және сексуалдық қатынастарға негізделген сюжеттер жанрлық фантастикалық шығармаларда көбінесе орын алмаған. Екінші жағынан, ғылыми фантастика мен фантастика кейбір мәдениеттерде кең таралған гетеросексуалдық және еркек үстемдігінің қалыпты көзқарастарына альтернативті ұсынуға жанрлық емес әдебиетке қарағанда көбірек мүмкіндік береді. Егер экстраполяция сексуалдық немесе гендерлік мәселелерді қамтыса, ол оқырманды өзінің гетеронормативтік мәдени көзқарастарын қайта қарауға итермелейді; нақты өмірдегі мәдениеттерден өзгеше қоғамдарды қиялдау еркіндігі ғылыми фантастиканы сексуалдық қиялына қатысты терең талдау жасауға мүмкіндік беретін құралға айналдырады. Ғылыми фантастика сонымен қатар шексіз түрлі жаратылыстардың көбею және сексуалдық қатынас әдістерін де бейнелеген.

Proto SF

Ассириялық жазушы Лукианның грек тіліндегі "Нағыз тарих" (120-185 жж.) ертегісі алғашқы ғылыми-фантастикалық туынды деп есептеледі. Баяндаушы кенеттен тайфунға ілігіп, Айға көтеріледі, онда Күнмен соғысқан адамдар қоғамы қоныстанған. Батыр шайқаста көзге түскен соң, патша оған ұлын, ханзадасын әйелдікке береді. Бұл толығымен еркектерден тұратын қоғам (тек ұлдар) жамбастан туу арқылы немесе Ай топырағына сол жақтан мүшесін отырғызып, өсірілген өсімдіктен бала табу арқылы көбейеді. Басқа да ғылыми-фантастиканың алғашқы туындыларында, кез келген түрдегі жыныстық қатынас, төменгі құштарлықтармен немесе "жануарлық" сипаттамамен теңестірілген, мысалы, Гулливердің саяхаттарында (1726) жануарларға ұқсас, ашық жыныстық Яхулар, сақталған және зиялы Хуйхнмдермен салыстырылады. Шарлотта Перкинс Гилманның 1915 жылғы утопиялық романы "Герланд" үш ер адамның партеногенез арқылы көбейетін әйелдер қоғамына сапарын бейнелейді.

Мелмелзат дәуірі (1920-1930 жылдар)

Пулп дәуірінде кез келген жыныстық мазмұн жанрлық ғылыми фантастика мен фантастикаға тән емес еді. Алдыңғы әдебиеттерде жыныстық тақырыптарды ашық түрде қарастырудан бас тартылды. Осы оқиғалар Ктулху мифтерін қалыптастырды, ортақ қиял әлемі, басқа авторлар тарапынан қабылданып, бүкіл фантастика саласына әсер етті. Бобби Деридің 2014 жылғы «Секс және Ктулху мифы» кітабы осы мифтің әртүрлі жыныстық аспектілерін кеңінен қарастырады: «Х.П. Лавкрафт тарихтағы ең жыныссыз адамдардың бірі болды, кем дегенде, өзінің мойындауынша. Оның жыныстық инстинкттері туралы осы көзқарасқа келісеміз бе, жоқ па, Лавкрафттың туындыларындағы маңызды оқиғалардың негізінде жыныстық қатынастың қалыпты және бұрыс түрлері жоққа шығарылмайды. «Дунвич қорқынышында» Йог-Сототтың әйелді жүкті етуі және «Иннсмут үстіндегі көлеңкеде» теңізден келген жаратылыстармен адамдардың жұптасуы – осылардың екі мысалы ғана. «Секс және Ктулху мифы» Х.П. Лавкрафттың туындыларындағы махаббат, гендер және жыныстың маңызды қолданыстарын қарастырады, содан кейін оның жетекші шәкірттеріне көшіп, «Лавкрафт дәстүрінің Роберт Э. Говард, Кларк Эштон Смит, Рамси Кэмпбелл, В.Х. Пугмайр және Кейтлин Р. Кирнан сияқты маңызды жазушыларының туындыларында Лавкрафттың өзі елестете алмайтыннан гөрі әлдеқайда ашық жыныстық мазмұн бар» деп атап өтеді. Соңында, Дери Лавкрафт оккультизмі, жапон мангасы мен анимесі, тіпті Лавкрафт фан-фикшн сияқты басқа да салалардағы жыныстық тақырыптарды зерттейді. Алдос Хакслидің «Жаңа әлем» (1932) атты антиутопиялық романында табиғи көбею жойылды, ал адам эмбриондары «инкубаторлар мен кондиционирлеу орталықтарында» жасанды түрде өсіріледі. Бос уақытта жыныстық қатынасқа ынталандырылады, көбінесе топтық іс-шара ретінде; діни рәсім деп саналатын нәрсе аптасына бір рет алты ер адам мен алты әйелдің «оргиялық поргия» өткізуінен тұрады. Осы өмірге дайындалу үшін балабақшаларда және бастауыш мектептерде ресми оқу бағдарламасының бөлігі ретінде кішкентай ұлдар мен қыздар бір-бірімен жыныстық ойындар ойнауға мәжбүр етіледі. Ал неке, жүктілік, бала туу және ата-ана болу туралы әңгімелер әдепті әңгімелерге жат. Сюжеттің маңызды бөлігі Нью-Мексикодағы Савидж резервациясына қатысты, онда жергілікті американдықтар әлі де неке, жүктілік және аналықпен айналысады. «цивилизацияланған» Лондоннан келген Линда, онда қалып, өзінің әдеттегі жыныстық нормаларын сақтап, күйеулерін азғырған жергілікті әйелдер оны «кешене» деп қудалайды. Линданың ұлы Джон, Резервацияда өскен, бірақ әрқашай оның қоғамынан шеттетілген, Лондонға келеді және онда бір қызға терең ғашық болады, онымен бақытты махаббатпен толысуға тырысады, содан кейін оның қоғамының жыныстық нормаларына сәйкес әрекет еткенде қызғаныштан оған зорлық жасайды. Әдеттен тыс жыныстық белсенділікті қамтитын жанрлық ғылыми-фантастиканың алғашқы мысалдарының бірі - Олаф Степлдонның «Одд Джон» (1935) романы. Джон – ерекше ақыл-ой қабілеттері бар мутант, ол өзінің заманындағы британдық қоғамның көптеген ережелеріне бағынбайды. Романда оның анасымен келісім бойынша жыныстық қатынаста болғаны және оған адал болған үлкен жігітті азғырғаны, сонымен қатар қарым-қатынастың оның моральдық принциптеріне келтірген зияны айтылады. Джон «қалыпты» адамдармен кез келген жыныстық қатынастың жануармен жыныстық қатынасқа тең екенін қорытады. Карел Чапек жазған 1936 жылғы «Тыңқырлармен соғыс» романы Тынық мұхитында ашылған теңізде өмір сүретін, бастапқыда адамдар құл етіп, пайдаланған, кейіннен оларға қарсы көтеріліп, соғыс бастаған ақылды тыңқырлар туралы әңгімелейді. Кітапта «Тыңқырлардың жыныстық өмірі» атты егжей-тегжейлі қосымша бар, онда тыңқырлардың жыныстық қатынасы мен көбею процестері академиялық пастишпен қарастырылады. Бұл адам емес ақылды жаратылыстар арасында жыныстық қатынастың қандай формада болатынын болжаудың алғашқы әрекеттерінің бірі. К.Л. Мурдың 1934 жылғы «Шамбло» әңгімесі классикалық қиын жағдайға тап болған қызбен басталады: басты кейіпкер, ғарыш саяхатшысы Нортвест Смит, оны өлтіруге ниеттенген линч толқыны қуып жүрген «әдемі қызды» көреді және оны құтқару үшін араласады. Бірақ ол оны бөлмесіне алып барғанда, ол жасырынған шетелдік жаратылыс екенін көреді, ол адамгершіліксіз ұзын шашын жайып, Смитты психикалық құлдыққа түсіріп, оның өмірін тартып алады, егер оның серігі келмегенде және оны өлтірмегенде, ол оның өлімімен аяқталар еді. Әңгімеде ашық жыныстық мазмұн жоқ, «қыздың» шашы Смиттың денесімен тек физикалық байланысқа түседі; бірақ әңгіме сол заман үшін өте батыл түрде жыныстық тақырыптарды зерттейді. К.С. Льюистің «Зұлым күш» романында жамандықтардың қатарында ерекше орын алып, қорқынышты лесбиян – Мисс Хардкасл, шайтандық «Институттың» қауіпсіздік басшысы, ол әдепкі бойынша әлемді бағындыруға ниеттенген. Хардкасл өте қатыгез адам ретінде бейнеленеді, ол «жұмсақ» жас әйелдерге азап шектіруден ләззат алады және оларға тұтандырылған темекімен күйік тигізеді.

Қазіргі заманғы SF (жаңа толқыннан кейінгі)

1960 және 70-ші жылдары шекаралар кеңейтілгеннен кейін, жанрлық ғылыми фантастикадағы сексуалдық қатынастар кеңінен қабылданып, көбінесе ешқандай түсіндірмесіз, әдеттегі ғылыми фантастикалық әңгімелерге енгізілді. 1968 жылы Джек Вэнс төрт түрлі шетелдік нәсілдер мекендейтін "Қарқынды планетасын" ұсынды, олардың әрқайсысының өзіндік қоғам мен мәдениеті болды. Олардың бірі – жыртқыш, мысық пен құс сияқты Дирдир – өте күрделі сексуалдық қатынасқа ие, көптеген әртүрлі гендерге байланысты сексуалдық үйлесімділіктің көптеген комбинацияларына әкеледі, бірақ әр көбеюге тек екі жеке тұлға қатысады. Джек Л. Чалкердің 1977 жылы жарық көрген Well World сериясы жоғалып кеткен Markovians супер ғылымымен жасалған әлемді бейнелейді, ол әрқайсысында әртүрлі саналы нәсілдер мекендейтін көптеген "гекстерге" бөлінген. Осы гекстердің біріне кірген әркім жергілікті нәсілдің мүшесіне айналады. Бұл сюжеттік тәсіл түрлі түрлердің әртүрлі биологиясы мен мәдениетін, оның ішінде олардың сексуалдық өмірін зерттеуге кең мүмкіндік береді. Мысалы, жәндіктей ақылды нәсіл мекендейтін гекске кірген адам сол түрдің анасына айналады, еркекке сексуалдық құштарлық сезінеді және онымен жұптасады. Бірақ ол осы түрде жүктілік өлімге әкелетінін, анасының ішінен личинкалар жеп қоятынын кейін ғана түсінеді. Кейінгі бөлімде өте мачо жаман жігіт суперкомпьютерді бақылайды, оның күші адамдардың денесін кез келген ерекшелікке «қайта жобалау» қабілетін қамтиды. Ол компьютерді өзіне «супер еркек» дене беру үшін пайдаланады, ол эрекция мен эякуляцияның шексіз санын жасай алады, содан кейін оның еркек жауларын әдемі әйелдерге айналдырып, оларда өзіне деген күшті сексуалдық құштарлықты тудырады. Алайда, компьютердегі ақаулық тұтқындарға ақыл-есін қайтарады. Олар әлі де әйелдер денесінде болса да, олардың денелері үлкен күш пен төзімділікпен жасалған, сондықтан олар қайта-қайта сексуалдық қатынасқа түсе алады. Сондықтан олар зорлаушыларды аңдып, ұстап, жазалауға дайын. Фредерик Польдің «Джем» романында Джем планетасын зерттеген адамдар жергілікті тіршілік иелері адамдарда күшті афродизиак әсерін тигізетін ұрық шығаратынын тәжірибе арқылы табады. Бұрын бір-біріне мүлдем тартылмаған кейіпкерлер кенеттен еріксіз, бақыланбайтын сексуалдық қатынасқа түседі. Соңында, олардың планетаны мекендеп, өзіндік қоғам мен мәдениетін құрған ұрпақтары Рождествоны жергілікті тіршілік иелерін ұрық шығаруға ынталандырып, содан кейін киімдерін шешіп, еңбектің арасындағы ұсақ-түйек оргияға түсу дәстүрін қалыптастырады. Олардың қосылулары планетаның құл болған жергілікті тұрғындарының хорымен сүйемелденеді, оларға «Жақсы Ванцеслас патша» әнін айтуға үйретілген, әннің христиандық мағынасы ұмытылған. Сонымен қатар, шетелдік планетада Октавия Э. Батлердің 1984 жылғы «Қан бала» атты танымал әңгімесі босқындар мен жәндіктер сияқты шетелдіктердің арасындағы күрделі қарым-қатынасты бейнелейді. Олар оларды қорғау үшін, сонымен қатар оларды жас ұрпақтарын өсіру үшін қоныс тепкіш ретінде пайдаланады. Кейде Батлердің «жүкті еркек оқиғасы» деп аталатын «Қан баласы» «Небула», «Хьюго» және «Локус» сыйлықтарын жеңіп алды. Батлердің басқа да еңбектері нәсіл араласу, келісімсіз сексуалдық қатынас және гибридтілікті зерттейді. Роберт Сильвербергтің 1982 жылы шыққан «Үйге бару» романында басты кейіпкер өте алыс болашақтағы ақылды лобстердің санасына кіріп, лобстер өмірінің барлық аспектілерін, соның ішінде сексуалдық қатынасты да бастан кешіреді: «Ол қайсысының орынды екенін дәл білген әйелге жақындады және оған ән айтты, ал ол оның әнін өз әнінде мойындады, және ол үшін үшінші жұп аяғын көтеріп, оған өзінің гаметтерін жұмыртқа түтіктерінің қасына отырғызуға мүмкіндік берді. Ол жердегі өмірден көрген рақатын есіне түсіргенімен, оған ешбір қуаныш әкелген жоқ. Бірақ бұл оған біртіндеп, бірақ анық қанағат сезімін, биологиялық тағдырының аяқталуын әкелді, ол оргазмдік түпкіліктілікпен байланысты, және оны тыныш қалдырды және оның жан дүниесінің абсолютті орталығына бекітті». Ақыры адам денесі мен сүйіктісіне оралғанда, ол «ерігі мен миллиондаған личинкаларына» деген құштарлықпен қалады. Квентин мен Элис, Лев Гроссманның «Солдандар» фантастикалық романының өте ұялшақ және қауіпсіз емес кейіпкерлері, бір-біріне қатты ғашық екенін мойындамай, бірнеше жыл бойы Сиқыр мектебінде студенттер ретінде оқиды. Тек сиқырлы түрде түлкіге айналғаннан кейін ғана олар қорғаннан шыға алады: «Квентин бір иіске басқаларға қарағанда көбірек назар аударды. Бұл – адам үшін мысық шашындай иісі келетін, бірақ түлкі үшін есірткі секілді болатын өткір, қышқыл, иісі жаман мускус. Ол иіс көзіне қол сұқты, оның терісіне оның тұмсықты тұмсығын көміп қойды, өйткені ол барлық уақытта білген, оның санасынан қалған нәрсемен, ол иіскеген нәрсе Алиса болды. Түлке гормондары мен инстинкттері күшейіп, оның ақыл-есінің қалған бөлігін басып тастады». Келесі сахна жануарлардың сексуалдық қатынасын бейнелейді: «Ол оның мойнының қалың жүніне тісін іркітті. Бұл оған ауыртпады, немесе оны рахаттан ажырату мүмкін болмады. Ол Элисстің қызыл, қара түлкі көздерінің қорқынышпен айналып, содан кейін жартылай жабылып қалғанын көрді. Олардың кішкентай, жылдам тыныстары ауада араласып, жоғалып кетті. Оның ақ түлкі жүні бірден қатаң да жұмсақ болды, және ол оны оның ішіне тереңірек итерген сайын кішкентай ұлығу дыбыстарын шығарды. Ол ешқашан тоқтағысы келмеді». Адам денелеріне оралғаннан кейін Квентин мен Элис бастапқыда бір-бірімен одан да ұялшақ және қиындықпен қарым-қатынас жасайды, және бірнеше қиын сиқырлық тәжірибелерден өткеннен кейін ғана олар адамдардың сексуалдық қатынасына қол жеткізе алады. Лоис Макмастер Бужолд өзінің көптеген сыйлықтар жеңіп алған Vorkosigan Saga (1986 жылдан бастап) романдары мен әңгімелерінде сексуалдық қатынастың көптеген салаларын зерттейді, ол жатыр репликаторларының болуымен және маңызды генетикалық инженериямен әсер еткен ойдан туған әлемде өтеді. Бұл салаларға тек еркектерден тұратын қоғам, ашық сексуалдық қатынас, монахтық ұрықсыздық, гермафродитизм және гомосексуализм кіреді. Mythopoeic Award сыйлығын жеңіп алған «Unicorn Mountain» (1988) романында Майкл Бишоп гетеросексуалды АИДС науқасын орталық кейіпкерлердің арасында қосады, олар Колорадодағы ранчода өліп бара жатқан бірыңғай құлдардың шаруашылығына жауап беруі керек. Гетеросексуалды мәдениеттің өлімі және АИДС эпидемиясынан туған қауіпсіз секс науқаны әдеби және метафоралық түрде зерттеледі. Секс Гарри Тартлдовтың 1990 жылғы «Әлемнің өзгеруі» романында маңызды рөл атқарады, ол Минерва планетасында (Марстың жайлырақ аналогы) өтеді. Минерва жануарлары (саналы Минервалықтарды қоса алғанда) гексамерлі радиалды симметриялы. Бұл олардың алты көзі бар екенін білдіреді, олар тең аралықта орналасқан, барлық бағытта көреді және ешкім оларға жасырын шабуыл жасай алмайтын «арқа» бөлігі жоқ. Әйелдер (Минервалықтармен «серіктес» деп аталады) бір еркек және бес әйелден тұратын ұрпаққа туады, ал «серіктестер» әрқашан көбейгеннен кейін қайтыс болады, себебі алты ұрыс орналасқан жерлерден қан көп ағуынан; егер барлық әйелдер ересекке жетіп, көбейсе, бұл ұрпаққа 5 есе көбейтуге мүмкіндік береді. Әйелдер балалық шақтан шыққан кезде жасөспрім шаққа жетеді және әдетте өмірінде бір рет ғана сексуалдық қатынасқа түседі – жүктілікке және туған кезде өлімге әкеледі. Сондықтан Минерва қоғамында еркектердің үстемдігі биологиялық императивпен анықталады – бірақ ол түрлі Минерва қоғамдарында әртүрлі формалар алады: кейбір әйелдер тұтыну тауары ретінде саудаланып, кейбіреулері бағаланады және олардың трагедиялық тағдырына қайғырылады – бірақ олардың тәуелді статусы әрқашан қабылдалады. Минерваға келген американдық әйелдер осы жағдайды ашады...